Fréttablaðið - 27.06.2019, Síða 15

Öllum er
ljóst að við
erum að fást
við faraldur
lífsstílssjúk-
dóma sem er
tilkominn að
hluta vegna
þeirra nú-
tímalegu
þæginda sem
við búum við.
Teitur Guðmundsson
læknir
Mikilvægt að virkja börn í hreyfingu og útiveru
Spjaldtölvur og snjalltæki fanga
athygli margra barna og sumum
getur reynst erfitt að fá börnin
sín úr þessum tækjum. Sumarið
er kjörinn tími til að virkja börn í
útiveru.
„Foreldrar ættu að hvetja
börnin sín til að fara út að leika
og eiga bein samskipti við aðra
krakka sem skiptir verulegu máli
varðandi félagslega færni. Þau
hafa gott af því að nota hug-
myndaflugið til að finna sér
eitthvað að gera úti við og svo
er auðvitað ekki úr vegi fyrir
foreldra að skreppa út með börn-
unum og rifja upp gamla leiki.
Það getur verið svolítið skemmti-
legt og styrkt tengslin við krakk-
ana um leið,“ segir Guðrún Katrín
Jóhannesdóttir, ráðgjafi hjá For-
vörnum og Streituskólanum.
Hún segir það mikilvægt að
takmarka skjátíma barna og
unglinga og gott að gera það
með því að miða við vissan tíma
á dag. Eins sé sniðugt að draga
úr notkuninni með því að setja
reglur eins og að sleppa skjá-
tækjum við matarborð, inni
á baðherbergi, í bílferðum og
klukkustund fyrir svefn.
„Þegar litið er til æskilegs skjá-
tíma fyrir börn er gott að skoða
viðmið sem amerísku barna-
læknasamtökin hafa gefið út.
Þar er talað um að börn sem eru
yngri en 18 mánaða ættu ekki að
vera fyrir framan skjá nema þá í
þeim tilgangi að eiga samskipti í
gegnum myndspjall. Þá er mælt
með að eldri börn horfi einungis
á hágæða efni og þá með for-
eldrum sínum sem útskýra fyrir
þeim hvað þau séu að horfa á og
hjálpi barninu að setja það í sam-
hengi við umhverfi sitt allt eftir
þroska þess.“
Hvað daglegan áhorfstíma
varðar er hann ekki tilgreindur
fyrir börn 18 mánaða til 2 ára.
Hins vegar er miðað við klukku-
stund á dag fyrir börn 2 til 5 ára.
Börn sem eru 6 ára og eldri ættu
að fá takmarkaðan tíma til að
vera fyrir framan skjá. Foreldrum
er ráðlagt að fylgjast með því
sem börnin eru að gera við
skjáinn og sjá til þess að skjátími
komi ekki í veg fyrir nægan svefn
og líkamlega virkni.
„En það er einmitt viss kúnst
að ná jafnvægi milli þessara
þátta og þar gegna foreldrar
mikilvægu hlutverki. Með því að
kenna börnum heilbrigða og hóf-
sama skjánotkun leggja foreldrar
grunn að góðum venjum þegar
kemur að heilsu barna sinna sem
getur skipt miklu máli varðandi
lífsgæði þeirra seinna á ævinni,“
segir Guðrún Katrín.
Þegar maður horfir um öxl á tækninýj-ungar sem hafa orðið á undanförnum árum er ekki hægt annað en að dást að elju og uppfinningasemi okkar mann-anna. Margar af þessum nýjungum hafa valdið algerum straumhvörfum í lífi
okkar, ekki síst á Vesturlöndum þar sem lífslíkur
hafa aldrei verið meiri. Möguleikar læknisfræð-
innar aukast ár frá ári í að takast á við sjúkdóma og
heilsufarsleg vandamál en þar leikur þróun með-
ferða, lyfja og tækjabúnaðar aðalhlutverkin auk
fjölda umhverfisþátta.
En það er hægt að velta þessu á annan hátt fyrir
sér og segja að þrátt fyrir ótrúleg tækifæri til að
sigrast á sjúkdómum með tækninýjungum, þá geta
þær haft hættuleg lýðheilsufarsleg vandamál í för
með sér. Ef við skoðum þá hluti sem okkur þykja
sjálfsagðir í dag og teljast til þæginda nútímans þá
má segja að þar fari líklega einar hættulegustu upp-
finningar fyrir heilsuna sem við þekkjum.
Tökum sjónvarpið sem dæmi, uppfinningin er
orðin rúmlega hundrað ára, en segja má að almenn
notkun hafi byrjað fyrir nokkrum áratugum og í
dag getum við varla hugsað okkur að vera án þess.
Við eyðum vitaskuld mismiklum tíma á rassinum
fyrir framan imbakassann en rannsóknir í Banda-
ríkjunum sýna að meðaláhorf einstaklings er 34
klukkustundir á viku, en fer í allt að 48 klukku-
stundir hjá 65 ára og eldri. Notkun tölvuleikja,
spjaldtölva og snjallsíma hefur svo bæst við hjá
yngri kynslóðinni og aukist verulega undanfarin ár.
Það þarf engan lækni til að sjá samhengið á
milli hreyfingarleysis, offitu, lífsstílssjúkdóma og
sjónvarpsgláps. Öllum er ljóst að við erum að fást
við faraldur lífsstílssjúkdóma sem er tilkominn að
hluta vegna þeirra nútímalegu þæginda sem við
búum við.
Síminn er eldri uppfinning sem gjörbylti sam-
skiptum milli fólks forðum og enn frekar þegar
farsíminn kom og síðar veraldarvefurinn. Nú þykir
ekkert tiltökumál að hverfa aftur til morslíkra sam-
skipta með nýyrðum í sms-sendingum unglinga
sem kalla mætti afturhvarf þróunarinnar. Streita og
álag sem fylgir því að vera stöðugt í netsambandi,
svara textaskilaboðum og tölvupósti ýta líklega
undir félagslega einangrun, vanlíðan og gervinánd
frekar en hitt og eykur örugglega ekki samskipta-
hæfni einstaklinga. Fjarlægðin sem internetið veitir
getur ýtt undir lægri hvatir, einelti og dómgreindar-
leysi í nafnlausri umræðu hinna huglausu. Þá má
ekki gleyma þörf okkar nútímafólks fyrir að sýnast
á Facebook og eyða tíma í að „hnýsast“ í málefni
náungans á áður óþekktan máta.
Misvísandi upplýsingar um skaðsemi notkunar
gera okkur enn erfitt fyrir en ljóst er að allar þær
rafsegulbylgjur sem umlykja okkur allan lið-
langan daginn ýta ekki undir heilbrigði okkar
nema síður sé. Þá hafa umhverfisáhrif, reykingar,
áfengi, mataræði, hreyfing, almennur aðbúnaður og
aðgengi að heilbrigðisþjónustu sitt að segja. Tíðni
krabbameina á heimsvísu samkvæmt World Cancer
Research Fund er algengara í þróuðum löndum,
en meðaltal allra meina er 1,7 sinnum hærra þar
en í vanþróuðum ríkjum án þess að vitað sé um
fullnægjandi skýringar. Sé horft til dauðsfalla á
heimsvísu telur alþjóðaheilbrigðismálastofnunin
að rúmlega 60% þeirra megi rekja til svokallaðra
lífsstílssjúkdóma og fara þær tölur hækkandi. Svo
eru nýjar tölur sem segja okkur að við fáum einnig
verulegan stoðkerfisvanda vegna notkunar slíkra
tækja og jafnvel beinvöxt. Það má því með nokk-
urri kaldhæðni segja að uppfinningarnar létti dag-
legt líf og geri það þægilegra, en á sama tíma ýta þær
undir leti, ofát og hreyfingarleysi sem drepur okkur
í meiri mæli en við höfum áður þekkt. Þess vegna
eru þessar uppfinningar hættulegar heilsunni.
Verum meðvituð um jafnvægi og það að
nýta þær okkur til góðs. Hugsum um
heilsuna og eigið líf, berðu virðingu
fyrir líkama þínum svo hann endist
þér vel og lengi.
Hættur fyrir
heilsuna
Þau einkenni sem oftast eru rakin til snjall-t æk ja not k u na r er u verkir í hálsi, herðum og brjóstbaki. Það er þó erfitt að alhæfa um þátt
snjalltækja í öllum tilfellum. Að sitja
í símanum er ekkert frábrugðið því
að sitja og lesa eða sitja og sauma út.
Þetta segir Gunnlaugur Jónasson,
sjúkraþjálfari í Gáska.
Höfuðið er þungt og hálsinn er
mjór og fyrir hvern sentímetra sem
við færum höfuðið fram eykst álag-
ið á vöðva aftanvert í hálsinum við
að halda því uppi um tvö kíló. Það
er því talsvert auðveldara að halda
100 gramma síma uppi í augnhæð.
Veigamesti þátturinn er þó tíminn
sem við eyðum í tækjunum.
„Við sjáum þessi tilfelli reglu-
lega hjá okkur. En þegar við hand-
fjötlum eitthvað eða vinnum með
höndunum viljum við horfa á það
sem við erum að gera og skiptir þá
engu hvort við erum með síma, bók
eða saumnál í kjöltunni. Sú vinnu-
stelling hefur fylgt mannskepnunni
í árþúsundir. Það er ekki skaðlegt
að sitja stundum hokin með hang-
andi höfuð í stutta stund. Þannig
sátum við fyrir 30 árum þegar við
lásum bækur og þannig sátum við
líka fyrir 100.000 árum þegar við
kveiktum eld. Það er ekki fyrr en
við förum að gera það klukkutím-
unum saman sem það getur farið
að hafa skaðleg áhrif,“ segir Gunn-
laugur.
„Það sem skiptir ekki minna máli
er hvað við gerum þegar við erum
ekki í símanum. Sitjum við þá við
skrif borðið fyrir framan tölvuna?
Uppí sófa að horfa á sjónvarpið? Í
bílnum? Það er kannski þetta sem
gerir okkur einna helst frábrugðin
fyrri kynslóðum og gerir þetta að
vandamáli nú til dags. Kyrrsetan er
vandamálið en ekki tækin sem við
notum á meðan við sitjum kyrr.
Líkaminn er hannaður til að vera
á hreyfingu, ef við værum hönnuð
fyrir kyrrstöðu þá hefðum við ekki
fengið liðamót.“
Bein eru lifandi vefur. Við lang-
varandi álag eða tog frá vöðvum
getur beinmyndun vissulega aukist
á tilteknu svæði og þekkist víðs-
vegar í líkamanum.
„Því má t.d. líkja við þegar húð er
undir endurteknu álagi, þá mynd-
ast sigg, rétt eins og í lófum þeirra
Kyrrseta er vandinn
Snjalltæki eru til mikilla þæginda í nútímalífi. Slæm líkamsbeiting er þó
kannski ekki tækjunum sjálfum að kenna heldur þarf að minna á hreyfingu.
sem vinna mikið í höndunum eða
á fingurgómum gítarleikara. Það
hvort slíkar beinmyndanir valdi
verkjum er hins vegar allt annað
Að sitja í símanum
er ekkert frábrugð-
ið því að sitja og lesa eða
sitja og sauma út.
Gunnlaugur
Jónasson
sjúkraþjálfari
Guðrún Katrín
Jóhannesdóttir
ráðgjafi.
mál og alls ekki sjálfgefið að svo sé.
Í það minnsta liggja engar rann-
sóknir fyrir sem sýna fram á skýrt
orsakasamhengi þar á milli,“ segir
Gunnlaugur. Hann segir að það
heyrist iðulega að sjúkraþjálfarar
sem fáist við stoðkerfisvanda brýni
rétta líkamsstöðu fyrir fólki en hins
vegar sé þó engin staða það góð að
það sé hollt fyrir líkamann að vera
í henni endalaust.
„Það sem er mikilvægast í álags-
stjórnun er að viðhalda þeirri
hreyfigetu sem við búum yfir eins
lengi og kostur er til að draga úr
líkum á óæskilegu álagi á líkamann
seinna meir.“
TILVERAN
2 7 . J Ú N Í 2 0 1 9 F I M M T U D A G U R14 F R É T T I R ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð