Fréttablaðið - 27.06.2019, Side 23

Það hefur sárlega vantað
heildarstefnu í heilbrigðis-
málum á Íslandi í marga
áratugi.
Stundum æsum við okkur
yfir einhverju í nokkra daga
en þykjumst þó vita, þrátt
fyrir niðurstöður PISA,
að við séum „með’etta“ og
björgum okkur yfirleitt.
Vorið og fyrri partur sumars hafa verið erfiður tími hjá mér með tíðum ferðalögum
og fyrirlestrum út um allan heim.
Stundum hef ég ekki einu sinni
vitað í hvaða landi ég var þegar
ég vaknaði á morgnana og oftast
fundist eins og eitthvað vantaði
í mig umfram skrúfuna sem mér
skilst að hafi losnað í æsku minni
og týnst á unglingsárunum. Þetta
gekk meira að segja svo langt að
einn daginn þegar ég var nýkominn
heim frá Bandaríkjunum hringdi
ég í Týnt og Fundið á f lugvelli í Los
Angeles og spurði hvort þeir hefðu
rekist á sálina mína sem ég væri
hræddur um að hefði orðið eftir
hjá þeim. Ég viðurkenni að þarna
var ég að leggja aðeins of mikið á
opinbera starfsmenn í erlendu ríki
og auðvitað skelltu þeir á mig. Ein
af leiðing af þessum þvælingi var
sú að ég varð illa haldinn af kvíða
sem hélt mér vakandi á næturnar
og gerði mig enn verri í umgengni
en ella. En svo var ég allt í einu kom­
inn á opnunartónleika miðsumars­
tónlistarhátíðar Víkings Heiðars
að hlusta á píanótríó númer 2 í
e­moll eftir Dmitri Shostakovich
og kvíðinn hvarf eins og dögg fyrir
sólu. Ég var minntur á tvennt, ann­
ars vegar hvernig góð tónlist getur
getur hysjað mann upp úr holum og
hrakið burtu kvíða og þunglyndi og
hins vegar hvers konar gersemi við
Íslendingar eigum í Víkingi Heiðari.
Hann býr að þrenns konar hæfi­
leikum sem eru hver fyrir sig svo
langt umfram það sem við höfum
nokkurn tímann áður átt. Í fyrsta
lagi er hann einn af heimsins bestu
píanóleikurum og sem slíkur algjör­
lega einstakur fyrir frumleika sakir.
Hann gerir allt sem hann flytur að
sínu. Það er kannski full langt geng­
ið að segja að nóturnar séu honum
fyrst og fremst vísbending en stund­
um held ég að það sé satt. Hann er
skapandi snillingur. Í annan stað
er ég ekki viss um að það sé nokkur
maður í þessum heimi sem er lagn­
ara að tala um tónlist þannig að það
sé bæði fræðandi og skemmtilegt.
Í þriðja lagi býr hann að ótrúlegu
tengslaneti í tónlistarheiminum og
notar það til þess að flytja til Íslands
tónlistarfólk af slíkum gæðum að
það er með ólíkindum. Við verðum
að hlúa að Víkingi Heiðari og sjá til
þess að hann geti haldið áfram að
gleðja okkur með miðsumarstón­
listarhátíðum um eilífð alla. En akk­
úrat þarna á opnunartónleikunum
hvarf kvíðinn minn og honum
verður ekki boðið í heimsókn aftur.
Það er fátt sem veldur meiri kvíða
en þegar manni finnst vegið að
möguleika hans til þess að stunda
atvinnu sína og það er fátt sem býr
til f lóknari og óskiljanlegri við­
brögð en mikill kvíði. Mér fannst
þetta hvort tveggja sjást í viðtali við
tvo bæklunarskurðlækna í Morgun­
blaðinu fyrir tveimur vikum. Báðir
vinna þeir í Orkuhúsinu, þar sem
teymi lækna hefur sinnt sínu sam­
félagi með af burðum á síðustu
tveimur áratugum. Það hefur mætt
þörf sem Landspítalinn hafði ekki
sinnt meðal annars vegna þess að
okkur Íslendingum hefur lengst
af fundist það vilji guðanna að við
höltrum svolítið ef liðþófi í öðru
hnénu rifnar og að íþróttamenn
setjist í helgan stein ef krossband
í sama lið slitnar. Við höfum líka
staðið í þeirri trú að við höfum
verið sköpuð með tvær hendur til
þess að við gætum greitt okkur með
þeirri vinstri þegar slit í hægri öxl
gera okkur ókleift að koma þeirri
höndinni upp fyrir liðinn meidda.
Snillingarnir í Orkuhúsinu hafa
sýnt okkur fram á að við þurfum
ekki að sætta okkur við þetta og
hafa því ekki bara sinnt sjúklingum
heldur líka breytt afstöðu okkar til
okkar sjálfra. Þeir hafa gefið okkur
ástæður til þess að gera kröfur um
meiri gæði í því lífi sem við lifum.
Það er afrek og fyrir það eigum við
sem samfélag að vera þakklát. Ég er
hins vegar ekki viss um að læknarn­
ir í Orkuhúsinu geri sér grein fyrir
því hvaða áhrif þeir hafa á íslenskt
samfélag og séu þess vegna kvíðnari
um framtíð sína en þeir hafa ástæðu
til.
Það hefur sárlega vantað heildar­
stefnu í heilbrigðismálum á Íslandi
í marga áratugi. Án slíkrar stefnu
er erfitt að búa til aðferðir til þess
að meta þörf á þjónustu vegna þess
að enginn veit hvar hún yrði innt af
hendi eða hversu mikla þjónustu á
að veita. Svandís á mikið hrós skilið
fyrir að setja saman þá tillögu að
heildarstefnu sem hún lagði fyrir
Alþingi. Þetta er hennar stefna og
ber þess merki. Í henni leggur hún
mikla áherslu á að markmiðið sé
að hafa sem stærstan hluta heil­
brigðisþjónustunnar rekinn af
ríkinu og þar er ég henni sammála,
vegna þess að þjónustan verður að
vera samhæfð og markast af þörfum
samfélagsins frekar en af mark­
miðum rekstraraðila. Það er hins
vegar ljóst að innan þess ramma
sem heildarstefnan veitir er pláss
fyrir alls konar rekstrarform. Ég
held að reyndin verði sú að ríkis­
rekstur þjónustunnar verði regla
en einkaframtakið geti öðlast rétt
til þess að reka hluta hennar og geti
haldið honum með því að þjóna
samfélaginu vel eins og Orkuhúsið
hefur svo sannarlega gert. Ég held að
ein af aðalástæðum þess að Orku­
húsið hefur virkað vel sé að þar
vinnur nægilega stór hópur lækna
til þess mynda samfélag sem getur
veitt hverjum einstökum þeirra það
aðhald og þann stuðning sem menn
þurfa nauðsynlega á að halda við
það erfiða starf sem læknisþjón­
usta er. Það er ekki hægt að segja
hið sama um margar af stofum sér­
fræðinganna úti í bæ þar sem menn
hringla einir og eftirlitslausir og án
stuðnings. Það veit aldrei á gott
Þegar bæklunarskurðlæknarnir
kvarta undan því að tillaga Svan­
dísar að heildarstefnu í heilbrigðis­
málum hafi verið sett saman án
þess að læknafélögin hafi verið með
í ráðum ber að hafa tvennt í huga. Í
fyrsta lagi hafa læknafélögin gjarn­
an hagað sér eins og klassísk stéttar­
félög en ekki fagfélög, með snöggt­
um minni áherslu á samfélagslega
ábyrgð en hagsmuni félagsmanna.
Ég held að það hljóti að teljast slys,
vegna þess að læknar á Íslandi hafa í
gegnum tíðina verið öðrum stéttum
tryggari sínu samfélagi og dyggari.
Hitt er svo að heildarstefnan er
mjög víður rammi sem er nær því að
vera pólitísk viljayfirlýsing en fagleg
tillaga. Það er hins vegar hafið yfir
allan vafa að það myndi þjóna hags­
munum íslensks samfélags að sam­
tök lækna tækju ríkan þátt í því að
fylla upp í rammann.
Tillaga Svandísar að heildar­
skipulagi heilbrigðismála á Íslandi
gerir ráð fyrir því að einkareknu
stofurnar verði agaðar og þeim
fundinn staður í heilbrigðiskerfinu
og úthlutað verkefnum í samræmi
við hann. Ég á bágt með að trúa því
að læknarnir haldi að það sé betra
fyrir þjóðina að hafa kerfið stjórn­
laust. Stjórnleysið þjónar einungis
þeim óprúttnu sem eru reiðubúnir
til þess nýta sér möguleikann á að
selja þjónustu sem engin þörf er
fyrir en þeir eru fáir og kannski
engir.
Heilbrigðiskerfið er samvinnu­
verkefni eins og hljómsveit eða kór.
Svandís hefur lengi sungið í kór og
er vön þeim málamiðlunum sem
felast í því að ná fram góðri heild
úr fjölda einstaklinga og þrátt fyrir
allt er henni eiginlegt að sýna tillit­
semi. Það tekur hana bara stundum
svolítinn tíma að kæla skapið sem
er henni eins og sumum okkar
uppspretta orku. Mér finnst fallegt
dæmi um það hvernig hún hugsar
þegar hún hætti í kór þegar hún
varð ráðherra af því að hún var
hrædd um að nærvera yfirvaldsins
myndi trufla jafnvægið í kórnum.
Verkefnið er að smíða gott heil­
brigðiskerfi og hver sem vill leggja
af mörkum til þess á góðan félaga
í Svandísi. Samtök lækna verða
að byrja á því leiðrétta þann mis­
skilning samfélagsins að þau hafi
ekki áhuga á neinu öðru en launum
félagsmanna. Ef það tekst má vel
vera að þau verði fengin til þess að
leiða verkefnið.
Kórverk
Kári
Stefánsson,
forstjóri
Íslenskrar
erfðagrein-
ingar
Hvað er að í skólakerfi okkar?“ spyr Styrmir Gunnarsson í grein sem var birt í Morgun­
blaðinu 15. júní síðastliðinn. Þar
ræðir hann um skólakerfið á Íslandi,
einkum þá veikleika þess sem sagt
er að PISA­kannanir hafi leitt í ljós.
Segir Styrmir að Andreas Schleicher,
yfirmaður menntamála hjá OECD,
hafi nýlega talað svo skýrt um þessa
bresti í frétt mbl.is að það kalli á
frekari umræðu. Ég tel rétt að nýta
PISA­niðurstöður eftir föngum en
bendi á að Schlecher er ekki óskeik­
ull og PISA­kannanir ekki hafnar
yfir gagnrýni.
Haft er eftir Schleicher í fréttinni
á mbl.is að Víetnamar standi sig
mjög vel í PISA­könnunum því þeir
viti að skólakerfi þeirra í dag verði
efnahagskerfi þeirra á morgun. Með
þessum orðum tengir hann mennt­
un fyrst og fremst við peninga og
þegar hann segir að menntamálin
séu engin geimvísindi lætur hann
að því liggja að þau séu ekki ýkja
f lókin. Málið verður hins vegar
margfalt flóknara ef við lítum svo á
að menntun varði allt undir sólinni,
náttúru jafnt sem mannlíf, og snú­
ist ekki aðeins um hagvöxt heldur
einnig um heill og hamingju ólíkra
einstaklinga og hópa í fjölbreyti­
legum samfélögum.
Styrmir Gunnarsson spyr í grein
sinni hvers vegna íslenskt samfélag
sé ekki í uppnámi vegna hins slæma
mats frá alþjóðlegri stofnun. Ekki
veit ég það með vissu en skýringin
kann að einhverju leyti að vera sú að
við Íslendingar teljum menntamál
ekki „grjóthörð“ mál, sem við þurf­
um að fylgjast grannt með og taka
afstöðu til, heldur mál í mýkri kant­
inum. Stundum æsum við okkur
yfir einhverju í nokkra daga en
þykjumst þó vita, þrátt fyrir niður­
stöður PISA, að við séum „með’etta“
og björgum okkur yfirleitt.
Og ekki getum við smitast af
áhuga fjölmiðla­ og stjórnmálafólks
á þessum málaflokki. Í fjölmiðlum
er enginn hörgull á fréttum og öðru
efni um verslun og viðskipti en því
fer fjarri að miðlar geri menntamál­
um jafn hátt undir höfði. Í miðlum
má nefnilega skekkja veruleikann,
og gera mikilvæg mál léttvæg, með
því að fjalla lítið um þau eða gera
það á yfirborðslegan máta. Hvað
stjórnmálin áhrærir verður það saga
til næsta bæjar þegar ekki tekst að
mynda ríkisstjórn vegna ágreinings
flokka um einstaklingsmiðað nám
eða málþóf á Alþingi snýst um les­
skilning íslenskra ungmenna.
Skoðanaskipti um menntun á
Íslandi lifna ekki við, og uppnámið
verður ekkert, fyrr en hún verður
viðvarandi umræðu­ og viðfangs­
efni í skólum, fjölmiðlum og öðrum
kimum almannarýmisins. Umræða
um PISA­kannanir verður heldur
ekki nógu gjöful fyrr en við, fræða­
fólk á vettvangi menntunar, höfum
farið yfir niðurstöðurnar, samheng­
ið og aðferðirnar með gagnrýnari
hætti en við höfum gert, og miðlað
niðurstöðum okkar til almennings.
Af hverju erum við ekki í uppnámi út af PISA?
Stefán
Jökulsson
lektor við HÍ
2 7 . J Ú N Í 2 0 1 9 F I M M T U D A G U R22 S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð