Fréttablaðið - 07.11.2019, Blaðsíða 22

Fyrir um það bil áttatíu árum lagði Jónas frá Hrif lu fram frumvarp til laga um sam­
ræmda stafsetningu. Sagan segir að
kveikjan að því hafi verið pirringur
Jónasar út í það hvernig Halldór
Laxness raðaði stöfum í orð. Fárán­
leiki frumvarpsins fór ekki fram hjá
haukfránum augum Steins Steinars
og hann orti um það ljóðið Sam­
ræmt göngulag fornt.
„Álútir skulu menn ganga! og
hoknir í hnjánum!
Og horfa með stillingu og festu á
íslenska jörð!“
Það er ekkert að því að vilja halda
í alla anga, króka og kima íslensk­
unnar og er þar meðtalin stafsetn­
ingin. Þetta er allt saman spurning
um það hvernig er að verki staðið.
Það er ólíklegt að nokkrum hafi
dottið í hug að klaufaskapur í laga­
smíð hafi liðið undir lok með Jón­
asi frá Hriflu en ég væri hins vegar
hissa ef því hefði verið spáð að við
gætum slegið met Jónasar í fárán­
leika á þessu sviði. Staðreyndin er
hins vegar sú að við erum búin að
því. Frumvarp til laga um vönduð
vinnubrögð í vísindum voru sam­
þykkt af Alþingi þann 24. júní í ár
án þess að fyrir liggi skilgreining á
því hvað séu vönduð vinnubrögð
í vísindum. Síðan ég frétti af laga­
setningunni hef ég spurt um það
bil 50 vísindamenn og konur hvað
átt sé við með vönduðum vinnu­
brögðum í vísindum og enginn
átti svar. Ég var ekki að spyrja um
smáatriði heldur um grundvallar­
hugmyndina: Vönduð vinnubrögð
í vísindum. Lögunum er sem sagt
ætlað að sjá til þess að við gerum
eitthvað sem enginn veit hvað er.
Það má að vísu leiða að því rök að
höfundar laganna hafi gert sér grein
fyrir þessum galla af því að það eru
engin viðurlög við því að brjóta þau.
Þetta byrjaði á því að forsætisráð­
herra skipaði þriggja manna nefnd
til þess að undirbúa lagasmíðina.
Í henni var einn lögfræðingur úr
ráðuneyti hennar, siðfræðingur
ofan úr Háskóla Íslands og fulltrúi
menntamálaráðuneytisins. Í henni
var engin(n) sem hefur unnið við
vísindi eða hefur þann feril að
það sé ástæða til þess að ætla að
hafi minnstu hugmynd um vinnu­
brögð í vísindum, hvað það er sem
gerir þau vönduð eða vond. Ég hef
það fyrir satt að hugmyndin að
lögunum eigi rætur sínar hjá sið­
fræðingnum í nefndinni sem er
Vilhjálmur Árnason sem Katrín
Jakobsdóttir skipaði á sínum tíma
sem sérstakan ráðgjafa sinn. Vil­
hjálmur er stjórnarformaður Sið­
fræðistofnunar Háskóla Íslands
sem hefur um árabil reynt að fylla
upp í það ginnungagap sem varð til í
íslenskri menningu við það að kaþ­
ólska lagðist af í landinu og það var
enginn eftir til þess að segja okkur
hvað væri sómasamleg hegðun á
öllum sviðum mannlífs. Vilhjálmur
hefur um árabil tjáð þá skoðun sína
að vísindin eigi að hreyfa sig hægt
vegna þess að það sé svo erfitt fyrir
fólk að takast á við nýja þekkingu
ef hana beri hratt að. Það er hins
vegar þannig að uppgötvanir sem
slíkar eru aldrei gerðar hægt held­
ur eru þær einfaldlega allt í einu
komnar og þekkingin nýja gerir
aldrei annað en að auka skilning á
þeim heimi sem við búum í eða býr
í okkur. Það er líka einkenni raun­
verulegra uppgötvana að það er oft­
ast með öllu ómögulegt að spá fyrir
um hverjar þær verði og þess vegna
ekki hægt að aðlagast þeim fyrr en
þær eru orðnar. Sú hugmynd að það
sé skynsamlegt að hemja uppgötv­
un nýrrar þekkingar er ekki bara
slæm heldur hættuleg og mjög óað­
laðandi. Það er hins vegar alveg ljóst
að uppspretta laganna á rætur sínar
í þeirri tilfinningu að það verði ein­
hvern veginn að halda vísindum á
Íslandi innan marka sem Siðfræði­
stofnun Háskóla Íslands setji þeim.
Samkvæmt lögunum á að setja á
laggirnar sjö manna nefnd af lög­
fræðingum og siðfræðingum og ein­
hverjum fulltrúum vísinda og síðan
sjö varamönnum. Nefndin á að vera
með einstakling í fullu starfi. Hún
á að gera tvennt. Hún á að leita að
alþjóðlegum viðmiðunum um
vönduð vinnubrögð í vísindum sem
eru ekki til þannig að ekki verður
við nefndina að sakast þegar hún
finnur þau ekki. Síðan er nefnd­
inni ætlað að fjalla um þau tilvik
þegar álitið er að eitthvað ósæmi­
legt hafi átt sér stað í vísindum á
Íslandi, menn hafi platað, stolið,
svikið, prettað. Það er tvennt við
þetta verkefni nefndarinnar sem
er furðulegt. Í fyrsta lagi þarf þekk­
ingu á smáatriðum þeirra vísinda
sem um ræðir hverju sinni til þess
að geta ákvarðað hvort eitthvað
misjafnt hafi átt sér stað þannig að
á bestu bæjum setja menn saman
sérstaka nefnd um hvert mál sem
upp kemur í stað þess að ætla sama
hópi lögfræðinga og siðfræðinga
að leysa öll slík mál. Í annan stað
eru mál af þessari gerð brotin til
mergjar til þess að gera eitthvað í
þeim, sjá til þess að vísindamaður
sem hefur gerst uppvís að óheiðar­
leika sé rekinn frá háskóla, fái ekki
styrki eða glati réttinum til þess að
leiðbeina nemendum. Samkvæmt
lögunum hefur nefndin fyrirhugaða
engin slík úrræði.
Ekki er allt sem sýnist. Árni Ein­
arsson gaf út stórkostlega bók á dög­
unum, hreinan fjársjóð, um garð­
hleðslur sem finnast um allt land og
þó sérstaklega á Norðausturlandi
en felast oftast þannig í landslaginu
að þær sjást ekki nema úr lofti. Það
virðist ekkert vera þarna en er það
svo sannarlega, fullt af görðum sem
umlykja ósagðar sögur og spenn­
andi. Lögin hennar Katrínar Jak­
obsdóttur um vönduð vinnubrögð
í vísindum eru dæmi um hið and­
stæða, úr fjarlægð virðast þau vera
til þess fallin að hysja vísindin upp
á æðra plan en þegar betur er að
gáð gera þau ekkert nema kannski
að sólunda tíma og fé og láta hæst­
virtan forsætisráðherra líta út eins
og henni sé sama um allt annað en
innihaldslaust þvaður.
Kannski það sé í lagi þegar maðurinn sem
hefur forsætisráðherra að fífli er siðfræðingur
Kárí Stefánsson
forstjóri
Íslenskrar
erfðagreiningar
Nýlega fékk undirritaður í hendur ítarleg rannsóknar­skjöl um þróun og stöðu
rjúpnastofnsins frá Náttúrufræði­
stofnun Íslands (NÍ). Bar aðal­
skjalið heitið „Ástand rjúpnastofns­
ins 2019“, dagsett 6. september.
Undirskjal sýnir stofnbreytingar
rjúpu 2018­2019 á öllum talningar­
svæðum landsins, 32 að tölu. Segir
þetta skjal meira en margvíslegar
vangaveltur og mörg orð.
Af  þessum 32 svæðum dregst
stofnstærð saman, allt að 70%, á
26 svæðum, á sama tíma og stofn­
inn styrkist aðeins á 6 svæðum.
Á Suðausturlandi og Suðurlandi
er stofninn á öllum fjórum svæð­
unum í stórfelldum mínus. Á Suð­
austurlandi (Kvískerjum) fundust
ekki nema
Tveir karrar á ferkílómetra. Fyrir
nokkrum áratugum náði þessi
fjöldi 40 körrum.
Það getur vart talizt siðsemi
eða sanngirni og heiðarleiki gagn­
vart fuglinum og lífríkinu, að láta
veiðimenn berja þetta svæði, með
árásum á þá fáu fugla, sem þar eru
eftir, í allt að 22 daga, nú í nóvem­
ber, og murka þannig kannske líf­
tóruna úr síðustu fuglunum!?
Árin 2011­2012 voru leyfðir
veiðidagar 9, 2017 voru þeir 12. Í
fyrra var hækkað í 15 daga, og nú
var veiðimönnum sýnd sú rausn
að hækka í 22 daga, þrátt fyrir það,
að stofninn sé í frjálsu falli. Skilur
þetta einhver?
Á Vesturlandi, Vestfjörðum og
Norðvesturlandi er samdráttur
stofns líka verulegur á 13 af 14
veiðisvæðum. Aðeins á einu svæði
á Vesturlandi styrkist stofninn
lítillega. Hér gilda sömu athuga­
semdir. Hvernig í ósköpunum geta
stjórnvöld leyft vaxandi veiðar á
þessum svæðum!??
Á Norðausturlandi og Austur­
landi eru 14 veiðisvæði, þar af 9 í
mínus og aðeins 5 í plús.
Mat undirritaðs er, að við hæfi
hefði verið og full þörf á, að friða
rjúpuna um allt land í ljósi þeirrar
neikvæðu stofnþróunar, sem að
ofan greinir.
Ef menn vilja láta eftir veiði­
mönnum, út af gömlum matar­
venjum, sem þó eru ekki nema vilj­
inn til að gleðja sig og sinn munn,
í eitt eða tvö skipti, á kostnað fal­
legra lífvera, sem prýða og auðga
lífríkið langt umfram það, sem ein
eða tvær máltíðir geta glatt bragð­
lauka veiðimanna, þá ætti að tak­
marka veiðar í ár við Norðaustur­
land og Austurland;
Suðau st u rla nd , Suðu rla nd ,
Vesturland, Vestfirði og Norð­
vesturland ætti skilyrðislaust að
friða í ár!
Talað er um, að veiðimenn séu
6.000, og, að þeir fari að jafnaði
3­4 daga til veiða. Er hér reiknað
með alls 12 fuglum á veiðimann.
Á þennan hátt stefna stjórnvöld á
veiðar að hámarki 72.000 fugla. Á
það er vera kvóti ársins, undarlegt
nokk meiri fjöldi en til margra ára,
þó að stofn fuglsins sé á alvarlegri
niðurleið.
Getur þetta reikningsdæmi verið
alvara manna!? Hanga veiðimenn
yfir veiðum daglangt til að ná 3­4
rjúpum? 5­10 rjúpur á dag er vænt­
anlega keppikefli veiðimanna, ef
þeir þá yfirhöfuð finna fuglinn, en
slík veiði, myndi þýða dráp 20 til 30
fugla á veiðimann yfir veiðitíma. Sé
þetta rétt, yrði heildarveiði 120.000
til 180.000 fuglar, í stað 72.000 fugla
kvótans, sem stjórnvöld stefna á og
treysta.
Stjórnvöld virðast trúa mikið
á heiðarleika og löghlýðni veiði­
manna, og virðast þau vera reiðu­
búin til að leggja höndina í eldinn
fyrir þá.
Byggja sína veiðistefnu ótrauð á
því, að veiðimenn haldi sig innan
12 fugla marksins, þó að eftirlit sé
ekkert.
„Stofnunin leggur þó mikla
áherslu á að hvergi verði slakað á í
þeirri viðleitni að draga sem mest
úr heildarafföllum rjúpunnar og í
ljósi rýmkaðs veiðitíma er ábyrgð
veiðimanna mikil,“ skrifar forstjóri
Náttúrufræðistofunnar til umhverf­
isráðherra 11. september sl.
Er forstjórinn að boða, að búið
sé að færa veiðistjórn frá Náttúru­
fræðistofnun til veiðimanna, enda
treysti hann þeim fyllilega!? Það er
engin önnur stjórnun, og „viðleitni
til að draga sem mest úr“ eru aðeins
innantóm orð.
Eins mætti gefa bjórdrykkju eða
notkun farsíma við akstur, eða þá
ökuhraða, frjálsa og biðla svo til
manna um það, að þeir nýti frelsið
vel, hóflega, af sanngirni og heiðar­
lega. Og, svo bara treysta þeim.
Stundum er talað um, að menn
séu bláeygir. Eða, kannske er þetta
meira undirlægjuháttur og eftir­
látssemi við öfluga veiðimenn.
Margir kunna að vera heiðarlegir
í mannlegum samskiptum, en lítið
verður oft úr þessum heiðarleika
veiðimanna gagnvart bráðinni. Ef
veiðimenn bæru tilfinningar eða
virðingu fyrir dýrunum, væru þeir
alls ekki að limlesta þau og drepa,
að gamni sínu og sér til gleði. Nú til
dags er þörfin engin. Gott dæmi um
óheilindi Skotvíss kom fram á dög­
unum, en þá var fréttatilkynning í
Morgunblaðinu um það, að Skotvís
hefði gengið í Evrópska skotveiða­
sambandið, þó með fyrirvara við
banni gegn lunda­ og álkuveiðum,
sem búið er að útrýma á Bretlands­
eyjum og á Norðurlöndum, „… því
nóg sé af þessum tegundum hér“,
eftir því, sem Skotvís fullyrti.
Sannleikurinn er þó annar, því
skv. „Válista fugla“ NÍ frá 2018, er
lundinn talinn „Tegund í bráðri
útrýmingarhættu“, næst á eftir
geirfugli og öðrum útdauðum teg­
undum á Íslandi.
Ég sé ekki, að þetta veiðikerfi
stjórnvalda verði lagað eða stokkað
upp, þannig, að það virki eins og
stefnt er að; rjúpunni til velferðar
og verndar. Enda er búið að ofsækja
og hrella þessa blessuðu veru í
slíkum mæli, í gegnum ár og aldir,
að engu tali tekur.
Það er því löngu kominn tími til,
að friða íslenzku rjúpuna alfarið og
til frambúðar, þó að algjör friðun
náist seint vegna óheiðarleika
veiðimanna. Myndi friðun auðga
og fegra fátæklegt íslenzkt lífríki,
almenningi og ferðamönnum til
yndis og gleði.
Íslenzku rjúpunni til varnar
Ole Anton
Bieltvedt
stofnandi
Jarðarvina
Sú hugmynd að það sé skyn-
samlegt að hemja uppgötv-
un nýrrar þekkingar er ekki
bara slæm heldur hættuleg
og mjög óað laðandi. Það
er hins vegar alveg ljóst að
uppspretta laganna á rætur
sínar í þeirri tilfinningu að
það verði einhvern veginn
að halda vísindum á Íslandi
innan marka sem Siðfræði-
stofnun Háskóla Íslands setji
þeim.
7 . N Ó V E M B E R 2 0 1 9 F I M M T U D A G U R22 S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð
0
7
-1
1
-2
0
1
9

0
5
:0
2
F
B
0
5
6
s
_
P
0
3
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
3
4
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
2
2
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
5
6
s
_
P
0
2
3
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
ti
o
n
P
la
te
r
e
m
a
k
e
:
2
4
2
C
-0
C
C
0
2
4
2
C
-0
B
8
4
2
4
2
C
-0
A
4
8
2
4
2
C
-0
9
0
C
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
8
B

F
B
0
5
6
s
_
6
_
1
1
_
2
0
1
9
C
M
Y
K