Fréttablaðið - 16.05.2015, Síða 74

16. maí 2015 LAUGARDAGUR| HELGIN | 42
FLÆKJUSAGA
Illugi Jökulsson
veltir fyrir sér
hvort næstmesta
ógæfa rúss-
nesku þjóðar-
innar hafi
kannski verið
gæfa eftir
allt saman.
Það versta sem hefur komið fyrir rússnesku þjóðina er að hann skyldi fæðast,“ hefur verið sagt um Vlad-imír Úljanov, öðru nafni Lenín. Og það má auðveldlega til sanns vegar færa. Eftir að Rússar höfðu
loksins, loksins varpað af sér þrúgandi oki
hinnar löngu stöðnuðu keisarastjórnar árið
1917 og voru byrjaðir að feta sig vissulega
nokkuð fálmkenndum skrefum til lýðræð-
is og skikkanlegra stjórnarhátta, þá rændi
Lenín völdum ásamt kumpánum sínum í
furðu fámennum flokki kommúnista og þeir
komu á víðtækari og harðneskjulegri kúg-
unarstjórn en meira að segja verstu Róm-
anov-keisararnir hefðu nokkru sinni látið sér
til hugar koma. Því eru orðin sönn. Það er
hæpið að nokkur annar kommúnistaleiðtogi
hefði árið 1917 getað blásið mönnum sínum
þvílíkri sigurvissu og sannfæringarkrafti í
brjóst að valdarán þeirra hefði tekist, og þeir
haldið völdunum. Lenín einn var fær um það.
Eftir því sem ég best man, þá er það raunar á
skjön við opinbert viðhorf kommúnismans að
halda því fram að einstaklingar ráði þannig
úrslitum um framgang sögunnar – þeir héldu
því að minnsta kosti fram í mínu ungdæmi,
kommúnistarnir sem þá voru enn og hétu, að
þar réðu ætíð hinir dýpri straumar og lög-
mál díalektískrar efnishyggju öllu, en ein-
staklingar væru ekki annað en fánýt sprek á
strönd sögunnar.
Það var svo reyndar engin glóra í því
hvernig þeir hófu svo undantekningarlítið
sjálfir einhverja gegndarlausustu persónu-
dýrkun sem sagan kann frá að greina, svo
leiðtogar voru gerðir goðumlíkir og þá ekki
síst Lenín, en það er altso önnur saga. Það
sem ég vildi sagt hafa hér, er að vissulega
reyndist það sem sé hræðileg ógæfa fyrir
Rússa að Lenín skyldi yfirleitt fæðast, en af
því það var Winston Churchill sem lét þessi
orð falla, þá segir sig næstum sjálft að þetta
var ekki bara svona einföld athugasemd um
hörmungarnar sem af tilveru Leníns leiddu,
nei, Churchill var nú orðsnjallari en það, það
hlaut að vera einhver rúsína í pylsuendanum,
og já, og aðalatriðið hjá honum var nefnilega
framhaldið: „En það næstversta sem fyrir
Rússa hefur komið er að hann skyldi deyja.“
Og það má líka mjög til sanns vegar færa.
Saga Rússlands, svo hörmuleg sem hún er
á tuttugustu öld og fram á okkar, er frjósam-
ur svörður fyrir hjásögu, þær sögulegu hug-
leiðingar sem ganga ekki út á hvað gerðist,
heldur hitt sem hefði getað gerst. Til dæmis
ef Lenín hefði ekki fæðst, eða þá ef hann
hefði ekki dáið á þeim tímapunkti sem raun
varð á, það er að segja 21. janúar 1924.
HINN BJARGFASTI LEIÐTOGI
Hér er ekki tóm til að rekja í neinum smá-
atriðum sögu valdaráns kommúnista í Rúss-
landi í vetrarbyrjun 1917. Skemmst er frá
því að segja að þá skall á grimmilegt borg-
arastríð og var á tímabili vandséð hvort
kommúnistar næðu að halda völdum, en upp
úr 1920 má segja að sigur hins Rauða hers
þeirra hafi verið verið orðinn nokkuð vís
og 1922 voru Sovétríkin formlega stofnuð.
Ástæðurnar fyrir sigri kommúnista voru
ýmsar. Mikil sundrung var í liði fjenda
þeirra sem voru af margvíslegu og ekki
alltaf fögru sauðahúsi. Þá náðu kommún-
istar einfaldlega að sannfæra stóran hluta
alþýðunnar um að þeir bæru hag hennar
fyrir brjósti fremur en aðrir aðilar borgara-
stríðsins, og þar hjálpaði mjög til að ýmsar
þjóðir gerðu mislukkaðar tilraunir til inn-
rásar og afskipta af ófriðnum; svoleiðis
nokkuð gerði ekki annað en þjappa fólki að
baki kommúnistastjórnarinnar. Og svo var
það Lenín, hann var hinn bjargfasti leið-
togi kommúnista í borgarastríðinu, hvikaði
aldrei og rak menn sína áfram af hrikalegri
einbeitni, hann stýrði ekki herjum í atgangin-
um en vann myrkranna á milli við að treysta
undirstöður hins vaxandi veldis kommúnista
og byggja upp nýtt þjóðfélag. Og án hans er
sem sé næstum óhugsandi að kommúnistar
hefðu haldið sjó í þeim miklu erfiðleikum
sem að steðjuðu.
En einmitt um það leyti sem sigurinn var
í höfn í byrjun árs 1922 fór að halla hratt
undan fæti hjá Lenín. Hann hafði þjáðst af
þreytu og ýmsum kvillum en neitaði lengst
af að slaka á við störf sín. En það var aug-
ljóslega eitthvað að og svo virðist sem Lenín
hafi byrjað að undirbúa að draga úr álagi á
sig í mars þetta ár þegar hann bjó til nýja
valdastöðu, aðalritara Kommúnistaflokks-
ins, og setti í hana einn dugmikinn og ein-
beittan en fram að því ekki mjög áberandi
undirforingja sinn, Jósef Stalín. Í maí þetta
ár fékk hann sitt fyrsta stóra slag af þremur.
ÞEGAR LENÍN BAÐ STALÍN
AÐ ÚTVEGA SÉR EITUR
Eftir
hreinsanir í
Rauða hern-
um og fárán-
legt daður
Stalíns við
Þjóðverja, þá
voru Sovét-
ríkin einfald-
lega illa búin
undir stríð; og
ef Stalín hefði
staðið sig í
stykkinu fyrir
stríð hefðu
Þjóðverjar
aldrei náð svo
langt með
innrás sinni
og raun bar
vitni, og það
hefði ekki
þurft að kosta
svo margar
milljónir
mannslífa að
stöðva þá.
Þetta var einhvers konar heilablóðfall og
honum var illa brugðið, þegar Stalín kom í
heimsókn um sumarið fékk Lenín hann til að
lofa að færa sér blásýru ef hann fengi fleiri
áföll, því þá vildi hann fremur svipta sig lífi
en lifa ósjálfbjarga. Stalín lofaði því en kom
svo ekki með neina blásýru þótt Lenín fengi
fleiri áföll. Undir lokin var Lenín farinn að
efast eitthvað um Stalín, hvort hann væri
rétti maðurinn til að halda um mikla valda-
tauma, hann væri kannski of ósveigjanlegur,
en Lenín gerði samt ekkert til að fjarlægja
Stalín sem hélt áfram að moka undir sig
völdum eftir því sem leiðtoginn varð veikari.
Síðasta hálfa árið sem hann lifði var Lenín
mállaus og ósjálfbjarga; á meðan var sókn
Stalíns til æðstu valda óaflátanleg.
HAFÐI CHURCHILL RÉTT FYRIR SÉR?
Og eftir að Lenín dó fór Stalín með stjórnina
í þrjá áratugi og afleiðingarnar voru hræði-
legar; ofsóknir gegn smábændum og sam-
yrkjuvæðing landbúnaðar kostuðu óteljandi
mannslíf, hræðileg hungursneyð var bein-
línis skipulögð í Úkraínu til að bæla niður
mótspyrnu gegn kommúnistum, í „hreins-
ununum“ ægilegu á fjórða áratugnum voru
milljónir drepnar og aðrar ófáar milljónir
hurfu inn í Gúlagfangabúðirnar og sáust
aldrei meir. Og jafnvel það sem helst hefur
verið talið Stalín til tekna – að hafa hrundið
innrás Þjóðverja í seinni heimsstyrjöldinni
og ráðið niðurlögum nasismans með gríðar-
legum fórnum – jafnvel það má í raun skoða
allt öðrum augum. Eftir hreinsanir í Rauða
hernum og fáránlegt daður Stalíns við Þjóð-
verja, þá voru Sovétríkin einfaldlega illa
búin undir stríð; og ef Stalín hefði staðið sig
í stykkinu fyrir stríð hefðu Þjóðverjar aldrei
náð svo langt með innrás sinni og raun bar
vitni, og það hefði ekki þurft að kosta svo
margar milljónir mannslífa að stöðva þá.
Svo Churchill hafði rétt fyrir sér, er það
ekki? Úr því sem komið var, hefði verið
skárra að Lenín hefði lifað og haldið um
valdataumana næstu 20 árin, það hefði undir
engum kringumstæðum getað verið verra
fyrir rússnesku þjóðina.
En er það svo? Var þetta örugglega rétt
hjá Winston gamla? Sagan er vissulega
garður gangstíga sem greinast, svo notað sé
hugtak Jorge Luis Borges, og hver atburð-
ur – eins og dauði Leníns – er líkt og nýjar
krossgötur þar sem ýmsir möguleikar koma
til mála en að lokum verður aðeins einn
fyrir valinu. Og þegar niðurstaðan er jafn
skelfileg, og hún reyndist vera eftir valda-
töku Stalíns, eða þá eftir valdatöku Hitlers
í Þýskalandi, svo annað dæmi sé tekið, þá
hneigjumst við til að trúa því að verra hefði
það ekki getað orðið. Það er eðlileg hugsun,
því hvað hefði getað orðið verra en Gúlagið í
Sovétríkjunum, eða – úr því Hitler hefur enn
einu sinni borist í tal – helför seinni heims-
styrjaldarinnar? Það er vissulega erfitt að
ímynda sér það, en einfaldur líkindareikn-
ingur hlýtur þó á endanum að sýna okkur
fram á að gangstígar sögunnar geta ekki
alltaf leitt okkur til hinnar allra verstu nið-
urstöðu. Það er bara tölfræðilega ómögulegt.
Einhvers staðar úti í hinu óorðna framtíðar-
mistri sögunnar biðu líklega enn hryllilegri
fyrirbæri en Stalín og Hitler og hefðu endað
með enn skelfilegri hamförum, þótt erfitt
sé að trúa því. Og kannski – kannski! – var
Lenín einmitt slíkt fyrirbæri. Kannski hefði
hann þrátt fyrir allar vísbendingar um hið
gagnstæða orðið enn grimmilegri einræðis-
herra en lærisveinninn Stalín varð.
SKEYTINGARLEYSI FYRIR MANNSLÍFUM
Lenín var nefnilega síður en svo lamb að
leika sér við. Skeytingarleysi hans fyrir
mannslífum var algjört, og sannfæring
hans um að brjóta þyrfti niður með offorsi
og ofbeldi hvern einasta vott um mótspyrnu
gegn alræði kommúnistaflokksins. Hann
hóf vissulega bæði hreinsanir og ofsóknir
gegn raunverulegum og ímynduðum and-
stæðingum, eins og Stalín gerði síðar í tröll-
auknum mæli, en hver veit nema Lenín hefði
einmitt farið út á þá sömu braut? Og hann
hirti lítið um skelfilega hungursneyð sem
braust út á stóru svæði meðfram ánni Volgu
árið 1921; þvert á móti leit Lenín á hungurs-
neyðina sem gott tækifæri til að ráðast gegn
rétttrúnaðarkirkjunni sem hafði verið hald-
reipi alþýðunnar og honum nokkuð óþægur
ljár í þúfu. Og kannski fagnaði hann meira
að segja hungursneyðinni því með henni
veiktist mótstöðuafl fólksins gegn komm-
únistastjórninni sem þá var að skjóta sínum
endan legu rótum um samfélagið. Svo hver
veit nema Lenín hefði verið alveg jafn fær
um það og Stalín að skipuleggja tæpum ára-
tug síðar hungursneyð í Úkraínu?
Svo þegar öllu er á botninn hvolft, þá er
ekki hægt að fullyrða að Churchill hafi haft
rétt fyrir sér og dauði Leníns hafi verið
næstmesta ógæfa Rússa og annarra þjóða
austur þar. Líklega er það niðurstaðan að
skipulagið sjálft, það alræði sem Lenín
stefndi alltaf að og kom svo á eftir valda-
ránið 1917, það hefði alltaf á endanum skilað
grimmum einræðisherra. Og þó. Eftir dauða
Stalíns héldu leiðtogar kommúnista vissu-
lega áfram að kúga þjóðirnar sem undir
þeim kúrðu, en engan veginn með sömu
grimmd og Stalín var sekur um – og Lenín
hefði kannski orðið líka.
FRÆG MYND AF LENÍN OG STALÍN Stalín hampaði þessari mynd óspart til að sýna fram á nána sam-
vinnu þeirra Leníns sem hefði treyst sér gegnum þykkt og þunnt. Reyndin er sú að myndin er fölsuð.