Fréttablaðið - 16.05.2015, Blaðsíða 88

16. maí 2015 LAUGARDAGUR| MENNING | 56
Það er ótækt að fólk sem er í forsvari fyrir stofn-
un sem rekin er að stórum hluta fyrir almannafé nýti
sér vísvitandi glufu í lagaramma um sjálfseignarstofn-
anir til að firra sig ábyrgð og undanskilja ferla og
verklag frá stjórnsýslulögum.
Magnús
Guðmundsson
magnus@frettabladid.is
Arnbjörg María Danielsen er ung
kona sem er að hasla sér völl í
evrópskum menningarheimi en er
minna þekkt hér heima fyrir. Arn-
björg María býr í Berlín og starfar
sem framleiðandi, listrænn stjórn-
andi og leikstjóri í veröld alþjóð-
legrar óperu, tónlistar- og menn-
ingarviðburða sem nær þó vart
utan um allt sem hún fæst við frá
degi til dags.
Arnbjörg María tekur engu sem
gefnu heldur er í sífellu leitandi í
framleiðslu sinni sem og listsköp-
un, sem er búið að vera viðburða-
ríkt ferðalag.
Gruflarinn
„Tónlist og leikhús hafa ávallt
skipað stóran sess í lífi mínu en ég
stefndi frekar að því að læra list-
fræði, fornleifafræði, stjórnmála-
fræði eða eitthvað slíkt. Var komin
til Ítalíu til þess að læra listasögu
og alþjóðleg stjórnmál og að vinna
sem fararstjóri þegar áhugi minn
á óperu leiddi mig í minn fyrsta
söngtíma, hjá Kristjáni Jóhanns-
syni. Hlutirnir gengu hratt fyrir
sig og ég átti dýrmæt ár með Alinu
Dubik og fleira stórkostlegu fólki
í Tónlistarskólanum í Reykjavík,
sem undirbjó mig fyrir masters-
nám í óperu og tónlistarleikhúsi
við Mozarteum-háskólann í Salz-
burg.
Þó að mér gengi vel að syngja,
einkenndist tíminn í Mozarteum af
miklum sjálfsefa. Ég eyddi mikl-
um tíma á bókasafninu í saman-
burði við aðra söngvara og sótti
meira og meira í samtímatónlist
og framúrstefnulegri sviðsfram-
setningar og listform. Þegar kom
að því að hrökkva eða stökkva sem
söngvari varð ég að horfast í augu
við það að ég saknaði þess of mikið
að hugsa og grufla. Hafði meiri
áhuga á hugmyndavinnunni og
öllu því sem að baki liggur, frek-
ar en að standa sjálf í sviðsljós-
inu. Fannst aðrir eiga miklu meira
erindi á fjalirnar en ég.“
Ný hugsun
Arnbjörg María söðlaði um og
fór í annað mastersnám í háskól-
anum í Zürich og flutti sig þann-
ig yfir á svið listrænnar stjórn-
unar, dramatúrgíu og framleiðslu.
Námið í Zürich var sérsniðið að
rekstrarþörfum opinberra list-
stofnana með megináherslu á
leikhús og óperuhús. Það var sam-
tvinnað af húmanísku fögunum,
heimspekideildinni og hagfræði-
deildinni í samstarfi við stóru
óperuhúsin, leikhúsin, hátíðir og
söfn í Evrópu. Flestir sem komust
að voru talsvert eldri og reyndari,
sem hjálpaði Arnbjörgu að mynda
gríðar sterkt tengslanet innan
menningarheimsins.
„Þarna fékk ég tækifæri til þess
að vinna með færum fagaðilum á
jafningjagrunni því stjórnendur
námsins og nemendur voru marg-
ir hverjir í ábyrgðarstöðum eða
að stýra stórum húsum og listvið-
burðum.
Það voru miklir hugsjónamenn
sem stóðu á bak við þetta því
námið var í sjálfu sér sprottið
upp úr ákveðinni krísu sem snýr
að réttlætingu á fjármögnun og
stöðu opinberra leikhúsa í Evrópu í
dag. En þarna lærði maður að fara
nýjar leiðir og hvernig á að vinna
af heilindum með hagsmuni listar-
innar og samfélagsins í öndvegi.“
Far North
Í dag vinnur Arnbjörg María mest
í Þýskalandi og víða á Norðurlönd-
unum. „Þetta eru fjölbreytt verk-
efni. Ég vann til að mynda sem
listrænn stjórnandi að 1864 sem
var samstarf á milli Danmerkur
og Þýskalands til að minnast loka
Slésvíkurstríðsins, og nú í vetur
sem listrænn stjórnandi 150 ára
afmælis danska tónskáldsins Carls
Nielsen. Ég verð næstu árin að
vinna að svipuðum músíkdrama-
tískum verkefnum og óperum í
Þýskalandi og víðar. Mér þykir
spennandi að vinna með sinfóníu-
hljómsveitum á sviðsrænan hátt
og gera tilraunir með rýmið. Þetta
er flókið form og krefst mikillar
útsjónarsemi og nákvæmni í fram-
kvæmd.
Annars er það verk sem ég
brenn hvað mest fyrir alþjóðlegt
tengslanet og framleiðsluvettvang-
ur fyrir tónlistarleikhús í öllum
sínum fjölbreytileika sem við Þor-
leifur Örn Arnarsson leikstjóri og
fleira ungt fólk frá Norðurlönd-
unum settum á laggirnar undir
nafninu Far North. Þar er verið að
skiptast á hugmyndum og sækja
innblástur hvert til annars.
Fyrsta stóra samstarfsverkefni
Far North er ópera eftir Önnu Þor-
valdsdóttur, UR_Some Kind of
Opera, í leikstjórn Þorleifs. Hún
verður frumsýnd í Theater Trier í
Þýskalandi í september. Þaðan fer
hún í norsku Þjóðaróperuna, til
Basel í Sviss og víðar. „Við erum
svo að leggja drög að flutningi á
Listahátíð í Reykjavík á næsta ári.
Þannig að það er í mörg horn að
líta.“
Sköpun og traust
Sem listrænn stjórnandi og leik-
stjóri leggur Arnbjörg María
áherslu á að hún treysti áhorfend-
um til þess að meðtaka. „Þannig
vil ég meðtaka og því ber mér að
sjálfsögðu að treysta öðrum til
þess sama. Áhorfendur er miklu
klárari en við höldum. Þeir geta
fyllt í eyðurnar, bætt við og tekið
þátt í hinni listrænu upplifun með
sínum innri sköpunarkrafti.
Víðs vegar innan óperuheimsins
er meinlaus nálgun vandamál og
þá einkum þegar kemur að verk-
efnavali. Verkefnavalið þjappast
í kringum tíu til fimmtán verk,
t.d. á Íslandi eru svo fá verk sem
fara í uppfærslu að þau koma nær
aðeins af topp 10 alþjóðlega vin-
sældalistanum. Þá er hætt við að
árhorfendur kynnist aðeins brota-
broti af hinu fjölbreytta tónmáli
sem finnst innan óperunnar og
fagurfræðin getur orðið einsleit.
Hús í þessari stöðu hætta oft að
vera hluti af lifandi hefð og verða
einhvers konar skemmtanaleik-
hús sem vantar alla vídd. Þannig
hafa t.d. mörg lykilverka óperu-
bókmenntanna aldrei verið flutt
á Íslandi og það er ekki gott mál,
því þá vantar stóra samhengið. Það
verður spennandi að fylgjast með
framþróuninni á Íslandi næstu
misserin.
Samfélagslegar skyldur
Málið er að leikhús, tónlistar-
hús og óperur sem eiga tilvist
sína undir opinberri fjármögn-
un þurfa að eiga virkt samtal við
sam félagið um tilverurétt sinn og
mikil vægi. Þetta samtal á sér stað
á opinberum vettvangi og allt þarf
að vera opinbert og til umræðu.
Það er eina leiðin til þess að rétt-
læta fyrir almenningi það sem við
erum að gera. Það fólk sem er í
forsvari í listheiminum getur ekki
ætlast til þess að fólk bara sætti
sig við það í blindni að listir séu
órjúfanlegur og lífsnauðsynlegur
hluti af lýðræðislegu samfélagi á
21. öldinni. Ef umræðan um mikil-
vægi listarinnar í samfélaginu fer
fram í lokuðum hópum og fyrir
luktum dyrum þar sem allir eru
meira eða minna sammála miss-
um við af dýrmætu tækifæri og
hætt er við að þetta mikilvæga
samtal fari fyrir ofan garð og
neðan. Þetta þýðir ekki að listin
sjálf, innihaldið sjálft, eigi að lúta
einhverjum lýðræðislegum lög-
málum. En umgjörðin um hana og
stofnanirnar svo sannarlega. Það
er til að mynda sorglegt að fylgjast
með því hvernig kerfisbundið er
vegið að tónlistarlífi í landinu með
þeim vanhugsuðu gjörningum er
snúa að fasteignagjöldum á Hörpu
um þessar mundir. Þetta þarf að
ræða af miklu meiri nákvæmni á
opinberum vettvangi.“
Stjórnun listheimsins
Íslenska óperan hefur verið tals-
vert í umræðunni að undanförnu
en aðspurð um þróun mála segir
Arnbjörg María að þar virðist
hafa verið meðvitað eða ómeð-
vitað kastað til hendinni og ekki
viðhafðir starfshættir sem tíðkast
í þeim löndum sem við viljum bera
okkur saman við. „Það er ótækt að
fólk sem er í forsvari fyrir stofn-
un sem rekin er að stórum hluta
fyrir almannafé nýti sér vísvitandi
glufu í lagaramma um sjálfs eignar-
stofnanir til að firra sig ábyrgð og
undanskilja ferla og verklag frá
stjórnsýslulögum. Þetta er tækni-
lega séð ekki ólöglegt. En þetta er
meðvituð ákvörðun sem stjórn óper-
unnar er í sjálfsvald sett (miðað við
núverandi fyrirkomulag) og þegar
kemur að hagsmunum list arinnar
og samfélagsins er hún einfald-
lega röng.“ Arnbjörg María minnir
á að það getur verið hollt að muna
úr hvaða grunni óperan er sprott-
in. „Óperan á rætur sínar að rekja
til rannsóknar á hinu forna gríska
leikhúsi, frummynd hins evrópska
leikhúss, sem hefur ávallt í eðli
sínu verið pólitískt í þeim skilningi
að það þrífst ekki án þess að setja
fram áleitnar spurningar um hina
mannlegu tilvist og stöðu mannsins
í samfélaginu á hverjum tíma.
Það er þessi órjúfanlega sam-
félagslega vídd sem óperan þrífst
á. Þess vegna er ábyrgðin lykil-
atriði. Þegar stjórnun listheims-
ins, innviðirnir sjálfir – ekki listin
sjálf, er farin að spegla það sem er
ekki í lagi í samfélaginu þá er það
mjög alvarlegt mál. Listheimurinn
verður að vera vitinn í myrkrinu
og taka hlutverk sitt alvarlega.
Strúktúrarnir verða að vera í lagi
og gefa fyrirheit um betra sam-
félag, vegna þess að þeir endur-
spegla stöðu hins lýðræðislega
samfélags. Aðeins þannig getur
listin þrifist á eigin forsendum og
skilað sínu hlutverki sem ómiss-
andi ónæmiskerfi samfélagsins.“
Listin er ónæmiskerfi samfélagsins
Arnbjörg María Danielsen býr í Berlín og starfar í veröld alþjóðlegrar óperu, tónlistar- og menningarviðburða. Vel menntuð, ung kona
með skýra framtíðarsýn og óhrædd við að setja fram gagnrýni á Íslensku óperuna sem hefur ekki efni á því að skella við skollaeyrum.
MENNING