Fréttablaðið - 19.09.2015, Blaðsíða 86

Á fjórða áratug síðustu aldar setti breski hag­fræðingurinn John M ay n a r d Ke y n e s fram hugmyndina um „tæknilegt atvinnu­
leysi“. Áhyggjur Keynes beindust
að hættulegu og yfirvofandi umróti
á vinnumarkaði sem orsakaðist af
innreið véla á kostnað verkamanna.
Í dag – 80 árum eftir að varnaðarorð
Keynes féllu – óttast margir hagfræð­
ingar stöðnun markaða. Að þróaðri
markaðir séu staddir í langdregnu
tímabili þar sem færri störf verða til,
framleiðni minnkar og tekjur dragast
saman hjá flestum.
Á öndverðum meiði eru tveir pró­
fessorar við tækniháskólann í Mass­
achusetts (MIT). Annar er Andrew
McAfee og hinn er hinn íslensk ættaði
Erik Brynjolfsson. Í bókinni „The
Second Machine Age“ sem var gefin
út sumarið 2014 færa þeir rök fyrir
því að efnahagur heimsins sé á barmi
stórfelldra breytinga. Með tilkomu
tækja sem byggja á gríðarlegum fram­
förum í sjálfvirkni, gervigreind og
hinni stafrænu byltingu internetsins
sjá McAfee og Brynjolfsson tímabil
vaxtar á sjóndeildarhringnum. Þetta
verður þriðja iðnaðarbyltingin.
Veldisaukning á öllum sviðum
Að mati prófessoranna hverfist þessi
bylting um veldisvöxt á ýmsum svið­
um framleiðslu og þróunar. Veldis­
vöxtur hefur átt sér stað í vinnslu­
minni tölva, framleiðslu snjalltækja
og gagnasöfnum netheima. Í þessu
felst vöxtur á hraða sem er í beinu
hlutfalli við stærðina sjálfa og þegar
tölurnar tvöfaldast á hverju ári
verður á endanum erfitt að átta sig á
umfangi og áhrifum. Veldisaukning
samhliða framförum í vísindum og
verkfræði hefur fært okkur samfé­
lag sem nú reiðir sig að mörgu leyti
á gervigreind og sjálfvirkni. Að mati
McAfee og Brynjolfsson er núverandi
stöðnun í atvinnusköpun og fram­
leiðslu vaxtarverkir þessa nýja, sjálf­
virka samfélags. Í „The Second Mach­
ine Age“ benda þeir á að það hafi
tekið áratugi fyrir framleiðendur að
átta sig á og læra á gufuvélina, sama
á við um rafvæðingu verksmiðja,
fjöldaframleiðslu og framleiðslu­
línuna.
Vegleg gjöf nýsköpunar
McAfee og Brynjolfsson hafa engu að
síður áhyggjur af því hvernig þessar
breytingar verða innleiddar. Þeir taka
Instagram og Kodak sem dæmi. Á
þeim fimmtán mánuðum sem liðu frá
stofnun Instagram til eins milljarðs
Bandaríkjadala yfirtöku Facebook
á fyrirtækinu höfðu 130 milljónir
manna deilt 16 milljörðum mynda
í gegnum þjónustuna. Örfáum mán­
uðum eftir yfirtökuna fór Kodak á
hausinn. Brynjolfsson og McAfee
benda á að markaðsvirði Facebook
og Instagram er nú margfalt meira
en Kodak þegar best lét og fámennur
hópur innan Facebook hefur nú
milljarða dala milli handanna. Þessi
hópur hefur tæplega fimm þúsund
manns á launaskrá. Þegar Kodak var
á toppnum unnu tæplega 150 þúsund
manns hjá fyrirtækinu.
Í bók sinni hvetja prófessorarnir
frumkvöðla, ríkisstjórnir og einstak­
linga til að íhuga næstu skref. Nauð­
synlegt sé að búa svo um hnútana
að sem flestir hagnist á sjálfvirkni­
væðingunni miklu sem nú knýr á dyr.
Samúðin heldur velli
Annað tvíeyki fræðimanna hefur nú
reiknað líkur tölvuvæðingar rúmlega
700 mismunandi starfa. Þetta eru dr.
Carl Benedikt Frey og dr. Michael A.
Osborne en þeir eru báðir prófess­
orar við Oxford­háskóla. Rannsókn
þeirra er sú fyrsta sinnar tegundar.
Þeir reiknuðu út hversu móttækileg
ákveðin störf eru fyrir sjálfvirkni og
tölvuvæðingu út frá nokkrum lykil­
þáttum.
Líklegasta starfið til að falla í hend­
ur tölvunnar er símasölumennska
(99%), þar á eftir kemur vélritari
(98,5%) og í því þriðja er löglærður
aðstoðarmaður (97,6%). Þessi þrjú
störf eru þegar orðin sjálfvirk að ein­
hverju leyti og vélvæðing þeirra mun
seint hafa mikil áhrif. Neðar á listan­
um flækjast málin. Ráðskonan er í 35.
sæti (94,4%), þjónninn er númer 52
(89,9%) og byggingaverkamaðurinn
í 95. sæti (80%).
Frey og Osborne benda á að störf
símasölumanneskjunnar og gjaldker­
ans krefjist ákveðinnar víxlverkunar.
Þrátt fyrir það þarfnist þessi störf
ekki félagslegrar hæfni á háu stigi
og séu þar með í hættu á sjálfvirkni­
væðingu. Vélarnar eru jafnframt lík­
legar til að erfa störf sem krefjast fimi
og krafta enda hafa miklar framfarir
átt sér stað í þróun vélmenna.
Þangað til að tilfinningarík gervi­
greind lítur dagsins ljós eru störf
félagsráðgjafa, sálfræðinga og hjúkr­
unarfræðinga óhult. Samkvæmt
Frey og Osborne eru starfssvið sem
krefjast hluttekningar afar ólíkleg til
að falla í vélrænar hendur. Sama á við
um listamenn, hönnuði, rithöfunda
og fleiri sem reiða sig á sköpunar­
gáfu í starfi sínu. Þannig eru líkur á
að vélaverkfræðingurinn haldi velli
en hann er í 268. sæti (13,1%), ásamt
sjúkraliðanum (4,9%) og tónlistar­
manninum (4,5%). Frey og Osborne
gera síðan ráð fyrir að starfssvið
hótel stjórans verði óhult um ókomna
tíð en þeir eru neðstir á lista (0,4%).
Ný störf fyrir nýja tíma
Það eru skiptar skoðanir á því hvað
sjálfvirknivæðing starfa þýðir í raun
og veru. Þýðir það að störfum fækk­
ar? McAfee og Brynjolfsson segja svo
ekki vera. Ómögulegt sé að áætla um
þróun vinnumarkaða þegar róttækar
nýjungar eru annars vegar. Ný störf
verða til á grunni nýrra aðstæðna.
„Ef þú horfir aðeins á aðstæður eins
og þær voru þegar innleiðing sjálf­
virkni átti sér stað þá munt þú sjá
fækkun starfa,“ ritaði framtíðarfræð­
ingurinn Ray Kurzweil í bók sinni
How to Create a Mind. „Þetta er það
sem verkamenn í textílverksmiðjum
sögðu snemma á 20. öldinni. Nýju
störfin urðu til vegna aukinnar vel­
megunar og nýrra atvinnugreina sem
áður fyrr voru duldar.“
tækni
Verður starfið þitt sjálfvirkni að bráð?
Innreið gervigreindar og sjálfvirkni á vinnumarkaði er ekki nýtt fyrirbæri en framfarir á þessum sviðum ógna
nú mörgum starfsstéttum. Fræðimenn segja efnahag heimsins á barmi stórfelldra breytinga um þessar mundir.
Kjartan Hreinn
Njálsson
kjartanh@365.is
Líkur á að störf verði
sjálfvirkni að bráð
Símasölumanneskja 99,0%
Vélritari 98,5%
Löglærður aðstoðarmaður 97,6%
Gjaldkeri 96,8%
Móttökustjóri 95,6%
Skattasérfræðingur 95,3%
Ráðskona 94,4%
Húsgagnasmiður 91,6%
Gjaldkeri í verslun 90,2%
Þjónn 89,9%
Þaksmiður 89,7%
Öryggisvörður 89,3%
Bréfberi 85,8%
Slátrari 84,6%
Múrari 82,0%
Málari 80,9%
Byggingaverkamaður 80,0%
Barþjónn 76,8%
Bóndi 75,8%
Matreiðslumaður 73,4%
Lestarstjóri 67,8%
Garðyrkjumaður 66,9%
Götusópari 66,3%
Umsjónarmaður 66,3%
Rútubílstjóri 61,2%
Leigubílstjóri 56,8%
Bókasafnsfræðingur 51,9%
Pípulagningamaður 48,7%
Útfararstjóri 45,4%
Bólstrari 38,6%
Matreiðslumeistari 36,6%
Rithöfundur 32,7%
Hárgreiðslumaður 32,7%
Tölfræðingur 14,7%
Ökukennari 13,4%
Vélaverkfræðingur 13,1%
Rafmagnsverkfræðingur 10,2%
Blaðamaður 8,4%
Flugumferðarstjóri 7,2%
Byggingaverkamaður 7,1%
Sjúkraliði 4,9%
Tónlistarmaður 4,5%
Félagsráðgjafi 4,3%
Listamaður 3,8%
Arkitekt 1,8%
Hjúkrunarfræðingur 0,9%
Sálfræðingur 0,7%
Hótelstjóri 0,4%
Líkur eru á að þjónar missi lífsviðurværi sitt í hendur vélanna.
Þeir reiknuðu út
hversu móttækileg
ákveðin störf eru
fyrir sjálfvirkni og tölvu­
væðingu út frá nokkrum
lykilþáttum.
»
1 9 . s e p t e m b e r 2 0 1 5 L A U G A r D A G U r42 H e L G i n ∙ F r É t t A b L A ð i ð