Fréttablaðið - 19.09.2015, Síða 88

Margar evrópskar þjóðir eiga nú í vandræðum m e ð f l ó t t a -m a n n a s t ra u m úr Miðaustur-
löndum og Norður-Afríku. Viðbrögð
sumra þeirra eru þeim eða öllu held-
ur stjórnvöldum þeirra lítt til sóma.
Eitt ríki virðist þó skera sig úr sakir
þeirrar hörku sem flóttamönnum
er sýnd. Það er vitaskuld Ungverja-
land og þarf ekki að fjölyrða um. En
hvernig skyldi standa á því? Er það
einungis vondum stjórnvöldum
dagsins í dag að kenna? Eða leynist
eitthvað í sögu Ungverja sem fyllir
þá skiljanlegri tortryggni og varúð í
garð flóttafólks og farandþjóða? Það
fór ég að skoða og komst að þeirri
niðurstöðu að svo væri alls ekki.
Raunar þvert á móti. Ungverjar ættu
að hafa sérstakan skilning á hlut-
skipti aðkomufólks og flóttamanna
því á mótunarárum sínum sem þjóð,
þá voru þeir einmitt það.
Aðkomufólk – alls staðar.
Fyrst hafa fræðimenn spurt til frum-
Ungverja fyrir um 4.500 árum. Þá
bjuggu þeir öðru hvoru megin við
Úralfjöllin sem skilja að Rússland og
Síberíu. Þar eru flæmi mikil og þeir
flökkuðu töluvert. Tíðar loftslags-
breytingar rústuðu heimalöndum
þeirra reglulega og þeir urðu að
flýja annað. Framan af bjuggu þeir
í þorpum á miklum mýrarflákum,
stunduðu kornrækt og héldu kýr
og svín, en seinna urðu þeir að
læra hirðingjalíf þegar steppurnar
á mótum Asíu og Evrópu gerðust
þurrari. Fyrir tæpum 3.000 árum
virðast þeir hafa hafið búferlaflutn-
inga frá Úral og suðvestur á bóginn.
Sjálfsagt fóru þeir nauðugir, þótt
lítt sé um þá flutninga vitað. En
svo mikið er talið víst að einmitt
um þær mundir hafi slitnað sam-
band milli þessara frum-Ungverja
og frænda þeirra sem löngu seinna
dúkkuðu líka upp í Evrópu eftir
öðrum leiðum, það voru Finnar.
Það er sem sé svona langt síðan
skildi með Ungverjum og Finnum
þótt hljómfallið í tungumálum
þeirra sé furðu svipað enn í dag.
Sjö ættbálkar
Þegar dró nær lokum fyrsta árþús-
unds eftir Krist bjuggu Ungverjar
líklega norðan Kaspíahafs og Aral-
vatns. Þeir voru þar í nánum og
iðulega vinsamlegum tengslum við
íranskar og þó einkum tyrkneskar
þjóðir. Tyrkir skiptust þá í margar
greinar og voru enn ekki sestir að
í hinu núverandi Tyrklandi. Ung-
verjar höfðu þó líka hrakist töluvert
um slétturnar undan innrásarþjóð-
um úr austri sem áttu leið vestur til
Evrópu: Húnar voru frægastir um
árið 400 en seinna Avarar og aðrir.
Í byrjun níundu aldar – eða um
það leyti sem Ísland var að byggj-
ast – þá komu enn einir innrásar-
menn sem hröktu nú Ungverja á
undan sér inn í svonefnda Levedíu,
eða austanverða Úkraínu sem nú
heitir, einmitt þar sem nú er barist.
En innrásarmennirnir skæðu létu
ekki Ungverja í friði þar. Þeir voru
Tyrkir og kölluðust Petsénekar og
ráku meginhluta Ungverja næst
enn lengra í vestur, þar sem Etelköz
nefnist. Hluti þjóðarinnar flýði þó
suður yfir Kákasusfjöll og inn í Mið-
austurlönd, og ekki er vitað annað
en innbyggjarar hafi tekið þeim
flóttamönnum vel.
Í Etelköz hreiðruðu Ungverjar vel
um sig. Eftir allt flakkið og flóttann
langa voru þeir orðnir liprir og harð-
leiknir hestamenn og alla níundu
öldina voru þeir sífellt að fara ráns-
ferðir inn á mikla og frjósama sléttu
handan Karpatafjalla. Hana höfðu
Rómverjar kallað Pannóníu og þar
höfðu bæði Húnar og Avarar stað-
næmst en nú bjuggu þar slavneskar
þjóðir ýmsar. Ungverjar sýndu þeim
enga miskunn, rændu bæði góssi
og fólki og seldu í þrældóm. Í þá
daga skiptust Ungverjar í eina sjö
ættbálka og laut hver sinni stjórn
en höfðu yfirleitt nána samvinnu
sín á milli, einkum þegar þurfti að
skipuleggja herleiðangra eða þjóð-
flutninga og fólksflótta.
Enn á flótta
Þrátt fyrir vaxandi hermennsku
voru Ungverjar hins vegar enn ekki
nógu miklir bógar til að standa uppi
í hárinu á sínum fornu fjendum
Petsén ekum þegar þeir gerðu eina
árásina enn á Ungverja árið 895. Þá
flýði ungverska þjóðin með manni
og mús yfir Karpatafjöll og inn á
pannónsku sléttuna. Vegna inn-
byrðis deilna stórvelda Mið-Evr-
ópu um þær mundir komust þessir
flóttamenn upp með að leggja slétt-
una undir sig og hafa búið þar síðan.
Það er þó ekki víst að þeir hafi upp-
haflega hugsað sér að setjast þar að
til frambúðar. Framan af tíundu öld,
um það bil sem Alþingi var stofnað
á Íslandi en víkingaferðir norrænna
manna um Vestur-Evrópu voru enn
í algleymingi, þá fóru Ungverjar
miklar ránsferðir um alla Mið-Evr-
ópu, lengst inn í Þýskaland og Ítalíu
og alla leið suður á Spán. Orðið sem
af þeim fór var engu skárra en af
víkingum, eða Húnum áður.
Árið 955 var Ottó Þýskalands-
kóngi nóg boðið. Hann kvaddi út
her sinn gegn Ungverjum og sigraði
innrásarher þeirra örugglega í orr-
ustu í Bæjaralandi. Þá virðast Ung-
verjar loks hafa ákveðið að setjast
um kyrrt á sléttunni, þar sem þeir
hafa síðan búið og verja nú með
kjafti og klóm og gaddavír og byssu-
kjöftum fyrir nýju flóttafólki. Lengst
af réðu þeir allri sléttunni þótt úti
við fjöllin á jöðrum hennar byggju
einnig aðrar þjóðir, flestar slav-
neskar. Föst búseta Ungverja kall-
aði á margvíslegar breytingar, bæði
samruna hinna sjö ættbálka, sem
og aðlögun að háttum nágranna.
Um árið 1000 tóku þeir kristni, rétt
eins og Íslendingar. Höfðinginn
Vajk varð fyrsti konungur Ung-
verja og tók upp nafnið Stefán til að
gera sig kristilegri í augum páfans.
Stefán þurfti að berja niður með
blóði harða andstöðu margra landa
sinna við bæði kristni og konung-
dóm og hikaði þá ekki við að kalla
á útlenskt herlið til að hjálpa sér.
Til varð öflugt ungverskt ríki og
laust fyrir 1200 var það sennilega
hið stærsta og ríkasta í Evrópu.
Snemma á 13. öld eða um svipað
leyti og Sturlungaöld var að hefjast
á Íslandi neyddu ungverskir aðals-
menn þáverandi kóng til að sam-
þykkja skjal er takmarkaði völd
hans og var þar um að ræða fyrsta
vísi að stjórnarskrá á meginlandi
Evrópu – Englendingar voru aðeins
á undan með sitt Magna Carta. Um
miðja þá öld urðu Ungverjar fyrir
gífurlegu áfalli er Mongólar réðust
inn á sléttuna og frömdu mikil her-
virki. Sumir telja að allt að helm-
ingur ungversku þjóðarinnar hafi
látið lífið meðan Mongólar stóðu
við. Við uppbygginguna varð mikið
gagn að 40.000 flóttamönnum af
ætt hinna tyrknesku Kúmana sem
leituðu hælis undan Mongólum.
Þeim var vel tekið af Ungverjum á
13. öld og voru afkomendur þeirra
lengi síðan 7-8 prósent þjóðarinnar
og nutu nokkurrar sjálfstjórnar allt
fram á 19. öld þótt þeir tækju fljótt
upp ungverska siðu og tungumál.
Ríkasta land í Evrópu
Aftur náðu Ungverjar sér vel á strik.
Þegar kom fram á 14. öld var Ung-
verjaland óumdeilanlega ríkasta
land Evrópu, enda höfðu þá fund-
ist miklar gullnámur í landinu.
En þá fór aftur að syrta í álinn.
Tyrkir náðu loks í skottið á Ung-
verjum, Ottó mana-Tyrkir að þessu
sinni. Þeir lögðu undir sig Balkan-
skagann og sóttu langt inn í Mið-
Evrópu. Þeir lögðu um tíma undir
sig stærstan hluta ungversku slétt-
unnar og stórveldistíma Ungverja
var lokið. Höfuð borg þeirra var um
tíma í höndum Tyrkja. Þegar Tyrkir
hurfu loks á brott var Ungverjaland
ekki svipur hjá sjón. Það hvarf undir
handarjaðar Habsborgaraættar-
innar í Austurríki sem sölsaði þá
undir sig lendur fjölmargra þjóða í
Mið-Evrópu. Er kom fram á 19. öld
voru Ungverjar farnir að eflast á ný.
1848 gerðu þeir uppreisn og nutu
stuðnings sumra frændþjóða sinna
og einkum Gyðinga sem orðnir voru
nokkuð fjölmennir og áhrifamiklir í
Ungverjalandi. En með hjálp Rússa
braut Franz Jósef Austurríkiskeisari
uppreisnina á bak aftur. Sem til-
slökun við Ungverja var hins vegar
nokkru seinna farið að kalla ríkið
Austurríki-Ungverjaland. Þá var
því miður svo komið að ungverskir
ráðamenn í ríkinu munu ekki hafa
verið hótinu viljugri en Austurríkis-
menn til veita öðrum þjóðum í „tví-
ríkinu“ sjálfstjórn eða sjálfstæði.
Við lok fyrri heimsstyrjaldar 1918
hrundi Austurríki-Ungverjaland.
Ungverjar urðu loks sjálfstæðir á
ný en réðu nú aðeins hluta slétt-
unnar. Rúmlega þrjár af tíu millj-
ónum Ungverja lentu utan landa-
mæranna. Margir Ungverjar lögðu
nú aftur land undir fót til að komast
undir ungverskan fána; aðrir syngja
enn dramatíska ungverska sorgar-
söngva í Serbíu, Rúmeníu og víðar.
Laust fyrir seinni heimsstyrjöldina
náði fasistastjórn völdum í landinu
og gekk til liðs við Adolf Hitler í
stríði hans við heimsbyggðina. Ung-
verskir fasistar gengu mjög rösklega
fram við að aðstoða og taka þátt í
fjöldamorðum á Gyðingum, Róma-
fólki, Serbum og fleirum. Um þann
viðbjóð allan er enn í dag þagað að
mestu í Ungverjalandi. Svo hvarf
landið bak við járntjald Sovét-
ríkjanna og uppreisn gegn þeim
var bæld niður með hörku 1956.
Hundrað þúsund Ungverjar flýðu þá
land og voru vandræðalaust boðnir
velkomnir í hinum frjálsu Evrópu-
ríkjum. Eftir hrun Sovétríkjanna
sóttu Ungverjar loks til frelsis en
því miður virðast þeir hafa farið á
taugum við efnahagshrunið 2008.
Eitthvað var það; þeir kusu yfir sig
stjórnvöld sem vel má kalla laumu-
fasista. Með þeim sorglegu afleið-
ingum sem við sjáum nú í hörku
Ungverja gegn flóttamönnum.
Hvaða máli skiptir gömul saga?
En svona var saga Ungverja í mjög
stórum – og auðvitað einfölduðum
– dráttum. Í aldir og árþúsund
hröktust þeir óravegu undan fátækt
og eymd, breyttum lífsskilyrðum og
veðurfari, undan innrásum, hernaði
og styrjöldum, alltaf í leit að betra
lífi fyrir sig og sína, en sú reynsla
virðist ekki hafa kennt þeim sam-
líðan með öðrum í sömu sporum,
fólki sem verður að taka sig upp
frá heimalöndum sínum og treysta
á velvild annarra. Það má auð vitað
spyrja: Hvaða máli skiptir svo gömul
saga? Verða ekki Ungverjar eins
og aðrir að hugsa fyrst og fremst
um hagsmuni sína hér og nú? Jú,
kannski – en mikið hefðu þeir haft
gott af að læra umburðarlyndi á
ferðum sínum. Og svo er á það að
líta að þjóðarvitund þeirra, þjóð-
sögur og mýtur, eru að miklu leyti
runnar frá þeim tímum þegar þeir
flæktust og flýðu um heiminn. Leitin
að „hindinni fögru“ eða nýju heima-
landi er enn afar mikilsverður þáttur
í sagnaheimi Ungverja. Þeir ættu því
að skilja fólk í sömu aðstöðu.
En það ættum við Íslendingar
raunar að gera líka. Segir ekki
þjóðar mýta okkar að hingað höfum
við komið sem aðkomufólk í leit að
betra lífi? Og margir verið beinlínis
á flótta? Að ekki sé minnst á að við
höfum líka ýtt burt þeim sem fyrir
voru.
Flækjusaga
Illugi Jökulsson furðar sig á því
að gömul flökkuþjóð skuli sýna
aðkomufólki svo mikla hörku.
Laust fyrir
seinni heims-
styrjöLdina
náði fasistastjórn
vöLdum í Landinu og
gekk tiL Liðs við adoLf
hitLer í stríði hans við
heimsbyggðina. ung-
verskir fasistar gengu
mjög röskLega fram
við að aðstoða og taka
þátt í fjöLdamorðum á
gyðingum, rómafóLki,
serbum og fLeirum.
Höfðingjar ættanna sjö helga sér land á sléttunni eftir aldalanga hrakninga.
EtelközK
a r p a t a f j ö l l
Kákasusfjöll
Heimkynni um 600 e.Kr.
Levedia
Úkraína
Rússland
Svartahaf
KaSpíahaf
Úral-fjöll
Ungverjaland
Slóvakía
Pólland
✿ UNGVERJAR á faraldsfæti í þúsund ár
Afkomendur ættbálkanna sjö reisa gaddavírsgirðingar til að hindra för annarra.
1 9 . s E p t E m b E R 2 0 1 5 L A U G A R D A G U R44 H E L G i N ∙ F R É t t A b L A ð i ð