Málfríður - 15.05.1998, Blaðsíða 5

Auður Torfadóttir:
Orðaforði og tungumálanám
Inngangur
Á síðastliðnum áratug eða
svo hefur athygli kennara og
fræðimanna á sviði tungumála-
náms og -kennslu beinst í vax-
andi mæli að orðaforða og hlut-
verki hans. Það er þó ekki svo
að þessi þáttur hafi verið alger-
lega vanræktur, en það má hins
vegar segja að honum hafi ekki
verið gefið það vægi í kennslu
og rannsóknum sem honum
ber.
í skýrslunni Markmið tungu-
málakennslu sem forvinnuhópur
vann í tengslum við endurskoð-
un aðalnámskrár fyrir grunn- og
framhaldsskóla er lögð áhersla á
mikilvægi orðaforða. Það er því
tímabært fyrir tungumálakenn-
ara að staldra við og huga að
þessum þætti. í stuttri grein er
ekki hægt að gera svo viðamiklu
efni fullnægjandi skil og þess
vegna verður þessi grein í yfir-
litsformi. Hún er skrifuð með
ensku í huga, en efnið á ekkert
síður erindi til kennara annarra
tungumála.
Stutt sögulegt yfirlit
Lítum á þær aðferðir sem
hafa haft mest áhrif á ensku-
kennslu hér á landi og skoðum
hvaða hlutverki orðaforði hefur
gegnt innan þeirra.
Þegar málfrœði- og þýðingar-
aðferðin var upp á sitt besta var
mikil áhersla lögð á að glósa og
þýða frá orði til orðs, og skrif-
legi þátturinn gekk út á að þýða
af móðurmálinu yfir á erlenda
málið. Markmiðið var lestur,
orðaforði og málfræðikunnátta.
Textarnir voru hins vegar alla
jafnan frásagnartextar, gjarnan
bókmenntatextar, oft níðþungir
og nokkuð fornir og orðaforðinn
þar af leiðandi ekki hinn hagnýti
orðaforði daglegs lífs sem allir
þurfa að læra.
Hlustunar- og talaðferðin (audio-
lingual aðferðin) náði aldrei fót-
festu hér á landi sem slík, en
hún skildi eftir sig áhrif sem eru
enn sýnileg í námsefni dagsins í
dag. Markmið aðferðarinnar á
fyrstu stigum var að kenna mál-
fræðina með síendurteknum
munnlegum æfingum, en orða-
forðinn kom inn í smáskömmt-
um. Það má hins vegar segja að
sá orðaforði, sem kynntur var til
sögunnar, væri hagnýtur þótt
takmarkaður væri.
Sú stefna sem nú er efst á
baugi og gengur undir nafninu
„communicative language teach-
ing” á ensku er afrakstur rann-
sókna á ýmsum sviðum málvís-
inda og skyldum sviðum, þar
sem segja má að mikil gróska
hafi ríkt undanfarna áratugi. Eitt
af einkennum þessarar stefnu er
að hún leggur áherslu á merk-
ingu og inntak þess sem verið er
að kenna. Nemendur eiga að
læra að skilja og tjá sig í sam-
hengi sem hefur merkingu fyrir
þá og nær út fyrir veggi kennslu-
stofunnar. Því skyldi maður
halda að orðaforði, sem ber
uppi merkingu hvers tungumáls,
hefði mikið vægi í námsefni sem
byggt er á þessari stefnu. En svo
hefur ekki verið að öllu leyti.
Ef nýlegt enskt námsefni er
grannt skoðað (bæði grunn- og
framhaldsskólaefni), þá er það
oft „dulbúin“ málfræði sem
myndar rammann, en orðaforð-
inn kemur sem eins konar fylgi-
fiskur eða þjónn málfræðinnar.
Þarna er sennilega við kennslu-
bókahöfunda að sakast. Það má
þó sjá talsverða breytingu í
ýmsum kennslubókum sem hafa
verið gefnar út á allra síðustu
árum þar sem orðaforða er gert
hærra undir höfði, og ekki má
gleyma því að mikið hefur verið
gefið út af ítarefni á sviði orða-
forða.
Hvers vegna skiptir
orðaforði svo miklu máli?
Ég er sannfærð um að allir
tungumálakennarar eru sam-
mála því að orðaforði er mikil-
vægur þáttur í tungumálanámi.
Nemendur sem spurðir eru virð-
ast heldur ekki velkjast í vafa
um mikilvægi hans, og margir
telja hann jafnvel skipta mestu
máli eins og kannanir sýna. Og
því má bæta við að orð eru
áhugaverð í eðli sínu og fela í
sér mikinn sköpunarmátt. Börn
hafa gaman af orðum og læra
ótrúlegan fjölda orða fyrstu ævi-
árin. Er ekki Iíklegt að það sama
geti gilt um þá sem eru ögn eldri
og eru að fást við erlent mál?
Orð eru til alls fyrst. Við kom-
umst ekki langt án þeirra. Börn,
sem eru að læra móðurmál sitt,
treysta mikið á orðin ein í fyrstu
og komast langt á þeim einum
saman: „Mamma, út.“ Eftir því
sem máltöku fleygir fram, kemur
málkerfið til sögunnar. Tungu-
málakennslan hefur í gegnum
tíðina sett málfræði í fyrsta sæti
(stundum fyrsta, annað og
þriðja sæti) sem undirstöðuþátt
í öllu tungumálanámi. En nú á sú
skoðun miklu fylgi að fagna að
orðaforði sé undirstöðuþáttur
ekki síður en málfræði. Það er
hins vegar erfiðara að kenna
orðaforða á jafn kerfisbundinn
hátt og málfræði.
Þegar tungumálanám er ann-
ars vegar, er gjarnan talað um
færniþættina fjóra: lestur, hlust-
un, tal og ritun. Þessir færni-
þættir eiga hins vegar allt sitt
undir málfræði og orðaforða;
þeir fá næringu sína þaðan ef
5