Málfríður - 15.05.1998, Blaðsíða 22

Þegar þarna er komið sögu
virðist vera kominn tími fyrir
svonefnda „ungdomsbog" að
fæðast. Gyldendal setur á flot
bókaflokkinn „Ung i dag“ og svo
ætlar allt vitlaust að verða árið
1976 þegar Bent Haller vinnur
verðlaun fyrir bókina Katamar-
anen, Statens Kunstfond veitir
honum þriggja ára starfslaun og
hann er bannaður í Thisted. í
kjölfarið fylgdu líflegar umræður
um hvað mætti eða ætti að
standa í barnabókum. En eitt er
víst að við þessa tilfærslu barna-
bókarinnar upp í unglingabók
komu fram höfundar, sem eru
helstu „framleiðendur“ þeirra
bóka sem við þekkjum af bóka-
listunum í dag, Leif Esper
Andersen, Kirsten Holst, Tine
Bryld, Bjarne Reuter. Og þarna
hefjast rannsóknir á barnabók-
menntunum, uppruna og út-
breiðslu undir forystu meðal
annarra Torbens Weinreich og
ekki síst Mette Winge, sem varði
doktorsritgerð sína um danskar
barnabækur 1900-1945, árið
1976.
Þjóðfélagsraunsæjar
unglingabókmenntir
Og þá má segja að við séum
loksins komin að efninu, af-
sprengi hinnar sósíalrealísku
barnabókar, unglingabókmennt-
unum.
Og hvað erum við með í
höndunum; eintóm vandamál
eða hvað, og kannski ekki svo
undarlegt þegar Iitið er til þess
að einn afkastamesti höfundur-
inn þessa stundina er félagsráð-
gjafinn Tine Bryld, sem hlýtur
að hafa verið upp á sitt besta á
blómaskeiði 68-kynslóðarinnar,
fædd 1939, og kom fram með
sína fyrstu bók Stœrk nok árið
1981. í kjölfarið kom Pige Liv
(1982), Befri dit liv (1983) og Liv
og Alexander (1984). Mér finnst
trúlegt að þessar bækur séu nú
víðast dottnar upp fyrir, eigi sér
sem sagt ekki lengri líftíma en
einn áratug, ekki frekar en sósí-
alrealísku barnabækurnar upp
úr 1970. Einhverjir eru enn að
kenna En rift i huden frá 1986,
þar sem maður er farinn að
finna fyrir vissri gagnrýni Tine
Bryld á foreldrakynslóðina. Ég
fer ekki nánar út í þá bók en mig
langar að gera tvær síðustu ung-
lingabækur Tine Bryld að sér-
stöku umtalsefni Talkshow frá
1990 og Nora frá 1995.
Foreldrar sökudólgarnir
í Talkshow erum við komin að
uppáhaldsviðfangsefni Tine
Bryld, því hvernig 68-kynslóðin
stendur sig sem foreldrar. Hún
segir beinlínis að þessi kynslóð
hafi gleymt skyldum foreldra-
hlutverksins sökum þess hversu
sjálfupptekin hún er. Hún sagði
reyndar fyrir u.þ.b. 15 árum í
sjónvarpsþætti, sem fjallaði um
blómabörnin, að sú kynslóð hafi
notað börnin sín eins og
sálfræðinga, sagt þeim allt og
íþyngt þeirra ungu sálum með
fullorðinsvandamálum. Og núna
í aldarlok notar Tine Bryld
bækur sínar til að benda á að
„brölt“ '68-kynslóðarinnar, sem
allir þekkja og ég fer ekki nánar
út í, kostaði sitt og fórnarlömbin
séu börnin.
Skáldsagan Talkshow fjallar,
eins og nafnið gefur til kynna
um kjaftaþætti, þó aðeins að
hluta til, því bókin er saga
ungrar stúlku, sem heitir Nadia.
Reyndar hefst bókin á jarðarför
hennar og hún varð aðeins 18
ára, svo fáum við söguna alla í
endurliti (flashback), því skýr-
inganna er leitað í fortíðinni.
Bókin höfðar vel til ungling-
anna í dag, þau þekkja veruleika
amerísks sjónvarps, því leikur-
inn berst til New York og móð-
irin, Isabella, verður eins konar
Oprah Winfrey, sem er meiri
heimilisvinur hjá unglingum á
íslandi í dag en nánustu ættingj-
ar. Við fylgjumst með uppgjöri
mæðgnanna og það liggur við að
manni þyki nóg um dómhörkuna
í garð móðurinnar sem bregst
dóttur sinni og á þar með þátt í
óhamingju hennar. Nemendur
mínir dæma móðurina sem
algjört „bitch“ en segja jafnframt
að sjálfsmorð séu á eigin ábyrgð
en ekki vondra foreldra eða
kennara, sem alveg óvart verða
að ástarviðfangi eða jafnvel
móðurímynd fyrir ráðvillta
stúlku. Bókin hefur reynst vel í
kennslu, viðfangsefnið er að
hluta til siðferðilegt og nemend-
ur þurfa að taka afstöðu og tjá
hana. Kannski höfðar bókin til
þeirra vegna þess að frásagnar-
aðferðin er svo mikið í ætt við
amerískar „sápur“ sem þessi
aldurshópur er orðinn mjög
æfður í að meðtaka.
Upp við fossa
á dönskum búningi
En ég ætla líka að gera að
umtalsefni nýjustu bókina Nora
frá 1995. Þar erum við enn og
aftur komin inn á þjóðfélagslegt
raunsæi; 18 ára stúlka fer í fóst-
ureyðingu, ólétt eftir dönsku-
kennarann sinn sem táldró hana
í Kristjaníu. Þetta er þó sem
betur fer ekki aðalefni sögunnar
en það er búið að gefa tóninn.
Foreldrarnir eru kynntir til
sögunnar, velmegandi fólk, kenn-
ari og dómari, og er farið alveg
aftur til þess að foreldrarnir
kynntust upp úr 1970. í sem
skemmstu máli sagt erum við
aftur komin að ábyrgð eða
ábyrgðarleysi og sjálfselsku for-
eldranna og siðferðilegar spurn-
ingar vakna. Reyndar er mótíf
sögunnar vel þekkt úr heims-
bókmenntum jafnt sem íslensk-
um, hvern rámar til dæmis ekki
í Upp við fossa eftir Þorgils gjall-
anda, þar sem systkini fella hugi
hvort til annars, án þess að vita
um skyldleika sinn. Það má
segja að þemað í Nora sé ástin,
en auk þess fáum við hinn nauð-
synlega kokkteil unglingabók-
menntanna í dag: útlendingahat-
ur, homma, ofbeldi og eiturlyf,
ráðvillta foreldra, fyllerí, óléttur
og fóstureyðingar.
22