Málfríður - 15.05.1998, Blaðsíða 13

inn að huga að félagsmótun og
uppeldi þeirra til að hjálpa þeim
við að læra að taka ábyrgð á
eigin námi. Oft getur þó reynst
erfitt að virkja áhugahvöt þess-
ara barna.
Tungumálakennarar verða að
vera sveigjanlegir eins og allir
aðrir, það er nánast það eina
sem við vitum um framtíðina.
Mitt í þróuninni getum við oft
ekki ráðið við að halda fast við
persónulega og faglega ímynd
okkar. Við sem fagkennslufræð-
ingar höfum þá skyldu að stuðla
að faglegri þróun skólans. Álykt-
un Evrópuráðsins um tungu-
málakennslu fer svipaðar leiðir
og námskrá danska grunnskól-
ans og jafnvel einnig þess
íslenska, helsta breytingin er þó
í afstöðu til notandans, þar sem
þróun hefur átt sér stað. Afstaða
til þess hvernig málanám eigi
sér yfirleitt stað breytist ekki,
heldur helst það að tungumála-
kennarinn skuli vera hvetjandi
gagnvart nemendum, svo hver
einstakur nemandi komi inn í
sameiginlegt námsferli sam-
kvæmt eigin gildismati og skiln-
ingi á því hvað eigi að læra.
(Gabrielsen 1996)
Hvernig getur svo kennarinn
unnið að því að nemandinn taki
ábyrgð á eigin námi og læri á
eigin forsendum? Kennurum
hættir til að hafa fyrirfram mót-
aðar hugmyndir um hvað þeir
telja að nemandinn læri, þegar
þeir athuga bækur þeirra. En
kennarinn verður að virða þann
vafa sem gildir um nám yfirleitt,
hann verður að taka alvarlega
þá óvissu sem Iiggur í námsferl-
inu, þar sem ekki er hægt að
skipuleggja eða stjórna hvenær
nám á sér stað. Verkefni kennar-
ans þurfa að breytast með nýj-
um aðferðum. Hann á ekki bara
að kenna, heldur leiðbeina og
upplýsa í meira mæli, hann á að
rannsaka nám á kerfisbundinn
hátt og búast við því ófyrirsjáan-
lega, bæði hvað varðar nám og
samspil milli nemenda yfirleitt.
Að vera kennari er að læra að
lifa við þessa óvissu. (Trebbi
1996) Við tölum um sveigjan-
leika í upphafi kaflans og sveigj-
anleiki og hugmyndaflug verða
að vera aðalhugtök í aðferða-
fræði tungumálakennarans. Hann
verður að nota hugmyndaflugið
til að sjá fyrir óskir nemenda
sinna og hafa verkefni fyrir þá
sem örva þeirra eigin ímyndun-
arafl. Vísa ég hér til fyrri um-
fjöllunar um hugmyndaflugið og
önnur svið heilans sem skipta
sköpum við notkun tungunnar
og í málanámi yfirleitt.
Hugtakið menning og skiln-
ingur á því hugtaki ætti einnig
að skipta miklu máli við kennslu
á nýju tungumáli. Þau hugtök
sem það inniber eru helst þekk-
ing, sem væri þá þekking á
menningu og samfélagi mál-
landsins og einnig á eigin landi
nemandans. Tilfinningar, sem
er sameiginlegt hugtak yfir til-
finningar og tengsl, bæði gagn-
vart mállandi og þeirri þjóð sem
þar býr og eigin landi, að vera
meðvitaður um eigin tilveru og
annarra, þar með talda siðfræði
og gildismat almennt. Þriðja
hugtakið væri háttvísi, sam-
eiginlegt hugtak yfir þekkingu á
almennri hegðun og reglum sem
gilda í eigin umhverfi og al-
mennt hæfileikar til að fylgja
reglum. Auðvitað koma hér upp
spurningar um hvað sé viðeig-
andi að miðla nemendum í
þessu menningarlega samhengi.
I hvað miklu mæli þeir eigi að
hafa þekkingu á sögulegum
bakgrunni menningar og sam-
félags og einnig hvort mikilvægt
sé að nemendur upplifi sjálfir
hina framandi menningu með því
að ferðast til mállandsins.
Samantekt
í upphafi greinarinnar útskýri
ég þau hugtök sem mér finnst
vera mjög mikilvæg þegar mað-
ur talar um menningu. Mér
finnst skipta máli að hugsa ekki
aðeins um menninguna eins og
hún er ríkjandi í dag, í hvaða
samfélagi sem er, heldur skoða
þróunina og hvaða áhrif hún
hefur á persónuleikaþróun manns-
ins og þar með á tilurð tungu-
málsins. Það geta verið skiptar
skoðanir meðal tungumálakenn-
ara hvað skuli skoða og hvernig,
en ég held að fyrir okkur sem
kennara skipti máli að dýpka
hugtök eins og kostur er á, til
þess að skilja betur t.d. þörfina
á því að miðla menningu, siðum
og venjum mállandsins ásamt
kennslu tungumálsins og þá í
samanburði við eigin menningu.
Það skiptir líka máli fyrir
tungumálakennarann að skoða
þau persónuleikaeinkenni sem
nemendahópurinn markast af
að einhverju marki og geta þá
jafnvel virkjað hvern nemenda á
sínum eigin forsendum. Við get-
um líka séð að starf kennarans
gerist æ flóknara og margþætt-
ara í því samfélagi sem við bú-
um við í dag. Til þess að skapa
nemendum það námsumhverfi
sem best er, verður tungumála-
kennarinn að vera mörgum kost-
um búinn. Hann verður að hafa
góða persónulega og faglega
ímynd. Ásamt því að kenna þarf
hann að geta hlúð að uppeldis-
þáttum og stuðlað að siðmenn-
ingu nemenda. Hann verður að
vera sveigjanlegur og geta bæði
kennt tungumálið og einnig lagt
gildismat á siðfræði og hátterni.
Hann verður að vera góður leið-
beinandi og geta gefið upplýs-
ingar. Hann þarf að geta m.a.
rannsakað eigin aðferðir og
kennslu og hann verður bæði að
geta stjórnað og kunnað að
halda sig baksviðs til þess að
nemendur læri að taka ábyrgð á
eigin námi. Hann þarf að hafa
ímyndunarafl til að opna nem-
endum nýjan heim og hann þarf
að hafa eldmóð til að nemend-
um þyki það þess vert að hlusta
á hann. Einhverjir súpa hveljur
af þessari upptalningu en ef
grannt er skoðað er þetta ekki
einmitt það sem við flest erum
að takast á við alla daga í meira
eða minna mæla?
Mikilvægt er fyrir tungumála-
kennarann að vera meðvitaður
um skilningsformin sem tileink-
uð eru Vygotsky og Egan, t.d.
lestrarfærni, afstæð hugsun og
ekki síst ímyndunaraflið. Kenn-
arar hafa ýmis tæki til að sjá
hvar nemandinn er staddur í
vitsmunaþroskanum og hvaða
skilnings má af honum vænta og
hvaða vinnu hann er þá fær um.
Einnig er hægt að hafa þessa
þætti í huga við að vekja áhuga-
hvöt nemandans, t.d. við að
skapa rétt námsumhverfi. Mín
reynsla er sú að nemendur 8-10
13