Málfríður - 15.05.1998, Blaðsíða 6

svo má að orði komast. Við get-
um ekkert skilið, sagt né skrifað
nema við höfum einhvern grunn-
orðaforða, hvað svo sem við
kunnum í málfræði. Það er orða-
forðinn sem felur í sér merkingu
hvers tungumáls. Þess vegna
þarf að leggja meiri áherslu á
hann en hingað til hefur verið
gert. Eg hef minni áhyggjur af
málfræðinni. Hún hefur haldið
sínum hlut gegnum þykkt og
þunnt, sama hvaða stefnur og
straumar hafa verið ofan á
hverju sinni. Það er ekki óal-
gengt að sér málfræðitímar séu
settir á stundaskrá nemenda í
ensku, en hvað skyldi vera al-
gengt að orðaforðatímar séu
settir sérstaklega á stundaskrá?
Það skal tekið fram að ég er ekki
fylgjandi sundurgreiningu af
þessu tagi, aðeins að benda á
visst misræmi. Það má hins
vegar spyrja hvort þessi mikla
áhersla á málfræði hafi skilað
sér. En látum það liggja á milli
hluta; það er orðaforði sem er
til umræðu hér.
Hvað þarf mikinn orðaforða
til að bjargast vel?
Við þessari spurningu er
ekkert óyggjandi svar, og fræði-
menn hafa ekki komið sér saman
um ákveðin viðmið í þessu sam-
bandi. Það þarf að gera grein-
armun á því hvort við erum að
tala um þann orðaforða sem við
þurfum til að skilja talað og ritað
mál eða orðaforða sem við
þurfum að hafa á valdi okkar að
nota. Hér er mikill munur á og
við vitum að það er hægt að
komast af með tiltölulega tak-
markaðan orðaforða í daglegu
tali. Ég ætla hins vegar að halda
mig hér við orðaforða sem þarf
til að geta komist sæmilega í
gegnum lesefni daglegs lífs.
Ýmsir sem hafa fengist við
rannsóknir á orðaforða hafa tek-
ið þann pól í hæðina að setja
lágmarksþröskuld í orðaforða-
kunnáttu við 2000 mest notuðu
orðin í ensku. Þeirra á meðal er
Paul Nation, prófessor við Vic-
toria háskóla í Wellington á Nýja
Sjálandi og einn helsti sérfræð-
ingur á sviði orðaforða. Hann
telur hins vegar að til að bjarg-
ast sæmilega í lestri þurfi 3000
orð um nokkurt skeið. Undir
hans ritstjórn hafa verið gerðir
orðalistar yfir 1000, 2000 og
3000 algengustu orðin í ensku,
svo og listi yfir 800 orð (A Uni-
versity Word List eins og hann
er nefndur) sem eru sameiginleg
mörgum sviðum og koma víða
fyrir í rituðum textum af ýmsu
tagi. Sem dæmi má nefna attach,
crucial, transition, ultimate. Þeg-
ar verið er að tala um orð í
þessu samhengi, þá eru orð og
afleiddar myndir þess talin sem
eitt orð (t.d. compose, composi-
tion, composer), þannig að orða-
fjöldinn á þessum listum er í
raun miklu hærri en talan segir
til um. Þess ber einnig að geta
að það er ekki eingöngu tíðni
orða sem ræður vali þeirra,
heldur koma inn önnur viðmið,
eins og t.d. útbreiðsla.
Paul Nation bendir á að ef við
höfum á valdi okkar 1000 al-
gengustu orðin í ensku, þá skilj-
um við 65%-75% af orðaforða
venjulegs texta, t.d. blaða- eða
tímaritstexta. Ef við höfum vald
á 2000 algengustu orðunum
skiljum við 85% af orðaforða
slíkra texta. Ef til viðbótar kem-
ur 800 orða listinn, þá er skiln-
ingurinn kominn upp í 95%, og
þá er hann einkum að tala um
þá texta sem nemendur á há-
skólastigi þurfa að komast í
gegnum í námi sínu. Þegar kom-
ið er út í háskólanám, bætist
síðan sértækur orðaforði hvers
fræðasviðs við. Það skiptir miklu
máli að lesandinn hafi náð því
stigi að bera sjálfkrafa og án
umhugsunar kennsl á orð sem
fyrir augu ber (automatic re-
cognition). Slík orðakunnátta er
talin vera undirstaða þess að
geta lesið með góðum árangri.
Því fleiri orð sem við skiljum án
þess að þurfa að staldra við þau,
því betri verður lestrarfærnin.
Það skal tekið fram að þessir
orðalistar eru ekki gallalausir og
alls ekki einhlítir. Það vantar t.d.
í 1000 orða listann ýmis algeng
orð úr daglega lífinu eins og
Paul Nation bendir sjálfur á.
Hann bendir á að þessum orð-
um megi bæta við námsefni eftir
því sem ástæða er til hverju
sinni. En að mínu mati eru þess-
ir listar góðir sem viðmiðun.
Með tilkomu tölvutækninnar
hafa opnast nýir möguleikar á
að gera úttekt og athuganir á
orðaforða tungumála. I Bret-
landi hefur þegar verið unnið
mikið verk á þessu sviði og má
t.d. nefna Collins Cobuild Corp-
us og Longman Corpus Net-
work. Þar hefur verið safnað
saman dæmum úr töluðu og rit-
uðu máli, sem gefa heildarmynd
af notkun málsins. Það er hægt
að fletta upp tilteknu orði og sjá
lista yfir þau margvíslegu sam-
bönd sem það kemur fyrir í.
Margir fræðimenn hafa rétti-
lega haldið því fram að orðaforð-
inn þurfi að vera talsvert meiri
að vöxtum en tekið er fram hér
að framan. Það er t.d. talað um
að það þurfi að lágmarki 3500
orð til að komast í gegnum Cam-
bridge First Certificate prófið án
þess þó að hér sé um opinbera
tölu að ræða. Menn hafa verið
að bera þennan orðaforða sam-
an við virkan orðaforða inn-
fæddra, t.d. breskra háskóla-
nema. Þar hafa menn heldur ekki
komist að neinni niðurstöðu og
nefndar hafa verið tölur frá
16.000 - 50.000 grunnorð. Það er
ekki mikið miðað við orðaforða
enskunnar í heild. Stóra Oxford
orðabókin telur yfir 500.000 upp-
flettiorð og alltaf bætast ný orð í
málið. Þótt langt sé frá því að öll
þessi orð séu í notkun, þá er
orðaforði enskunnar talsvert
meiri en ýmissa annarra Vestur-
landamála.
Hver er okkar staða?
Engar formlegar kannanir á
orðaforða hafa verið gerðar hér
á landi. Á undanförnum árum
hef ég gert athuganir á lesskiln-
ingi íslenskra nemenda á ýms-
um stigum og niðurstöður hafa
eindregið bent til þess að það sé
fyrst og fremst skortur á orða-
forða sem hamlar lesskilningi.
Má þar nefna athugun sem ég
gerði meðal kennaranema á
fyrsta ári i Kennaraháskóla ís-
lands vorið 1990. Ég hef síðan
athugað orðaforða óformlega
hjá ýmsum hópum og niður-
staðan er sú að orðaforði sé
veikur hlekkur. Þetta kemur heim
og saman við ýmsar athuganir
sem hafa verið gerðar erlendis.
6