Morgunblaðið - 22.03.2022, Blaðsíða 16

16 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 22. MARS 2022
Á dögunum vildi
það til að rússneski
sendiherrann í
Reykjavík sendi frá
sér mjög sérkenni-
lega og furðulega
yfirlýsingu. Þótti
hann nokkuð orð-
hvatur og barði í
brestina yfir þeirri
afar umdeildu ákvörð-
un Pútíns forseta
Rússlands að hefja
innrás og þar með stríð gagnvart
Úkraínu. Það sem haft var eftir
honum var ekki sérlega nærgætið
í garð þeirra sem málið varðar og
lýsir ef til vill hve sumir menn eru
fljótir á sér án þess að ígrunda
nægjanlega áður en ákvörðun er
tekin. Viðbrögðin létu ekki á sér
standa, margendurtekin mótmæli
við sendiráð Rússa í Túngötu hafa
átt sér stað. Krafist hefur verið
opinberlega að íslensk stjórnvöld
vísi honum úr landi. Það er ekki
svo einfalt mál, við verðum að
sýna erlendum sendimönnum til-
hlýðilega virðingu meðan þeir eru
ekki staðnir að alvarlegu afbroti.
Nú eru erlendir sendimenn rétt
eins og annað fólk en til þeirra
eru gerðar meiri kröfur en til
venjulegra starfsmanna þar sem
þeim eru lagðar skyldur um að
vera orðvarir og fullyrða ekki
meira en tilefni er.
Einn merkasti forveri núverandi
sendiherra Rússlands var án efa
Júrí A. Reshetov. Hann starfaði
alllengi í rússneska sendiráðinu í
Reykjavík eða á árunum 1958-
1962, 1964-1966 sem blaðafulltrúi
og aftur sem sendiherra á árunum
1992-1998. Hann hafði einstaka
hæfileika til að nema erlend
tungumál og lagði á sig svo mikla
fyrirhöfn við að nema íslenska
tungu að hann var almæltur á
þetta gamla tungumál. Reshetov
lagði sig allan fram um að rækta
sem best góð tengsl milli Íslands
og Rússlands og var hvarvetna
virtur vel í störfum sínum. Hann
lést 2003, 67 ára að aldri, og þótti
hann í störfum sínum öllum til
mikillar fyrirmyndar,
sjá https://timarit.is/
files/41883839 og
https://timarit.is/
files/41897984
Núverandi sendi-
herra Rússlands hefði
mátt taka sér Reshe-
tov til fyrirmyndar í
störfum sínum.
Úrlendisréttur
Starf sendiherra,
konsúla og annarra
fulltrúa sem starfa í
erlendu ríki er mjög
vandasamt. Yfirleitt ráðast í slík
störf velmenntaðir ákaflega var-
kárir og orðvarir starfsmenn sem
miklar kröfur eru gerðar til um að
þeir gæti vel að virðingu sinni og
séu þjóð sinni til sóma.
Sendimaður erlends ríkis má
aldrei aðhafast eitthvað sem gæti
orðið honum og landi hans til
vansa. Hann nýtur sérstakra rétt-
inda sem nefnd eru úrlendisréttur.
Það hugtak kom að öllum líkind-
um fyrst fram í frönsku riti frá
1758, Lögmáli þjóðanna, Le droit
des gens, eftir Emmerich de Vat-
tel. Þau sjónarmið sem þar koma
fram hafa síðan verið höfð í huga
um réttindi og skyldur sendi-
manna og eru lögfest í víðtækum
alþjóðlegum samningi sem nefnd-
ur er Vínarsamningurinn um
stjórnmálasamband. Hann var
samþykktur í Vínarborg 18. apríl
1961.
Í sögunni eru mörg mismunandi
dæmi um hvernig sendiherrar
hafa brugðist við. Fyrsti sendi-
herra nýstofnaðra BNA í París
var Benjamin Franklin, vísinda-
maðurinn alkunni. Þegar eldgosið
mikla hófst austur í Skaftafells-
sýslu um hvítasunnuna 1783 þá er
það vísindamaðurinn sem fram-
kvæmir áhugaverða rannsókn. Í
Frakklandi varð vart við mikla
móðu og sást ekki til sólar fyrr en
hún var komin langt upp yfir sjón-
deildarhring. Franklin komst að
því að geislar sólarinnar náðu ekki
í gegn um móðuna miklu fyrr en
sólin var komin nálægt 19 gráðum
yfir sjóndeildarhringinn. Næstu ár
voru erfið Frökkum, einkum
vegna uppskerubrests og hækk-
andi álaga. Talið er að eldgosið á
Íslandi hafi því átt þátt í að
stjórnarbyltingin hófst í Frakk-
landi 1789.
Endurtekur sagan sig?
Aðfaranótt 1. september 1939
og næsta dag reyndi breski sendi-
herrann í Berlín margsinnis að ná
tali af Hitler en án árangurs.
Lögðu Bretar og Frakkar ofur-
kapp á að fá Hitler til að draga
hersveitir sínar til baka vestur yf-
ir landamærin við Pólland. Bretar
og Frakkar höfðu skuldbundið sig
til að koma Pólverjum til hjálpar
ef á þá yrði ráðist. Þrátt fyrir að
vera vanbúnir til stríðs lýstu Bret-
ar og Frakkar Þýskalandi stríð á
hendur 3. september. Síðari
heimsstyrjöldin var þar með hafin.
Margt í aðdraganda innrásar Pút-
íns í Úkraínu árla dags 24. febr-
úar er líkt og 1. september 1939.
Óskandi væri að allur hinn
kristni heimur bæði fyrir Pútín,
en hætt er við að það bæri vart
nokkurn árangur enda virðist
hann vera samviskulaus og ekki
bera neinar venjulegar mannlegar
tilfinningar. Öll heimsbyggðin
stendur á öndinni yfir þeirri
óvenjulegu grimmd sem hersveitir
hans beita óbreytta borgara.
Því miður verða oft þröngsýnir
einræðisherrar fljótt siðspilltir og
í skjóli auðs og valds telja þeir sér
allt heimilt.
Rússneski sendiherrann
og stríðið
Eftir Guðjón
Jensson » Öll heimsbyggðin
stendur á öndinni
yfir þeirri óvenjulegu
grimmd sem hersveitir
hans beita óbreytta
borgara. Því miður
verða oft þröngsýnir
einræðisherrar fljótt
siðspilltir.
Guðjón
Jensson
Höfundur er fv. bókasafnsstjóri,
leiðsögumaður og eldri borgari í
Mosfellsbæ.
arnartangi43@gmail.com
Nýlega tóku gildi lög
sem fjalla um sérstaka
styrki til veitingastaða
og eru kallaðir veit-
ingastyrkir. Lögin fela
það í sér að rekstr-
araðilum veitingastaða
nægir að hafa orðið
fyrir 20% tekjufalli í
tilteknum mánuði í
samanburði við sama
mánuð árið 2019. Allir
aðrir rekstraraðilar
þurfa að hafa orðið fyrir 40% tekju-
falli í tilteknum mánuði svo þeir fái
styrkinn. Mér hefur frá byrjun skil-
ist að aðgerðir stjórnvalda hafi haft
það að leiðarljósi að bæta aðilum
upp það rekstrartap sem þeir hafi
orðið fyrir vegna beinna aðgerða
stjórnvalda í veirufaraldri. Ef þeir
hafi sannanlega orðið fyrir þessu
tekjufalli vegna beinna aðgerða
stjórnvalda, þá skipti ekki máli í
hvaða grein þeir stundi viðskipti.
Það er því með ólíkindum að ein
grein sé nú tekin út og fái sérmeð-
ferð. Mögulega er það vegna þess
hve afgerandi hlutskipti veitinga-
staða hefur verið. Hafa einfaldlega
þurft að loka. En hvað
með t.d. ýmsa aðila
sem hafa það að lifi-
brauði að skemmta á
þessum stöðum? Áttu
þeir allir að helga sig
beinum útsendingum í
sjónvarpi? Hvað með
öll þau fyrirtæki þar
sem reksturinn snýst
um að selja öðrum fyr-
irtækjum vörur og
þjónustu? Áttu þau
bara að hengja vörurn-
ar á hurðarhúninn og
senda svo reikninginn?
Það var nefnilega ekkert fólk í fyr-
irtækjunum af þeirri furðulegu
ástæðu að fyrirtæki féllu undir skil-
greininguna samkomur – og það var
nánast samkomubann. Það má nefna
ýmsa aðra aðila sem hafa þurft að
horfast í augu við tekjufall vegna að-
gerða stjórnvalda. Síendurtekið
tekjufall í þessi rúmlega tvö farald-
ursár – náð sér á strik milli aðgerða
og svo verið keyrðir ítrekað í kaf
þegar sést hefur til sólar.
Hvernig í ósköpunum má það
vera að ein grein – sem svo sann-
arlega hefur fengið á kjaftinn – sé
tekin út og aðrir megi bara bíta á
jaxlinn? Það er nefnilega ekkert
grín að verða fyrir umtalsverðu
tekjufalli í eins langan tíma og raun
hefur orðið. Tekjufall upp á 39%
þessa fjóra mánuði sem nú eru undir
kallar t.d. ekki á nein viðbrögð
stjórnvalda þótt slíkt tekjufall eigi í
raun að kafsigla hvaða fyrirtæki
sem er.
Voru ekki mætir stjórnmálamenn
að kalla eftir því að leikurinn yrði
kláraður, að allir leikmenn, en ekki
bara sumir, fengju að klára leikinn
en væru ekki reknir út af áður en
honum væri lokið? Til hvers að fara
með þennan mannskap í ítrekaðar
framlengingar og klára svo ekki
leikinn?
Afspyrnuskrítnir
viðspyrnustyrkir
Eftir Hauk
Magnússon »Hvernig í ósköpun-
um má það vera að
ein grein – sem svo
sannarlega hefur fengið
á kjaftinn – sé tekin út
og aðrir megi bara bíta
á jaxlinn?
Haukur
Magnússon
Höfundur er framkvæmdastjóri og
eigandi Ávaxtabílsins.
haukur@avaxtabillinn.is
Í Morgunblaðinu
15. mars er grein eft-
ir séra Geir Waage
þar sem hann fjallar
um nauðsyn þess að
gera raunhæfa frið-
arsamninga við
Rússa. Í greininni
segir um samninga
Reagans og Gorbat-
sjovs: „Hann (Gorbat-
sjov) samþykkti með-
al annars sameiningu Þýzkalands
gegn loforði um, að NATO færði
sig ekki inn í fyrrverandi ríki Var-
sjárbandalagsins.“ Þessa fullyrð-
ingu er víða að finna, ekki síst í
ræðum Pútíns sem hefur haldið
þessu mjög á lofti og kallað fram-
göngu vestrænna ríkja hreina
sviksemi. Þessu til stuðnings vitn-
ar Pútín í orð fyrrverandi utanrík-
isráðherra Bandaríkjanna, James
Bakers, sem sagt hafi við Gorbat-
sjov: „NATO mun ekki hreyfa sig
einn þumlung lengra til austurs.“
Þetta hljómar skýrt og ákveðið, en
ekki er allt sem sýnist. Fréttaveit-
an www.aol.com birti nýlega grein
undir fyrirsögninni „Hverju var
lofað?“. Þar segir að staðfestingu
á ummælum Bakers sé ekki að
finna í skriflegum samningi Reag-
ans og Gorbatsjovs. Þegar Gorbat-
sjov var spurður, í viðtali við
fréttastofuna RIA Novosti árið
2014, hvers vegna þessi umsögn
Bakers hefði ekki verið skjalfest,
hefði hann sagt að ummæli Bakers
hefðu verið slitin úr samhengi.
Stækkun NATO hefði ekki verið
rædd á fundi þeirra Reagans. Um-
ræðan hefði snúist um það að
vopnabúnaður NATO yrði ekki
færður til austurs og
hermenn bandalagsins
yrðu ekki staðsettir í
Austur-Þýskalandi
eftir sameiningu
þýsku ríkjanna. Um-
mæli Bakers hefðu átt
við þetta atriði. Gor-
batsjov sagði: „Samn-
ingurinn um end-
anlegt fyrirkomulag í
Þýskalandi kvað svo
á, að engin ný hern-
aðarmannvirki yrðu
reist í austurhluta
landsins, hermönnum ekki fjölgað
þar og engum gjöreyðingarvopn-
um komið þar fyrir. Þessum samn-
ingi hafa menn hlítt í öll þessi ár.“
Þótt Gorbatsjov segði í viðtalinu
að hann væri ósáttur við síðari
þróun mála og fjölgun NATO-ríkja
væri ekki um samningsbrot eða
svik að ræða. Fullyrðingar Pútíns
um hið gagnstæða fá því ekki
staðist. Eins og Anthony Blinken,
núverandi utanríkisráðherra
Bandaríkjanna, sagði nýverið var
það höfuðatriði í stofnsáttmála
NATO frá 1949 að bandalagið
skyldi hafa opnar dyr. NATO hefði
aldrei gefið loforð um að neita nýj-
um aðilum um inngöngu. Slíkt
væri útilokað.
Hverju var lofað?
Eftir Þorstein
Sæmundsson
» Það er ekki rétt að
Rússum hafi verið
lofað að fyrrverandi ríki
Varsjárbandalagsins
fengju ekki inngöngu í
NATO.
Þorsteinn Sæmundsson
Höfundur er stjörnufræðingur.
halo@hi.is
Augu flestra beinist
nú að ástandi mála í
Úkraínu. Dragist
stríðsástand þar á
langinn má búast við
auknum hörmungum
og þjáningum fólksins
sem þar býr. Ein-
hvern tíma hlýtur
þetta stríð, eins og öll
önnur stríðsátök, að
taka enda. Stríðslok hljóta að
verða með samningum og vænleg-
ast til árangurs er að þeim málum
stýri fólk með yfirburðaþekkingu á
sögunni – bakgrunni átakanna og
geti skoðað málin frá sjónarhóli
allra. (Þó er það svo að ég tel að
engin þjóð eigi rétt á því að ráðast
inn í önnur lönd.)
Á síðustu árþúsundum hafa ver-
ið uppi menn sem höfðu skarpari
yfirsýn og meira innsæi en allur
þorri manna. Slíkir menn eru til á
okkar tímum, sennilega í flestum
löndum og við Íslendingar eigum
nú marga slíka. Af öllum þeim
mörgu sem ég gæti nafngreint, þá
vil ég nefna fjóra, sem vegna
þekkingar sinnar og víðáttusýnar
ættu að stjórna – allavega að
koma að – samningum Rússa og
Úkraínumanna, um varanlega
lausn á því ástandi sem þar er nú.
Þessir menn eru: Albert Jónsson,
Baldur Þórhallsson, Ólafur Ragnar
Grímsson og Valur Ingimund-
arson.
Þótt þessir menn hafi „víða
komið við“ þá er þekking þeirra og
réttsýni slík, að átakaaðilar ættu
að bera gæfu til þess að sam-
þykkja aðkomu þeirra
sem tilraun til lausnar
á því skelfilega
ástandi sem þar er
nú. Ég bið þessa fjóra
menn um að ræða
saman – ég biðla til
þeirra áhrifamanna
sem raunverulega
vilja frið og farsæld
þjóða og einstaklinga,
að leita leiða til að
koma þessum mönn-
um að fyrrnefndum
samningamálum. Hins vegar má
öllum vera ljós ástæða þess að
þeir yrðu aldrei samþykktir af öðr-
um aðilanum, ef þeir ættu að fara
fram á vegum íslenskra stjórn-
valda, þ.m.t. núverandi forseta Ís-
lands. Þeir yrðu að ganga til verks
á eigin vegum eða á vegum al-
þjóðlegra og viðurkenndra frið-
arsamtaka.
Mörgum mun finnast orð þess-
arar greinar fáránleg og fráleit.
Við megum hins vegar aldrei úti-
loka neitt fyrirfram og að óreyndu.
Allt rétthugsandi fólk hlýtur að
vona að núverandi ástandi í Úkra-
ínu ljúki, en það gerist varla öðru
vísi en með samningsniðurstöðu.
Því fyrr, því betra, ef við höfum
velferð fólks í huga.
Úkraínustríðið –
ákall til fjögurra
Íslendinga
Eftir Gunnar
Guðmundsson
frá Heiðarbrún
» Þeir yrðu að ganga
til verks á eigin veg-
um eða á vegum al-
þjóðlegra og viður-
kenndra friðarsamtaka.
Gunnar Guðmundsson
Höfundur er fræðimaður
og bókahöfundur.