Morgunblaðið - 13.05.2022, Blaðsíða 19

Í fyrri grein minni
fjallaði ég um að
notkun borgarlínu
væri mjög ofmetin og
áhrif á umhverfi og
samfélag óljós. Lík-
legt er að notkun
hennar miðist mest
við ferðir til miðborg-
arinnar til og frá
vinnu og skóla kring-
um kl. 9 og 16. Lík-
legt er að störfum i
miðborginni muni enn fækka með
aukinni tölvuvæðingu og fjarvinnu
og undirlag fyrir borgarlínuna þar
með minnka. Auk þess hentar
borgarlínan illa fyrir inn-
kaupaferðir og fleira með skiptum
frá strætó yfir í borgarlínuna og
aftur yfir í strætó.
Hver notar og
hver borgar?
Ef notkun borgarlínunnar verð-
ur mun minni en áætlað er, eins og
líkur benda til, tel ég mjög ólíklegt
að tekjur af henni standi undir
rekstri hennar fremur en strætó.
Opinberir aðilar verða því að
styrkja bæði uppbyggingu hennar
og rekstur. Þeir peningar verða
ekki teknir úr loftinu, heldur af
fjárheimildum ríkis og sveitarfé-
laga sem ákvarðaðar eru í fjár-
lögum og fjárhagsáætlunum. Það
fé kemur aðallega með sköttum, og
þar sem ríkið á að taka þátt í
kostnaðinum eru það allir skatt-
greiðendur á höfuðborgarsvæðinu
og landsbyggðinni sem borga
borgarlínuna fyrir þann minnihluta
sem mun hafa nokkur not af henni.
Ekki dugar að bjarga málunum
með lántökum í þeirri trú að arð-
semi muni greiða þau lán, og á
höfuðborgarsvæðinu verða pening-
arnir hugsanlega teknir af heilsu-
gæslu, félagsþjónustu, skólamálum
og fleiru. Ef ríkið tekur á sig stór-
an hluta kostnaðar við borgarlín-
una eru þeir peningar að sjálf-
sögðu teknir af
samgöngubótum á
landsbyggðinni. Þær
samgöngubætur eru
ekki síður nauðsyn-
legar en borgarlínan,
en eftir að aka bíl um
Bandaríkin og flest
lönd Vestur-Evrópu
verð ég að segja að
þjóðvegir Íslands eru
þar verstir og í sér-
flokki.
Mat notenda um-
ferðarkerfisins
Auk þess að reikna beinan stofn-
kostnað og rekstrarkostnað og ein-
hverjar tekjur af borgarlínunni er
hægt að fá mat sjálfra notenda
umferðarkerfisins á hagnaði eða
tapi þeirra á borgarlínunni. Með
hagfræðiaðferð sem notuð hefur
verið í skipulagi erlendis er með
könnunum hægt að fá notendur
alls samgöngukerfisins til að verð-
leggja þægindi og tímasparnað
fyrir annars tapaðar vinnustundir
og frítíma, auk beins kostnaðar við
eldsneyti skatta á bíla o.fl., á hag-
fræðimáli kallað „willingness to
pay“. Maður fær það sem maður
borgar fyrir. Sumar kenningar
segja að ágóði samfélagsins sé
summa af ágóða allra einstaklinga,
en aðrir segja að meta verði hagn-
að og kostnað samfélagsins sem
heild. Á kostnaðarhliðinni bætist
þá mengun með heilsutapi, slys og
fleira við áðurnefndan kostnað, og
stundum er reynt að meta þann
kostnað í peningum eftir ýmsum
leiðum.
Almenningssamgöngur geta ver-
ið sparneytnar á pláss og orku og
að því leyti hagkvæmar. Það sem
neytendur setja þó oft fyrir sig er
langur biðtími, óáreiðanleg tíma-
tafla, skipti um vagna og langar
vegalengdir að stoppistöð. Með
hagfræði er oft reynt að verð-
leggja þessa þætti en með öfugum
formerkjum. Þá er metið hvað fólk
vildi fá í bætur fyrir minni þægindi
af þessum sökum, auk minni frí-
tíma þeirra sem aka bíl vegna auk-
inna tafa í umferðinni þar sem
þrengt er að götum með borgarlín-
unni, o.fl. o.fl., á hagfræðimáli kall-
að „willingness to accept comp-
ensation“. Þetta snýr að
einstaklingnum eins og áður, en
hægt er að meta það á samfélagið
í heild. Á ágóðahliðinni kemur m.a.
á móti þessu minni mengun með
minna heilsutapi, færri slys og
margt fleira.
Enn ein aðferð sem þróuð hefur
verið til að meta þetta er svo köll-
uð „goals-achievement matrix“
sem mælir áhrifavalda með vísan
til opinberlega viðtekinna mark-
miða sveitarfélagsins eða sam-
félagsins. Markmiðin geta þá til
dæmis snúið að umhverfisáhrifum
og fjárhagslegum sparnaði fyrir
notandann og samfélagið. Áhrifin
eru metin á hagsmunahópa, og
breytur og útkoma eru magnsett,
en ekki í peningum. Hægt er að fá
heildarútkomu með summu veg-
inna þátta, og aðferðin hefur verið
allmikið notuð í skipulagi. Þó svo
að gildismat einstaklinga sé mis-
munandi og sínum augum líti hver
silfrið er hér stuðst við markmið
en ekki peninga.
Áhugavert væri að nota ein-
hverjar þessara aðferða til að fá
mat notendanna sjálfra, og gæti þá
hugsanlega komið fram mat þeirra
sem myndu í raun nota borgarlín-
una, ekki nota hana og einnig
þeirra sem aldrei eða sjaldan
myndu nota hana öðru vísi en í
huganum.
Eftir Bjarka
Jóhannesson » Skattgreiðendur í
Reykjavík og á
landsbyggðinni borga
fyrir þann minnihluta
sem mun nota borgar-
línuna.
Bjarki
Jóhannesson
Höfundur er skipulagsfræðingur.
bjarkij@simnet.is
Borgarlína – hver borgar?
Á
b
yr
g
ð
ar
m
að
u
r:
H
ilm
ar
Pá
ll
Jó
h
an
n
es
so
n
AUÐVITAÐ
ER EÐLI-
LEGT…
...að samningur borgarinnar
við olíufélögin vegna upp-
kaupa á bensínstöðvum sé
Annars fara borgarbúar
að hafa skoðanir.
Minni spilling – betri borg. Burt með meirihlutann.
...að innheimta milljarða
í innviðagjöld af ungu fólki
en ekki af olíufélögum.
Kynslóðaskattar eru góðir
fyrir rekstur borgarinnar.
...að kostnaður við
Braggann hafi farið
hundruðum milljóna
fram úr kostnaðaráætlun.
Það er jú erfitt að reikna.
BETRI BORG
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 13. MAÍ 2022
Sem faðir og ein-
staklingur í okkar sam-
félagi er sorglegt til
þess að hugsa að ungt
fólk, börn með fjölþætt-
an vanda, þurfi að bíða
eftir greiningum á sín-
um vanda svo árum
skiptir. Lífsskeið barns
er stutt og hver mínúta,
hver klukkustund er
mikilvæg.
Svo árum skiptir
hafa læknar barna- og unglingageð-
deildar Landspítalans (BUGL) barist
fyrir því að úr þessu ástandi verði
bætt. Í lögum nr. 83/2003 um Ráð-
gjafa- og greiningastöð ríkisins segir
í 1. mgr. laganna:
,,Markmið laga þessara er að
tryggja að börn með alvarlegar
þroskaraskanir sem geta leitt til fötl-
unar fái greiningu, ráðgjöf og önnur
úrræði sem miða að því að draga úr
afleiðingum röskunarinnar, enn
fremur að tryggja öflun, viðhald og
miðlun fræðilegrar þekkingar á þessu
sviði.“
Vandi barnanna er mikill og að-
standendur þeirra oftar en ekki ráð-
þrota. Miðflokkurinn vill koma upp
e.k. forgreiningu á stöðu barna sem
fagfólk á vegum borgarinnar gæti
mótað. Með því má styðja betur við
skóla, börnin og aðstandendur þeirra.
Í 3. mgr. segir að markmið; ,,Ráð-
gjafar- og greiningarstöðvar er fjöl-
þætt og fjölskyldumiðuð með áherslu
á snemmtæka íhlutun. Leiðarljós
þjónustunnar er að stuðla að sjálfs-
björg barns og virkri
þátttöku þess í sam-
félaginu.“
Taki það aðstand-
endur barna mörg ár að
fá viðeigandi greiningu
á barni, svo grípa megi
inn með snemmtækri
íhlutun, er raunveruleg
hætta að barn fái ekki
rétta meðferð, rétt lyf
og viðeigandi úrræði
önnur.
Hér gæti verið um
vandamál vegna mál-
þroska, lesblindu og margvísleg
þroskafrávik önnur. Ekki aðeins er
mikilvægt að bregðast ekki barninu
heldur ekki síður að tryggja for-
eldrum og öðrum aðstandendum
blómlega framtíð fyrir barnið.
Börn með fötlun eiga þennan rétt
og sáttmáli Sameinuðu þjóðanna um
málefni þeirra staðfestir það. Ekki er
séð, þrátt fyrir barnamála- eða heil-
brigðisráðherra, að það sé brugðist
skjótt við. Foreldrar hafa þurft að
berjast fyrir réttindum fatlaðra
barna sinna svo úr þeim mörgum er
úr allur þróttur og vonleysi blasir við.
Við í Miðflokknum erum raunsönn,
framkvæmum það sem við höfum lof-
að og mun ég gera mitt allra besta til
að standa vörð um þennan málstað.
,,Bíddu pabbi, bíddu mín, bíddu því
ég kem til þín.“ Við munum ekki láta
ykkur bíða of lengi.
Eftir Geir Ólafsson » Við í Miðflokknum
erum raunsönn,
framkvæmum það
sem við höfum lofað
og mun ég gera mitt
allra besta til að standa
vörð um þennan
málstað.
Geir Ólafsson
Höfundur er tónlistarmaður,
söngvari og skipar 2. sætið á lista
Miðflokksins í Kópavogi.
Börnin eiga betra skilið –
Bíddu pabbi
ÞÚ FINNUR ALLT Á FINNA.IS
HVAR ER
NÆSTA
VERKSTÆÐI?