Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 26

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 31. DESEMBER 2022
26
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri: Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Pistill
Ómetanlegt starf í þáguþjóðar
E
itt af því sem íslenskt samfélag getur
verið hvað stoltast af eru björg-
unarsveitir landsins. Allt frá því að
fyrsta björgunarsveitin var stofnuð
árið 1918 í Vestmannaeyjum í kjölfar
tíðra sjóslysa hefur mikið vatn runnið til sjávar í
starfsemi sveitanna, en nú rúmri öld síðar starfa
um 100 sveitir á landinu. Það er óeigingjarnt
starf sem þær þúsundir einstaklinga sem
manna björgunarsveitirnar inna af hendi en það
er sannkölluð dyggð að henda öllu frá sér þegar
kallið kemur og halda af stað í allra veðra von til
þess að tryggja öryggi annarrar manneskju.
Allt þetta fólk er tilbúið að leggja mikið sjálf-
boðastarf á sig til þess að láta gott af sér leiða,
stuðla að auknu öryggi og bæta samfélagið á
Íslandi. Aðstæðurnar sem björgunarsveitarfólk
stendur frammi fyrir eru oftar en ekki krefjandi
og reyna bæði á líkama og sál. Á þetta erum við reglulega
minnt þegar okkur berast til dæmis fréttir af vonskuveðr-
um sem ganga yfir landið með tilheyrandi áskorunum, nú
síðast í kringum hátíðirnar.
Björgunarsveitirnar eru sannkölluð grunnstoð í sambýli
okkar Íslendinga við óblíð náttúruöflin semmóta líf okkar
hér norður í Atlantshafi. Sagan geymir mörg dæmi þess.
Það sem vekur gjarnan athygli erlendis þegar talið berst að
björgunarstarfi er sú staðreynd að þetta öfluga björg-
unarkerfi er byggt upp af sjálfboðaliðum. Fagmennskan,
þekkingin og reynslan sem björgunarsveitirnar sýna í
störfum sínum eru jafngóð ef ekki betri í samanburði við
þrautþjálfaðar atvinnubjörgunarsveitir erlendis.
Erlendir ferðamenn sem hafa þurft á aðstoð björg-
unarsveita að halda hér á landi hafa einmitt
lýst hrifningu sinni á þeim. Veruleikinn hefur
vissulega breyst með tilkomu þess mikla fjölda
ferðamanna sem heimsækir landið á ári hverju.
Þrátt fyrir að útköll vegna ferðamanna séu
hlutfallslega fá miðað við þann mikla fjölda
ferðamanna sem kemur til landsins hefur ver-
kefnum vegna erlendra ferðamanna vissulega
fjölgað undanfarinn áratug. Á umliðnum árum
hefur Slysavarnafélagið Landsbjörg, í samstarfi
við stjórnvöld og atvinnulífið, hrundið af stað
mikilvægum fræðsluverkefnum semmiða að því
að fyrirbyggja slys og auka þannig öryggi. Má
þar helst nefna verkefnið Safetravel semmiðlar
upplýsingum um aðstæður til ferðalaga á fimm
tungumálum. Jafnframt eru um 1.000 upplýs-
ingaskjáir um allt land semætlað er að koma
upplýsingum til skila. Sem ráðherra ferðamála
mun ég leggja áframhaldandi áherslu á fyrirbyggjandi
öryggisfræðslu fyrir ferðamenn til þess að draga úr líkum
þess að kalla þurfi út björgunarsveitir.
Að lokum við ég þakka öllu því framúrskarandi fólki
sem tekur þátt í starfi björgunarsveitanna. Ykkur á þjóðin
mikið að þakka. Ég vil jafnframt hvetja alla til þess að
leggja sveitunum lið nú um áramótin en það sem gerir
starf þeirra svo sérstakt umfram allt er hugsjónin um
öruggara samfélag; ómetanlegt starf í þágu þjóðar. Ég óska
landsmönnum öllum gleðilegs nýs árs og þakka fyrir árið
sem er að líða.
Lilja Dögg
Alfreðsdóttir
Höfundur er menningar- og viðskiptaráðherra
og varaformaður Framsóknar.
Spá varlega um liðin ár
Hver dagur
á sína
sérstöku
og eftir atvikum
óvæntu atburði,
hvort sem horft
er nær eða fjær.
Og hvað þá árið allt. Margir
hafa þann sið að færa sína
tilveru til bókar. Þótt enn fleiri
láti sér fátt um finnast gerir
hið opinbera slíkt óumbeðið.
Kirkjubækur í fátæku landi
eru þannig merkileg heimild.
Eins eru til skjöl í ramma sem
héngu í gömlum burstabæ í
fámenni og voru vottorð undir
kóngsins yfirskrift, Kristjáns
eða Friðriks í númeraröð, um
að barn hefði verið bólusett
gegn kúabólu af trúverðugum
manni, sem innlend yfirvöld
hefðu treyst. Erindreki kóngs
þurfti að vera laghentur og vel
skrifandi. Merkið sýndi verkið
á öxlinni það sem eftir var.
Stundum taldist þetta sæta
hvað mestum tíðindum það
árið.
Nú, rúmri öld eftir að
fyrrnefnt vottorð var gefið út,
gætu flestir veggfóðrað hjá sér
yfirlýsingar yfirvalda um hvað
eina. Þar á meðal margfaldar
bólusetningar alls almennings.
Síðustu tvö árin vorum við
flest bólusett margoft, og satt
best að segja var heldur lítið
að marka það sem okkur var
sagt um fyrirbærið. Helstu
yfirvöld í okkar heimshluta
fullyrtu að þegar bóluefnið
kæmi vegna kórónuveiru, yrðu
okkur allir vegir færir. Flest
okkar töldu rétt að treysta
„vísindunum“. Þeir eru til sem
fengu sínar þrjár sprautur og
eina upp í þrjár í ábót en fengu
samt veiruna og voru enn
fegnir að hafa fylgt „vísindun-
um“.
Við höfðum heyrt að best
kynni að vera að sem flestir
tækju veiruna, svo hið eftir-
sótta „hjarðónæmi“ mynd-
aðist, en það hefði það þann
annmarka að biðin gæti orðið
dýrkeypt, í orðsins fyllstu
merkingu. Forseti Bandaríkj-
anna gekk svo langt að segja
að „óbólusettir“ væru verstu
óvinir eigin þjóðar. Sjálfur var
hann bólusettur fjórum eða
fimm sinnum og fékk veiruna
tvívegis að auki. Seint yrði því
um hann sagt að sá af öllum
mönnum væri óvinur sinnar
þjóðar, þótt ekki séu þó allir
sannfærðir.
Því er ekki mótmælt að
vonda veiran hafi komið í
okkar heimshluta fljúgandi
frá borginni Wuhan í Kína.
En „vísindin“ taka því illa geri
einhver því skóna að það hafi
nokkuð haft með það að gera
að bandarískir „vísindamenn“
áttu náið samstarf
við veirustofnun
í sömu borg og
lögðu þangað
verulega fjármuni
og veittu um
það upplýsingar
sem voru í öfugu hlutfalli við
fjármunina. Ekki skal efast
um að „vísindamönnum“ hafi
gengið gott eitt til og þeir
séu jafnsannfærðir og þeir
starfsbræður sem hafa hrætt
lítil börn með heimshitaspá nú
á þriðja áratug, þótt enginn sé
nokkru nær.
Um áramót er litið yfir
farinn veg og giskað á um leið
hvort óförnu vegir fram-
tíðarinnar séu glæstir eða
minni helst á „Grindavíkuraf-
leggjara“ síðustu daga fyrir
jól. RÚV upplýsti að „við“
hefðum glatað trausti og
virðingu á heimsvísu vegna
framgöngu við ferðalanga,
sem urðu illa úti þar og víðar,
og eyðilagt ferðaiðnaðinn til
margra ára. En á daginn kom
að bandarískt flugfélag, South-
west Airlines, sló okkur út,
og hafði aflýst 2.500 ferðum
eða seinkað verulega í tilefni
jólanna og ófærðar sem vélum
þess hefði ella verið stefnt í.
Sérstaklega var hneykslast
á því að þetta flugfélag hefði
fengið sérstaka meðgjöf í millj-
örðum dollara talið frá stjórn-
völdum til að það gæti staðið
af sér kórónuveiruna! Fjöldinn
spurði undrandi hvort forráða-
menn flugfélagsins hefðu ekki
getað notað þá fjármuni, sem
sóttir voru til skattgreiðenda,
til að breyta löngu úreltu
skipulagi sínu, svo annað eins
og þetta kæmi ekki fyrir aftur.
Forstjóri flugfélagsins, sem
hafði ekki beðist afsökunar á
einu eða neinu, paufaðist loks
í pontu og sagði að nefndur
„fjárstuðningur ríkisins“ hefði
nýst til að halda flugmönn-
um og öðrum starfsmönnum
á launum í tvö ár þótt lítið
sem ekkert væri flogið til að
auðvelda félaginu að lifa af! En
félagið hefði nú lært af biturri
reynslu og myndi sjá til þess
að annað eins og þetta myndi
ekki gerast aftur!
Minnti hann óneitanlega á
ónefndan borgarstjóra, sem
hélt sig í þúsunda kílómetra
fjarlægð, þegar borgarbúar
kenndu aumingjadómsins
þegar ófærð kaffærði borgina,
sem hafði nú „aðeins tvær
traktorgröfur tiltækar“ sem
dygðu lítt í íslensku vetrar-
veðri.
Þeir eru sjaldan góðir í að
spá um næstu framtíð sem
margítreka sem afsökun að
það sé mjög erfitt að spá um
nýliðna fortíð.
Segja allir í kór að
mjög sé snúið að
spá af nokkru viti
um nýliðna fortíð!}
A
fkoma 15 stærstu sveitar-
félaga landsins er mjög
mismunandi hvort sem
litið er á áætlanir um
rekstrarniðurstöðu þeirra á næsta
ári eða hlutfall veltufjár frá rekstri.
Af þessum 15 sveitarfélögum þar
sem búa rúmlega 85% landsmanna
vænta níu afgangs af rekstri á kom-
andi ári en sex sveitarfélög reikna
með halla. „Til samanburðar voru
tíu rekin með halla 2022 og fimm
með afgangi. Veltufé frá rekstri er
áætlað verða neikvætt um yfir 4%
af tekjum hjá einu sveitarfélaganna
árið 2023 og jákvætt um yfir 14%
hjá öðru,“ segir í nýjum samanburði
Sambands íslenskra sveitarfélaga á
fjárhagsáætlunum stærstu sveitar-
félaga fyrir næsta ár.
Fram kemur að fjárhagsáætlanir
þessara 15 sveitarfélaga eru mjög
mismunandi. Þannig eru t.a.m. áætl-
anir um breytingu skatttekna milli
áranna 2020 og 2023 allt frá 0% og
upp í tæp 14%. „Mjög er mismunandi
hversu miklar fjárfestingar sveitar-
félögin áforma á næsta ári, eða allt
frá 2,5% tekna upp í 23%,“ segir í
greiningu sambandsins. Áform um
stöðu skulda á næsta ári eru einnig
ólík eða allt frá 80% af tekjum og
upp í rösklega 200% af tekjum. Í
ljós kemur að sjö sveitarfélaganna
reikna með að skuldir hækki í hlut-
falli við tekjur en átta búast við að
hlutfallið lækki.
Þau sveitarfélög í þessum hópi
sem setja stefnuna á afgang af
rekstri A-hlutans á næsta ári
eru Kópavogur, Hafnarfjörður,
Reykjanesbær, Garðabær, Mosfells-
bær, Akranes, Fjarðabyggð, Vest-
mannaeyjar og Borgarbyggð. Vest-
mannaeyjabær trónir á toppnum og
gerir ráð fyrir mestum afgangi sem
hlutfalli af tekjum (3,2%). Akra-
neskaupstaður kemur næst (2,8%)
og því næst Borgarbyggð (1,8%).
Sveitarfélögin sex í þessum hópi
stærstu sveitarfélaga sem gera
ráð fyrir neikvæðri niðurstöðu eru
Reykjavík, Akureyri, Árborg, Múla-
þing, Seltjarnarnes og Skagafjörður.
Árborg gerir ráð fyrir mestum
hallarekstri sem hlutfall af tekjum
(-17,1%) og Reykjavíkurborg gerir
ráð fyrir að rekstrarniðurstaðan
verði -3,6% af tekjum.
Ef litið er á samanburð fjárhags-
áætlana yfir skuldir og skuld-
bindingar sveitarfélaganna 15 kemur
í ljós að skuldirnar sem hlutfall af
tekjum verða hæstar í Árborg eða
202%, á Seltjarnarnesi er hlutfallið
áætlað 141% og í Fjarðabyggð er
þess vænst að hlutfall skulda og
skuldbindinga A-hlutans verði 137%
af tekjum á komandi ári.
Í samantekinni greiningu Sam-
bands ísl. sveitarfélaga á fjárhags-
áætlunum allra sveitarfélaganna 15
kemur fram að skatttekjur þeirra
eru taldar munu aukast um 9% á
næsta ári og tekjur í heild um 8,2%
en til samanburðar spáir Hagstofan
því að verðbólga verði 5,5% á árinu
2023. Áætlað er að gjöld aukist um
5,9% og þar af muni launakostnaður
að meðtöldum lífeyrisskuldbinding-
um aukast um 6,1% á milli ára.
„Gangi þessar áætlanir eftir mun
rekstrarniðurstaða batna umtals-
vert og hallinn lækka um 60%.
Áætlað er að hallinn verði 2,0% af
tekjum, samanborið við 5,3% 2022,“
segir í umfjölluninni.
Tekið er fram að mikil óvissa ríki
um þróun efnahagsmála á næsta
ári og um þróun launa og vaxta en
fjármál sveitarfélaga ráðist ekki
hvað síst af þeim þáttum. Reikna
flest sveitarfélaganna með að tekjur
hækki meira en gjöldin. Í mörgum
tilvikum er byggt á aðhaldsaðgerð-
um sem eftir er að útfæra.
Níu af 15 stærstu
ætla að skila afgangi
FJÁRFESTINGAR 2023
Akranes
með stærstu
áformin
Sveitarfélögin 15 eru með
mjög misviðamikil áform um
fjárfestingar á komandi ári.
Akranes er þar í efsta sæti og
gerir sveitarfélagið ráð fyrir að
fjárfestingar A-hluta muni sam-
svara 23,4% af tekjum á næsta
ári. Garðabær kemur næstur og
stefnir á að fjárfestingar verði
22,4% af tekjum á árinu 2023.
Seltjarnarnesbær gerir ráð fyrir
fjárfestingum sem nema 18,6%
af tekjum og Reykjanesbær
22,4%. Lægst er áætlað hlutfall
fjárfestinga í Fjarðabyggð 2,6%
af tekjum og Skagafirði 7%.
Áætlanir um samstæður
sveitarfélaganna allra, þ.e. bæði
fyrir A- og B-hluta, gera ráð fyr-
ir að fjárfestingar þeirra muni
aukast og að hlutfall þeirra af
tekjum verði 17,5% á næsta ári,
heldur meira en í ár. Reiknað er
með að afkoma A- og B-hluta
verði lakari en í ár en skuldir
muni lækka.
SVIÐSLJÓS
Ómar Friðriksson
omfr@mbl.is
Rekstrarniðurstaða A-hluta sveitarfélaga
Skv. fjárhagsáætlunum fyrir árið 2023, sem hlutfall af tekjum
3,2%
2,7%
1,8%
1,6%
1,5%
1,1%
1,0%
0,2%
0,1%
Vestmannaeyjar
Akranes
Borgarbyggð
Fjarðarbyggð
Hafnarfjörður
Reykjanesbær
Mosfellsbær
Garðabær
Kópavogur
Akureyri
Skagafjörður
Múlaþing
Seltjarnarnes
Reykjavík
Árborg
-0,9%
-1,5%
-1,8%
-3,2%
-3,6%
-17,1%
Heimild: Samband
íslenskra sveitarfélaga