Fréttablaðið - 11.02.2023, Page 50

Merkisatburðir |
Vesturhlíð 2 | Fossvogi | s. 551 1266 | utfor@utfor.is | utfor.is
VIÐ ÞJÓNUM ALLAN SÓLARHRINGINN
Allur arður af þjónustunni rennur til reksturs kirkjugarðanna
Útfararþjónusta í yfir 70 ár
Við tökum vel á móti ástvinum
í hlýlegu og fallegu umhverfi
Sólarhringsvakt: 581 3300 & 565 5892
Komum til aðstandenda og ræðum skipulag sé þess óskað
Sverrir Einarsson
S: 896 8242
Jón G. Bjarnason
S: 793 4455
Jóhanna
Eiríksdóttir
Útfararstofa Íslands
www.utforin.is w Auðbrekku 1, Kópavogi
Útfararstofa Hafnarfjarðar
www.utfararstofa.is w Dofrahellu 9b, Hafnarfirði
Guðmundur Magnússon var fæddur á Rifi, nyrsta bæ landsins, og ólst hann upp við mikla fátækt. mynd/AÐSEnd
Guðrún Nordal, forstöðumaður Árna-
stofnunar. fréttAblAÐiÐ/Eyþór
Guðmundur Magnússon, betur
þekktur sem Jón Trausti, braust
út sem einn helsti rithöfundur
Íslendinga á fyrri hluta síðustu
aldar, þrátt fyrir að hafa búið við
mikla örbirgð.
arnartomas@frettabladid.is
Á morgun verða liðin 150 ár frá fæðingu
rithöfundarins Guðmundar Magnús-
sonar, eða Jóns Trausta eins og hann er
betur þekktur. Jón Trausti var áhrifa-
mikill rithöfundur á fyrri hluta síðustu
aldar og tókst vel að fanga íslenskan
raunveruleika í skrifum sínum. Í tilefni
af tímamótunum efna Háskóli Íslands,
Rithöfundasambandið og Árnastofnun
til málþings um ævi og störf rithöfund-
arins í Iðnó á morgun klukkan 13.
Guðmundur var fæddur á Rifi á Mel-
rakkasléttu þann 12. febrúar 1873 og ólst
upp við erfiðar aðstæður. Hann missti
föður sinn ungur að árum og var sendur í
fóstur á Skinnalóni þar sem hann dvaldi
nokkur ár áður en hann flutti aftur til
móður sinnar tíu ára gamall.
„Það var mikil þrautseigja í þessum
manni og mikil sköpunarþrá,“ segir
Guðrún Nordal, forstöðumaður Árna-
stofnunar. „Hann kemur út úr mikilli
fátækt, fæddur á nyrsta bæ landsins, en
af einhverju óskiljanlega miklu hugrekki
brýst hann út úr þessum aðstæðum
sínum.“
Guðmundur komst austur á Seyðis-
fjörð þar sem hann nam prent sem var
leið ungra fátækra manna á þessum tíma
til að komast nær bókmenningunni.
„Hann naut engrar menntunar og var
algjörlega sjálfmenntaður,“ útskýrir
Guðrún. „Maður finnur í gegnum líf
hans að hann var að sífellt að leita að
leið til að finna þessari þrá sinni farveg.“
Harðir dómar
Guðmundur gaf út sína fyrstu ljóðabók
1898 sem nefndist „Heima og erlendis.“
Bókin fékk blendnar viðtökur en skáldið
unga var ekki af baki dottið. Fimm árum
síðar gaf Guðmundur út ljóðabókina
„Íslandsvísur“, reyndar sem handrit, en
viðtökur hennar áttu eftir að hafa mikil
áhrif á hann.
„Bókin fékk ósanngjarna dóma að
hans mati og það er eins og hann hafi
ákveðið að gefast upp á þessu,“ útskýrir
Guðrún. „Hann tengdi þetta við að
hann hafi ekki verið menntaður maður
og ekki notið sömu þjálfunar og mörg
önnur skáld.“
Í kjölfarið ákvað Guðmundur að taka
upp höfundarnafnið Jón Trausti.
„Líklega til að koma sjálfum sér í hlé,
hann vildi láta verkin tala,“ segir Guð-
rún.
Afkastamikið undrabarn
Það var svo árið 1906 sem út var gefin
skáldsagan Halla eftir ókunna höfund-
inn Jón Trausta. Bókin hlaut afar góðar
viðtökur og kom það mörgum á óvart
þegar það kom í ljós að höfundurinn
væri Guðmundur Magnússon.
Í kjölfarið hlaut Guðmundur viður-
kenningu sem rithöfundur en skáldsögur
voru heldur óalgengar á Íslandi á þessum
tíma. Guðmundur skrifaði alls níu skáld-
sögur en þar má einna helst nefna Heið-
arbýlið og Önnu frá Stóruborg.
„Hann sló í gegn með Höllu og þá var
hann kominn af stað,“ segir Guðrún.
„Hann var gríðarlega afkastamikill sem
furðum sætir því hann var í dagvinnu
sem prentari og þurfti alltaf að vinna
fyrir sér. Halldór Laxness las hann sem
ungur maður og lýsti Guðmundi sem
undrabarni í íslenskum bókmenntum.“
Rithöfundur í nýju ljósi
Þá hafði Guðmundur mikinn áhuga á
ferðalögum og náttúru Íslands.
„Hann var fjallgöngumaður og skrif-
aði ferðalýsingar. Hann var mikill nátt-
úruunnandi og greinandi, líklega undir
áhrifum frá Þorvaldi Thoroddsen sem
var mikill velgjörðarmaður hans,“ segir
Guðrún. „Þeir sem hafa lesið Heiðarbýlið
vita að þar má finna fallega lýsingu af
óbyggðunum í inngangi bókarinnar.“
Guðmundur var einmitt nýkominn
heim úr ferðalagi til Kötlu sem var að
gjósa þegar hann lést árið 1918, aðeins
45 ára gamall.
„Með þessu málþingi viljum við end-
urskoða hann og höfundarverkið því að
það er svo algengt með eldri skáld og rit-
höfunda að fólk festist í sömu klisjunum
og segi alltaf það sama um þá,“ segir
Guðrún. „Ég held það sé alveg kominn
tími til að skoða Jón Trausta og aðra rit-
höfunda frá þessum tíma með nýjum
hætti.“
Málþingið hefst klukkan 13 í Iðnó á
morgun. n
Þrautseigja og sköpunarþrá
Ég held það sé alveg
kominn tími til að skoða
Jón Trausta og aðra rithöf-
unda frá þessum tíma
með nýjum hætti.
Guðrún Nordal,
forstöðumaður Árnastofnunar
1794 Fundir öldungadeildar Bandaríkjaþings opnaðir
fyrir almenningi.
1814 Noregur lýsir yfir sjálfstæði og slítur samstarfi við
Danmörku.
1823 110 drengir farast í troðningi í hátíðarhöldum á
Möltu.
1938 Breska ríkissjónvarpið BBC sýnir þátt byggðan á
R.U.R., vísindaskáldsögu Karel Capek. Hugtakið
vélmenni (e. robot) kemur fyrir í þáttunum í fyrsta
sinn.
1943 Dwight D. Eisenhower tekur við sem æðsti stjórn-
andi herja bandamanna í Evrópu.
1961 Réttarhöld yfir Adolf Eichmann hefjast í Jerúsalem.
1970 John Lennon greiðir 1.344 punda sekt fyrir hóp
fólks sem mótmælir því að suður-afríska ruðnings-
liðið fái að leika í Skotlandi.
1973 Kvikmyndin Brekkukotsannáll er frumsýnd í Ríkis-
sjónvarpinu.
1975 Margaret Thatcher er kjörin formaður Breska
íhaldsflokksins.
1977 20,2 kílóa þungur humar veiðist við Nova Scotia.
1980 Metafli loðnu veiðist á einum sólarhring á Íslandi:
23.180 lestir.
2008 Turninn, Smáratorgi í Kópavogi er opnaður.
30 tímamót FRÉTTABLAÐIÐ 11. FeBRúAR 2023
LaUGaRDaGUR