Helgarpósturinn - 23.10.1981, Blaðsíða 17

Helgarpósturinn - 23.10.1981, Blaðsíða 17
16 Föstudagur 23. október 1981 viðlal: Gunnar Gunnarsson hnlrjarnnczt, ,rinn j ha/rj^rpncf, ,rinn Föstudagur 23. október 198! Jón I hlutverki Súpermanns i „Jóa" eftir Kjartan Ragnarsson. Til hægri Jóhann Sig- urðsson, sem leikur Jóa. Jón Hjartarson leikari og rithöfundur er án efa sá islenskra leik- húsmanna, sem viöast hefur lagt hönd á plóginn innan leikhússins. Og reyndar hefur þessi rauðhærði Snæfellingur viöar starfaó en á snærum Þaliu. Hann var blaðamaður um árabil og um eitt skeið rit- stjóri grinblaösins „Spegillinn", sem er fyrir nokkru burtsofnaöur úr þessum heimi. Aö fenginni nasasjón af daglegum önnum Jóns, kemur rólegt fas hans nokkuo á óvart. Hann pírir augun, brosir vingjarnlega og ligg- ur ekkert á. Þegar hann svo byrjar að tala, veltir hann oröum og setningum fyrir sér, svo manni dettur i hug sælkeri sem skooar krás á diski. Þaö er eins og hann horfi á hvert umræöuefni úr fjarska og allt I einu tekur hann sig svo til og nálgast þao, hratt og örugg- lega. Reyndar var það ekki meira en svo, að rauohæroi Sandarinn léti til leibast aft spjalla vio blaömann, fengist til ao trúa penna skrif- arans fyrir orouin sinum. Viö settumst þar sem viö gátum horft út yfir Tjörnina, þar sem margir islenskir leikarar hafa sest niöur stundarkorn og velt fyrir sér leiklistinni og lifinu. Jón hefur um nokkur undanfarin ár veriö formaour Leikfélags Reykjavlkur — auk þess að leika á fjölum þess og skrifa. Hann er einn af þessum aldurslausu mönnum, hefur verio eins alla ævi, segja þeir sem þekkja hann. Við tökum þeim orouin reyndar með varúö. En maðurinn er að minnsta kosti ekki fertugur enn — og kemur kannski einhverjum á óvart, einhverjum sem hefur nýlega séð hann leika meistara Þórberg i Ofvita Kjartans Ragnarssonar. Vönum leikhúsgesti skjöplast heldur ekki, þegar hann dregur þá ályktun, að Jón sé orðinn þroskaður leikari. Leikari, leikstjðri, hðíundur „Ég veit þaö ekki. En það hlýtur nú að hafa verið einhver þrá til að skapa. Þessi sama þrá sem hefur rekiö mann út i ýmis- legt annað. Þegar ég var i blaðamennsk- unni, fannst mér það starf alla tið vera of þröngur tjáningarmiðill. Mér lét miklu bet- ur að skrifa út frá sjálfum mér, heldur en að skrifa einhvers konar staðreyndir ur þjóðfélaginu. Ég vildi gefa hugmyndaflug- inu lausan tauminn. Ég var ekki góður rannsóknarblaðamaður. Nú — leikhúsi kynntist ég ekki fyrr en ég var kominn um tvitugt. Ég ætlaði mér vitanlega að verða skáld og mikilmenni, þegar ég var að alast upp". Hafa draumarnir úr bernskunni ræst? „Eg reikna með að þeir óræðu draumar sem maður hafði, hafi ekki náö fram að ganga, ekki á þann hátt sem maður imynd- aöi sér fyrir löngu. Ég hef unnið á fjöl- breytilegan máta innan leikhússins, verið leikari, leikstjóri og höfundur. Það hefur lika verið svo undarlegt meö mitt starf inn- an leikhússins, að hlutirnir hafa einhvern veginn leiöst hver af öðrum". Hver er þinn metnaður i leikhússtarfi? „Ég er ekki karrieristi — það er á hreinu — og það er likast til mikið þess vegna, sem ég hef orðið þessi altmuligtmaður i leik- húsinu". En ertu þá ánægður með fjölbreytileika starfsins? „Starfið er fjölbreytilegt, það er satt, en það er ekki algengt að menn nái sérlega langt á mörgum sviöum. Það er fátitt að menn séu bæði afburðaleikarar og um leið frábærir leikstjórar. Ég er ekki slikur of- viti". Hvernig finnst þér að leikhús eigi að vera? „Það er váfalaust hægt að reka leikhús með þvi að segja ekkert annað en aula- brandara. En ætli mönnum fyndist hátt ris á þvi leikhúsi? Þar meö er vitanlega ekki sagt, að það sé ekki góð iðja að skemmta fólki. Skemmtanalöngunin er hins vegar einaldlega þannig, að henni verður ekki fullnægt, öðruvisi en að hún komi einhvers staðar i námunda yið veruleikann, og sé jafnframt ekki mjög langt frá andstæðu sinni. Þaö er einmitt þessi andstaða skemmtunarinnar, sem er uppspretta gamanseminnar. Það er ekki út i bláinn, að leikhúsið er táknað meö tveimur grimum, sem allir kannast viö". Nú er sagt, að leikhiis megi ekki vera leiöinlegt — er þá ekki einaldast að leika bara gamanleiki til aö sleppa við að vera leiðinlegur? „Það er rétt. Leikhús má ekki vera leiðinlegt, en það er ekki þar með sagt, að það þurfi alltaf að vera svo óskaplega fynd- ið. Mér finnst að aðalatriðið hljóti að vera að hræra áhorfandann, tilfinningalega eða vitsmunalega,og að fólk upplifi hluti sem það telur sig ekki upplifa annars staðar. Það er þessi sama upplifun, sem heldur leikaranum vakandi — að minnsta kosti þegar vel tekst til". Aö predika á leiksviði Umræöa um menningarmál getur oft orðið heiftúðug á Islandi, og vist er um þaö, að leikhúsið hefur ekki farið varhluta af margvislegum áhuga manna á leiklist, tilgangi hennar og markmiði. Leikfélag Reykjavikur virðist, að minnsta kosti ef tölur um aðsókn eru skoðaðar, njóta mikilla vinsælda meðal almennings. Leikhúsið virðist lfka leitast við að sýna leikrit af ýmsum toga — og kannski er það þessi „salat-stefna", sem sumir vilja kalla, sem m.a. veldur þvi aö þeim róttækari i hópi leikhúsmanna finnst brýn þörf á róttæku leikhúsi sem vinni markvissar að pólitiskri upplýsingu, virkari þátttöku leikhússins i pólitískri réttindabaráttu. „Leikhús má ekki verða þröngsýnt I sinni tjáningu", sagði Jón, „en það er eins og smekkur manna gangi i bylgjum. Um tima þótti ófínt að sýna gamanleiki. Núna virðast menn svo orðnir óskaplega hræddir viö predikanir. Kannski var predikað of mikið um tima — en ég sé ekkert á móti þvi að leik- hús prediki — ef það er gert með aðferðum leikhússins. Menn verða að finna sinar leiðir, leiðir til að segja það sem þá langar til að segja. Það er hættulegt að halda I venjur vegna þess að venjur breytast svo hæglega i fordóma". Háð eða yððlállegl grín öðru hvoru spretta upp I leikhúsheimin- um sterkir kenningasmiðir — fara útlendir straumar ekki mikið framhjá islensku leik- húsi? „Þeir skila sér nú merkilega vel hingað. Kenningasmiðir leikhússins eru náttúrlega nauðsynlegir, en við — hér og nú — verðum að láta eftir okkur ákveðið frelsi i fram- setningu. Svo er annað mál, hvað við viljum segja. Ég held aö það sé gott leikhús, sem vill i einlægni vekja manneskjulega hugs- un. Og þá hugsun má vekja með nöpru háði, góðlátlegu gamni eða grafarþungri al- vöru". Leikari sem yrkir Nú hefur þú fengist við svo margt innan leikhússins — hvað finnst þér skemmtileg- ast að fást við? „Reyndar finnst mér skemmtilegast að fást við'að yrkja. Og þá meina ég ekki að yrkja kvæði, heldur allt eins aö yrkja fyrir sviðið — og það er það sem leikarinn er vitanlega að gera — ásamt með höfundi, leiktjaldamálara, leikstjóra. Það er af- skaplega skemmtilegt þegar vel tekst til. Þá er gaman aö vera þræll i þessari smiðju, sem i sameiningu yrkir fyrir sviöið". En er ekki erfitt að hrinda þessari sam- virku smiðju i gang, þannig að allir séu með i skáldskapnum? „Það getur verið það. En mér finnst allt- of oft, að menn einblini á aðeins einn þátt ' þessarar maskinu, sem leikhúsið er. Menn koma og skilgreina leikritið sérstaklega, leikstjórnina sér og svo leikmynd og leik einstakra leikara sér. Allir þessir þættir eru settir á snn bás. Það er vel hugsanlegt að það komi stundum upp svona sýningar, þar sem liggur beint -við að greina alla þessa þætti og skipa á sina bása, en ég hef ekki trú á aö slikar sýningar séu góðar". framlarir Leikhús er sá þáttur heimsmenningar- innar,semstöðugter rannsakaður, stööugt talað um, skrifaðar lærðar greinar og bækur — greina menn eitthvað sem flokka mætti undir „framfarir"? „Biddu fyrir þér! Það verður þróun i þessari atvinnugrein rétt eins og öðrum,en ínin verður ekki með sama móti. Leikhús bregst jafnan á sinn hátt við umhverfi sinu og nýjum aðstæðum. Það verða sjálfsagt engar stökkbreytingar og þaö eru til lög- mál, sem ganga eins og rauður þráður gegnum allt skapandi starf". En breytist leikhúsiö þá bara eftir aöstæðum — hvernig greinum við þróun- ina? „Ef við miðum okkur viö vélræna hluti eins og til dæmisþróun i iðnaði þaer ég ekki frá þvi aö leikhúsið fari I þveröfuga átt. Leikhúsið getur ekki elst við tæknivæðing- una og bónuskerfið. Ég er ekki frá þvi, að með tilkomu kvikmynda og svo sjónvarps og myndbanda, seiri nú eru ofarlega I hug- um,þá hafi leikhúsið reynt að hverfa meira á vit Imyndunaraflsins — það er ekki hægt að setja leikhús oni svona niðursuðudósir. Leikhús getur ekki og á ekki að keppa við þessa tækni. Leikhús getur t.d. ekki keppt við þessa tækni I hreinu raunsæi. Að kópiera veruleikann. Fyrir bragðið fara menn að leika á Imyndunaraflið, sitt eigið hugarflug og áhorfenda. Við sjáum þetta kannski áþreifanlega i leikmyndunum. Leikhiis er náttúrlega tæknivætt — en þetta kallar á annars konar tækni, meðal annars tækni leikarans, tilfinningar, hug- hrif og annað það, sem ekki verður sagt eða sýnt. Það er kannski einmitt nii, sem það er brýnast — i öllu þessu tæknirausi og tækni- daðri — aö leikarinn hafi burði til að viðra tilfinningar á ærlegan hátt. Mér finnst leikhús vera sá vettvangur, sem stendur næst þvi að vera triir mann- legum tilfinningum. Sjónvarp og kvik- myndir hljóta, eðli sinu samkvæmt, að standa fjær þessu þýðingarmikla atriði. Þar er ekkert návigi til staðar. Nú má enginn misskilja mig þannig, að ég vilji mata áhorfendur á tilfinningum. En ég vil að leikhúsið vekji tilfinningar hans, að það höfði til imyndunarafls hans, þvi að um leið hefur leikhúsið skilið eftir sitt sáðkorn i huga áhorfandans. Það er það sem hann hefur meö sér heim að lokinni sýningu". Fr|ðkornið — Mölunin Er stór munur á að „sá frjókornum" eða predika? „Það er griðarlegur munur þar á. Og mötunin i samfélaginu er ærin. Það er hætt við að fólk lokist inni með tilfinningar sinar og sina eigin frumlegu hugsun og imynd- unarafl. Samfélag okkar hefur öll spjót úti til að mata fólk á hugmyndum og skoðunum. Þessi mötun byrjar I uppeldinu. Skólakerfið matar fólk, f jölmiðlarnir mata fólk á marg- vislegan og lúmskan hátt. Og það er náttúr- lega hætt við, að leikhúsið geri það líka og það held ég að beri aö varast. 011 þessi mötun leiðir af sér félagslega einangrun. Þarna getur leikhúsið komið að gagni. Það býr innra með hverjum manni þörf á að koma saman, vera með öðrum og upplifa eitthvað i félagi við annað fólk. Það undar- lega hefur svo gerst, eða er að gerast I okk- ar samfélagi, að i staöinn fyrir aukið félagslif, þá eykst hin félagslega firring. Sjónvarpið er þarna stór sökudólgur og svo núna — þetta video". Draumur leikhúsmanna Hverer draumur þinn sem leikhúsmanns — hvernig viltu að leikhúsið starfi? „Það hlýtur að vera draumur allra leik- hiismanna að gera áhorfendur virkari. Það er að minnsta kosti viðleitni, sem leik- húsunum er hollt aö hafa i huga — að reyna af fremsta megni að ná sambandi við sina áhorfendur. Það er vandi leikhússins". Og þegar blm. segir Jóni, að nú sé nóg komiðaf alvarlegum vangaveltum um leik- hús, færist breitt bros yfir andlitið, hann kveikir i nýrri sigarettu, hallar sér mak- indalega aftur i stólnum og segist vera á leiðinni á æfingu. Það er ekki meira en svo að við trúum honum — en kveðjum þó. Jón Hjartarson t.v. og Emil G. Guðmundsson t.h. I hlutverkum slnum I „Ofvitanum" — Þórbergur fullorðinn og ungur. myndir: Jím Smari

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.