Helgarpósturinn - 22.03.1984, Blaðsíða 18

Helgarpósturinn - 22.03.1984, Blaðsíða 18
MYNDLIST Helgiblœr Allt sem er einfalt í sniðum hefur yfir sér helgiblæ ef það er unnið af einlægni. Á sama hátt og vísindin hafa beint athygli sinni og rannsóknum að hinu einfalda og leynda hefur listin líka horfið frá flúri að hinum heilaga einfaldleika sem hefur yfir sér helgi- blæ. Allar sýningarnar sem nú eru að Kjarvals- stöðum hafa yfir sér blæ sem dasamar sköpunarverkið. Þær eru einslags inn- gangsorð. Og ef áhorfandinn þekkir inn- gangsorðið þá kemst hann ekki aðeins að list þessa fólks: Sæmundar Valdimarssonar, ívars Valgarðssonar, Rúrí, Rúnu Þorvalds- dóttur, Þórs Vigfússonar, heldur inn í Para- dís og aldingarðinn Eden. Listaverkin eru leikmenn aldingarðsins: Þarna eru dýr, þarna eru töílur, þarna er hafið, þarna er hið glerkennda regn sem er líka gagnsær skógur, og þarna er hafið og ræturnar sem hafið skolar á land. Og þama eru guðirnir úr tré: maðurinn og konan, eftir Sæmund Valdimarsson. Og bæði kynin eru handleggjalaus, líka ungbömin, svo þau geti ekki gert neitt iilt af sér. Þar með er tryggt að ekkert ódæðisverk verði unnið. Að þessu leyti er Sæmundur æðri guði, eða handverk mannsins æðri verkum skapar- ans, að hann sviptir manninn höfuðtæki sínu: höndunum. Höggmyndirnar skortir því það sem Sæmundur hefur í ríkustum mæli: hendur. í undirmeðvitund allra lista- manna er löngun til að svipta listaverkið þeim hæfileikum sem eru ríkastir hjá lista- manninum, til þess að listaverkið geti ekki farið frá skapara sínum þótt aðrir umgang- ist það. Enginn listamaður lætur listaverk sitt fúslega af hendi: hann vill bæði halda og sleppa. Þeir listamenn sem eru fremur gæddir eðlilegum og óbrotnum listvilja en skólaðir í að nýta huga og hæfileika og listaarf, eru varnarlausir gagnvart dulvitund sinni. Þeir taka ekki einu sinni eftir hvað þeir eru að tjá. Og lærðari listamenn mættu líka vera gleymnari en þeir eru á tilgang verka sinna. Ahorfandinn verður að fá að segja síðasta orðið og hafa vit á hlutunum. Þótt lista- maðurinn hugsi með sjálfum sér: Samt snýst það; öðruvísi. En Sæmundur er ekki aðeins slyngur við að koma dulvitund sinni á framfæri, hann leyfir efninu líka að ráða hæfilega mikið för handarinnar, lætur það ekki lúta handverkinu algerlega. Við vitum eftir Guöberg Bergsson alltaf að manneskjurnar eru, eins og Askur og Embla, úr rekaviði. Það þekkist af hárinu tákni kraftsins. Sæmundur er afar sjálfstæð- ur listamaður og fer hæfilega nálægt goð- sögum. Þær óma þó frá verkum hans, með- vitaðar, ómeðvitaðar: germanskar, kristnar, föniskar, grískar. Sem dæmi um táknheim er nær einbrjósta kona og maðurinn með ýsuroð fyrir skýlu. Og rákin látin sjást, farið eftir skítuga nögl skrattans sem ætlaði að hremma fiskinn (eða það sem er undir skýl- unni). En það er samt ekki ætlun mín að kunngera hið ómeðvitaða í hinum skornu Iíkneskjum. Þó langar mig að segja að ís- lenskur myndlistaráhugi síðustu áratuga er falinn í þeim: flett hefur verjð mörgum bók- Myndir fimmmenn- ingannaaðKjarvals- stöðum - náma fyrir þann sem stundar samanburðar- listfræði. um og myndir þeirra setið eftir með ýmsum hætti í huganum. Allt er ummótað á afar handlistarlegan máta, persónulega. Því miður njóta myndimar sín ekki vel sökum þess hve þröngt er um þær. En þær eru náma fyrir þann sem stundar saman- burðarlistfræði eða vill forvitnast um upp- runalega myndvitund eða athuga samleik brúðu og líkneskju, eða leiðina frá brúðunni til höggmyndarinnar. I Du mythe au roman (Frá goðsögunni til skáldsögunnar) fjallar Dumezil um íslendingasögurnar og þróun þeirra og gerð. Eflaust þarf einhvem útlend- ing til að láta listvini hér reka augun í það sem hér er gert að hornreku á gangi. Og úr því ég minntist á Frakka, mundi Segalen eflaust ekki hafa haft á móti því að skoða Stele (segjum það þýði bautasteinn) Ivars Valgarðssonar og þær töflur sem hanga örlítið ritflúraðar á veggjum. Takið eftir að hér verður efnið að lúta viljanum, það er svipt uppruna sínum og lögun, en þó eins og til bráðabirgða: tíminn mun leysa steinana upp og láta þá hverfa aftur til efnis síns. En ég segi eins og Segalen: ce n'est point dans ta peau de pierre, ég ætla ekki að grafa hugann gegnum steinhörund þessara listaverka eða baða hann í tíma og gler- vatni. Listin sem hangir nú að Kjarvals- stöðum er ekki skrifuð fornsögum, eins og stendur í Egils sögu, samt er hvarvema rit- list í henni. Þar er hæfilegt samræmi ritlist- ar og myndlistar. En mest um vert er stærð hennar. Ekki er lengur miðað við hinar smáu íslensku stofur. Það er ekkert verið að biðla til þeirra, í von um að eitthvað slæðist inn. Listin er ætluð almenningi. Hún er komin út. En hvar eru söfnin? Hvar er stórhugur þeirra? Mig grunar að söfnin ætli að kúra áfram í kraðakinu í íslensku stofunum. Það er alveg sama hver kemst í safnráð; íhalds- maður, kommúnisti, framúrstefnumaður, landslagsmálari. Þeir kafna allir í kaffinu og kremkexinu frá Frón, og segja eins og Albert: Það er ekkert til í kassanum. I rauninni er ekkert ti! í höfðinu, enginn vilji til neins nerna vera nógu lítill og mjúk- máll og tala þvert um hug sér - sem þó er' kannski enginn - en rjúka upp með hávaða og ofstopa á köflum og halda að ofstæki sé merki þess að einhver hafi ákveðna skoðun. BOKMENNTIR eftir Árna Óskarsson Þykjustuleikir og alvörudraumar Vigdís Grimsdóttir. Tíu Myndir úr lifi þínu - sögur um þykjustu- leiki og aluörudrauma. Smásógur, 91 bls. Svart á hvítu 1983. Þetta er ein af eftirtektarverðari bókum sem út komu fyrir seinustu jól. Hún hefur að geyma 10 sögur sem tengdar eru með stutt- um ljóðum. Auk þess hefst bókin og endar á ávarpi til lesandans sem myndar eins konar ramma um sögurnar. Sögurnar f jalla allar um konur á ýmsum aldri og við ólíkar kringumstæður. Hér er lítið lagt upp úr atburðarás og samtölum en til lesandans tala ólíkar raddir sem bregða upp myndum af aðstæðum og sálarlífi sögupersónanna. Stundum er þar um innri eintöl að ræða, stundum er talað við ein- hvern sem er f jarstaddur einsog þegar kona talar til manns sem hún sér út um gluggann sinn standa hinum megin götunnar. Sú f jar- lægð sem þannig er á milli mælanda og viðmælanda minnir á bilið milli ég-s text- ans og lesandans sem reynt er að brúa í ávarpinu til lesandans í upphafi og lok bók- arinnar. Lesandinn skynjar fljótlega að þessar raddir eru misjafnlega tníverðugar. Rödd konunnar sem lýsir fyrirmyndar hjónabandi sínu og er fullkomlega sátt við tilveru sína á bls. 19 þegar hún sest í ljósbrúna leðursóf- ann í stofunni, andvarpar og teygir úr löng- um fallega löguðum fótleggjunum er t.d. ekki ýkja sannfærandi. Og enda þótt við fáum ekki að glugga í Ijóðin og sögumar, sem hún viðurkennir að hafa samið á bls. 20 en sýnir engum „því fólk kynni að halda að ég væri ósátt við tilveruna", grunar okkur að þar birtist allt önnur mynd af henni sjálfri. Einhvers staðar þar sem vikið er að einni karlpersónu sem kemur við sögu er talað um „öll orðin sem hann segir, öll orðin sem hann notar til að forðast viðkvæmu augna- blikin, sem hann er alltaf svo hræddur við..." (62). Hér er oftlega beinlínis og óbeinlínis vísað til þeirrar kreppu í mann- legum samskiptum sem slíkar orðræður bera vitni. Það er eftirtektarvert að í sumum sögunum segja orð bama okkur meira um heim hinna eldri en orð fullorðinna sjálfra. Á hliðstæðan hátt, og ekki er allt sem sýn- ist í sambandi við raddirnar í sögunum, leyn- ast iðulega á bakvið þolandahlutverk kven- persónanna alvörudraumar og stór áform. Ur djúpum sálarlífsins brjótast fram ofbeldi og óhugnaður, sjálfsmorðshugleiðingar og áætlanir um eiturmorð. Þá er gjarnan vísað til ævintýra, þessara aldagömlu táknmynda dulvitundarinnar, sem birtast í óvæntu ljósi. Þyrnirós, Oskubuska, Rauðhetta og Mjallhvít eru leiddar fram á sjónarsviðið. I einni sögunni reynir kona að skýra fyrir karlmanni að draumurinn um riddarann á hvíta hestinum sé sprottinn úr erfiðum kringumstæðum og skorti á möguleikum. „Þú heldur sjálfsagt að ég öfundi þig af veíheppnaðri stöðu þinni og gefur mér bága einkunn fyrir bragðið, vegna þess að í þín- um augum er gæfa sérhvers manns einfald- lega bundin því lífi sem hann velur sér sjálf- ur... En haldirðu þetta ennþá skilurðu held- ur ekki kvölina sem fylgir því að vakna upp einn daginn og sjá að maður getur ekki valið en er samt sjálfum sér til upplyftingar að bíða eftir einhverju óvæntu sem ef til vill kemur í staðinn...." (66) I annarri sögu er fjallað um gamla konu sem er neydd til að flytja úr íbúð sinni á háaloftinu þar sem hún hefur dvalist stærstan hluta ævinnar. Það vefst hins veg- ar fyrir vandamönnum að skilja að þessi íverustaður er órjúfanlega tengdur draum- um hennar og endurminningum. Jafnframt verður nýja íbúðin með fullkomnari þæg- indum ákall til hennar um að afmá fortíð sína og „tæma hugann". Ég má einnig til með að geta síðustu sög- unnar í bókinni. Þar er á mjög sláandi hátt teflt saman tveimur sjónarhornum, annars vegar konu í bankastjórastöðu og hins veg- ar skúringakonu sem þrífur skrifstofu henn- ar. Vigdís Grímsdóttir rekur í þessari bók brýn erindi og sýnir kunnáttusamleg og óvenjuleg efnistök. 18 HELGARPÓSTURINN

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.