Helgarpósturinn - 18.02.1988, Blaðsíða 36

Helgarpósturinn - 18.02.1988, Blaðsíða 36
Á dyraumbúnaði hússins nr. 12 má sjá nýkiassísk einkenni sem voru áberandi á flestum timburhúsum, sem reist voru um 1880 í Reykjavík. borði nema með leyfi borgaryfir- valda." Á móti húsi Þorsteins, í húsinu númer 14, segir Guðjón að Benedikt Gröndal skáld hafi búið á árunum 1881-1887. „Benedikt kenndi við Lærða skólann en var rekinn það- an. Meðan hann bjó í þessu húsi missti hann konu sína, lenti í vand- ræðum og missti húsið. Síðar bjó í þessu húsi Bjarni Sæmundsson fiski- fræðingur. I húsinu númer 16 bjó lengi Bjarni frá Vogi, þekktur stjórn- málamaður á sínum tíma. Þessum tveimur húsum er ákaflega vel við- haldið og eru góðir fulltrúar þess besta sem gert var í reykvískri bygg- ingarlist fyrir hundrað árum." Um Þingholtsstræti 15 segir Guð- jón að það hús haf i hins vegar verið farið illa með á sínum tíma: „Það hafði verið klætt að utan á vitlausan hátt og settar í það heilar rúður. Nú er verið að gjörbreyta því aftur, færa það í búning sem hæfir uppruna- legri gerð þess. Þetta er dæmi um það að menn eru að vakna til vit- undar um að svona hús hafa menn- ingarlegt gildi og það ber að sýna uppruna þeirra fulla virðingu. Til gamans má geta þess að Hördur Ágústsson, listmálari og arkitekt, sem er manna fróðastur um ís- lenska byggingarsögu fyrr og síðar, er fæddur í þessu húsi." RÓMANTÍK f ÞINGHOLTSSTRÆTINU í húsinu nr. 17 segir Guðjón að hafi búið merkur maður: „Það var Porsteinn Gíslason, faðir Gylfa Þ Gíslasonar og VilhjálmsÞ. Gíslason- ar, og þetta er æskuheimili þeirra. Þorsteinn Gíslason var einn þeirra manna sem höfðu hirð í kringum sig, hingað komu stjórnmálamenn og listamenn og héldu nánast til hjá honum á kvöldin. Þar var rætt um stjórnmál og listir og þær umræður hafa þeir Vilhjálmur og Gylfi sjálf- sagt drukkið í sig sem börn. — Úr sögu þessarar götu má einnig lesa rómantík, því skáhallt fyrir ofan þetta hús, í Ingólfsstræti, bjó Vil- mundur landlæknir. Eins og margir vita er dóttir hans eiginkona Gylfa Þ. svo þau hafa sjálfsagt haft sam- band skáhallt! Það sama má lesa varðandi það hús sem stóð þar sem númer 18 er núna. Þar var áður timburhús þar sem bjuggu Bríet Bjarnhéöinsdóttir og maður henn- ar, Valdimar Ásmundsson. íþví húsi voru alin upp Hédinn Valdimarsson og systir hans, Laufey. Valdimar og Bríet kynntust einnig hér í gðtunni, því þegar þau voru ung og ólofuð bjuggu þau bæði við Þingholtsstræt- ið sitt hvorum megin við Amtmanns- stíginn. Hún á númer 11 en hann á númer 9. Síðarnefnda húsið hefur verið flutt upp í Árbæjarsafn. Þann- ig sést að rómantíkin hefur blómstr- að við Þingholtsstrætið." Guðjón segir hins vegar að það hús sem reist hafi verið á númer 18 við niður- rif timburhússins sé stílbrjótur og eini „kosturinn" við það sé að það skuli ekki gnæfa yfir önnur hús í götunni. Meðan við göngum um Þingholts- stræti segir Guðjón ýmsar skemmti- legar sögur um götuna. „Hér var nánast verslun í öðru hverju húsi. Oft bjuggu kaupmennirnir á efri hæð húsanna. Það var fyrir tíma stórmarkaðanna!" segir Guðjón brosandi. Hann segir einnig frá því að upp úr aldamótum hafi legið opnar rennur víðs vegar úr Þing- holtunum niður í „Lækinn". Bærinn var þá í örri þenslu en allar verkleg- ar framkvæmdir, svo sem lokuð hol- ræsi, á byrjunarsigi. „Þá runnu nið- ur í Lækinn ógeðsleg, beljandi skólpfljót sem flæddu yfir Þingholts- strætið í „leysingum". Það eru til stórkostlegar lýsingar af þeim óþef, sem lagði hér yfir, og þessi „fljót" flæddu stundum inn í híbýli manna. Eitt bæjarblaðanna hét því frum- lega nafni „Þjóðhvellur" og það gaf út Hallgrímur Benediktsson prent- ari, föðurbróðir Birgis ísleifs Gunn- arssonar menntamálaráðherra. Blaðið sagði um ástandið í Þing- holtsstræti árið 1906: „í miðju Þingholtsstræti, norðan til, rennur elfa, sem er alls ekki blá og tær eins og fjallalækur: væri sjálf- sagt frámunalega góð til áburðar við akuryrkju. Þessu hafa allir tekið eftir — nema ef til vill hreinlætis- nefndin. I „leysingum" hefur elfan feiknavatnsafl og fá menn þá ókeyp- is í nefið ilminn alræmda, sem al- kunnur er við rennurnar í Reykja- vík. Vill ekki heilbrigðisnefndin at- huga þessa bendingu og hagnýta vatnsaflið til að auka með og marg- falda framkvæmdaafl sitt í þarfir bæjarins? Vilji hún gera það er til- ganginum með þessum línum náð."' FARSÓTTARHÚSIÐ Við erum komin að horni Þing- holtsstrætis og Spítalastígs. Guðjón bendir þar á stórt hús, sem nýlega hefur verið gert upp: „Þetta er mjög merkilegt hús, sem lengi gekk undir nafninu Farsóttar- húsiö. Þetta er líklega fyrsti spítal- inn sem byggður var á íslandi gagn- gert sem spítali. Húsið var reist árið 1882 sem Sjúkrahús Reykjavíkur og var aðalsjúkrahús borgarinnar frá þeim tíma til ársins 1902, þegar Landakotsspítali var settur á stofn. Þá tók Landakot við sem nýtísku- sjúkrahús. Þetta hús var hins vegar gert að farsóttarsjúkrahúsi fyrir þá sjúklinga sem þurftu að vera í ein- angrun. Á bak við það stóð líkhiis, en fyrir og um aldamótin hafði Lœknaskólinn aðsetur í Farsóttar- húsinu, og þá fóru krufningar fram í líkhúsinu á bak við. Þar var meðal annarra krufinn Þórður Malakoff og margar frægar sögur eru til um krufningar í því húsi. Þá tilheyrði líkt og nú að hafa líkhús í tengslum við sjúkrahús, og mér þótti skrýtið að líkhúsið skyldi vera rifið niður þegar farið var að gera þetta hús upp. Það var Helgi Helgason sem teiknaði og reisti þetta hús. Hann var tónskáld og stofnaði fyrstu lúðrasveitina á fslandi árið 1876 og gerði til dæmis lagið við „Öxar við ána". Hann var þó fyrst og fremst snikkari og átti mikinn þátt í að þróa nýjan byggingarstíl á timburhúsum í Reykjavík. Það er hinn svokallaði hálfklassíski stíll eða nýklassík, sem leitaði fyrirmynda aftur til Grikk- lands hins forna og Rómaveldis. Þetta lýsir sér m.a. í glugga- og dyraumbúnaði, sem er ættaður frá gríska hofinu, og hálfsúlum utan á húsum. Helgi byrjaði líka á þeirri nýjung að saga út og prýða vind- skeiðar á göflum. Auk Farsóttar- hússins eru tvö önnur hús eftir Helga hér við Þingholtsstrætið, nr. 11 og 12. Það fyrra hefur verið eyði- lagt mikið að ytra útliti en hið síðara Esjuberg, þar sem nú er Borgarbókasafniö, étti upphaflega að heita Villa Frieda. Það var reist af dansk-þýska gyðingnum Obenhaupt árið 1916, en arki- tektinn var Einar Erlendsson. Það þótti alglœsilegasta einbýlishús Reykjavík- ur á sínum tíma og þar bjó lengst af Ólafur Johnson, sem stof naði O. Johnson og Kaaber. „Þessum húsum, nr. 16 (nær) og 14 (fjær), hefur verið fullur sómi sýndur og þau eru fulftrúar þess besta sem gert var í reykvískri byggingarlist fyrir hundrað árum," segir Gudjón Friðriksson. er nánast eins og Helgi skildi við það, nema byggt hefur verið stein- hús við annan gafl þess. Væri það vel þess virði að friða það." HÚS PÖNTUÐ EFTIR VERÐLISTA Á næsta horni, horni Þingholts- strætis og Skálholtsstígs, stendur húsið sem mun hýsa stofnun Sigurð- ar Nordal, Þingholtsstræti 29. Guð- jón segir það hús vera eitt af norsku verðlistahúsunum: „Þessi hús voru pöntuð eftir verðlista frá útlöndum. Viðurinn var merktur og húsin sett saman eftir leiðbeiningunum. Þetta hús var reist fyrir aldamótin af Jóni Magnússyni, síðar forsœtisrádherra, en húsið númer 28 er svipað verð- listahús og byggt af Jóni Jenssyni háyfirdómara. Lengst af bjó sama fjölskyldan á númer 29. Það var Pálmi Pálsson, yfirkennari við Menntaskólann, og síðan sonur hans Páll, sem var ráðuneytisstjóri en er látinn fyrir fáeinum árum. Páll átti enga erfingja og eftir lát hans eignaðist Erfðasjóður húsið. Það var í rauninni synd að húsgögn og allt innbú var selt, hvað í sína áttina. Þetta var ekta aldamótaheimili fíns embættismanns sem þarna stóð óbreytt, geysistórt bókasafn og fal- leg málverk. Sjálfu húsinu hafði ver- ið mjög lítið breytt. Það hefði verið gaman að setja upp safn hér sem sýndi hvernig heimili embættis- manna voru um aldamótin, en menn áttuðu sig ekki á þessu fyrr en of seint. Það hefði ekki verið ónýtt fyrir stofnun Sigurðar Nordal að eignast bókasafnið sem þarna var til. En því miður átti sér stað eitt af þessum slysum sem vilja gerast hér og allt var selt. Á þessum tíma var Sverrir Hermannsson menntamála- ráðherra og hann sagði síðar að hefði honum verið kunnugt um þetta hefði hann stöðvað að þessir munir yrðu seldir." FÍNASTA EINBÝLIS- HÚSIÐ — ESJUBERG Við erum nú komin á síðasta hluta götunnar og þar er húsið sem Borgarbókasafnið er í. Guðjón segir húsið upphaflega hafa verið byggt sem einbýlishús: „Það var dansk- þýskur kaupmaður, Obenhaupt að nafni, sem byggði húsið á fyrri heimsstyrjaldarárunum. Oben- haupt var gyðingur og þótti sér- kennilegur maður. Hann ætlaði að kalla húsið „Villa Frieda", en það var Einar Erlendsson húsameistari sem teiknaði húsið. Sjálfsagt hefur Oben- haupt haft hönd í bagga með hvern- ig húsið átti að líta út, en Einar Erlendsson teiknaði mörg falleg hús hér í borginni, meðal annars Gamla bíó. Obenhaupt flutti aldrei inn í húsið því hann lenti í einhverjum vandræðum út af fyrri heimsstyrj- öldinni, fór úr landi og enginn vissi hvað af honum varð. Húsið eignað- ist þá Ólafur Johnson, stofnandi O. Johnson og Kaaber, og skírði það „Esjuberg" eftir fæðingarstað móð- ur sinnar, Esjubergi undir Esju. Þetta hús gengur ennþá undir því nafni. Ólafur og fjölskylda hans bjuggu lengi í þessu húsi en síðan keypti borgin það og hér hefur Borgar- bókasafnið verið í nokkra áratugi. Þetta hús var örugglega með fínustu einbýlishúsum sem reist voru á þessum tíma." Guðjón segir þá sögu af Obenhaupt að hann hafi víst aldrei getað átt húsgögn lengi: „Hann keypti húsgögn, seldi þau á uppboði hálfu ári síðar og keypti allt nýtt inn á heimili sitt. Þannig gekk það hvað eftir annað." SKÁLDIÐ FÉKK HÚSIÐ AÐ GJÖF Þá stöndum við fyrir framan síð- asta húsið sem Guðjón ætlar að segja okkur frá við Þingholtsstrætið. Það er númer 33 og Guðjón segir það einkum merkilegt fyrir þær sakir að í þessu húsi liafi búið Þorsteinn Erlingsson skáld: „Það var sagt að Jóhann Jóhannesson fasteignasali hefði gefið Þorsteini þetta hús. Jóhann þessi var feiknalega vel efnaður maður og var kallaður Jóhann próki. f þessu húsi bjó Þorsteinn síðustu ár ævi sinnar og hefur líklega dáið hér. Þetta hús var byggt árið 1911 og er meðal fyrstu steinsteypuhúsa í borginni. Eftir lát Þorsteins bjó ekkja hans lengi hér og hingað komu til hennar listamenn og lista- vinir, meðal annarra Halldór Lax- ness og Ragnar í Smára. Þorsteinn hafði skrifstofu hérna við anddyrið og ekkja hans lét það herbergi alveg óhreyft eftir lát hans. Hún lifði lengi, en nú er auðvitað búið að breyta húsinu." Gamalt og nýtt BrynjóKur Oddsson bókbindari, sem orti kvœði úr bæjarlífi Reykjavíkur, reisti húsið nr. 7 árið 1881. Tíl hliðar vio það er stórhýsi ísafoldar- prentsmiðju, dæmigert hús fyrir miðbik 20. aldar. Hér á nr. 29 verftur Stofnun Siguröar Nordal til húsa í framtíðinni. Húsið var pantað frá Noregi órið 1898 eftir verðlista og það var Jón Magnússon, síöar forsætisráöherra, sem það gerði. 36 HELGARPÓSTURINN

x

Helgarpósturinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.