Orð og tunga - 01.06.2002, Síða 77

Orð og tunga - 01.06.2002, Síða 77
Margrét Jónsdóttir: Um sagnirnar virka og verka 67 (23) verka a. Nafnleidd sögn; gamall arfur. b. Elsta örugga dæmi um merkinguna ‘hafa áhrif á, orka á, hrífa á’ er frá fyrri hluta 18. aldar. c. í merkingunni ‘hafa áhrif á, orka á, hrífa á’ er verka ýmist notuð sem áhrifssögn eða áhrifslaus sögn. d. Elsta örugga dærni um merkinguna ‘rækja hlutverk, starfa’ er frá lokum 17. aldar; sögnin er þá áhrifslaus. e. Elstu dæmi um verka + á í merkingunni ‘hafa áhrif á, orka á, hrífa á’ eru frá fyrri hluta 19. aldar. 4 Samanburður á virka og verka Eins og fram kom í upphafi þriðja kafla þá er merking verka sem lýst er hjá Fritzner (1896) þrengri en skv. íslenskri orðabók (2000). Að lýsingu Fritzners gefinni hefur merkingarsvið sagnarinnar víkkað í tímans rás. í framhaldi af því hvarflar hugurinn óneitanlega að sögninni virka. Sé ráð fyrir því gert að hún sé tökusögn frá lokum 17. aldar og að merkingarsvið hennar samsvari að einhverju eða öllu leyti því sem lýst er í (2), sbr. Ordbog over det danske Sprog (1954), þá er ekki fjarri lagi að álykta sem svo að hún hafi haft áhrif á merkingu verka og sagnirnar hafi á ýmsan hátt fallið saman. Orð Grunnavíkur-Jóns sem vitnað var til í öðrum hluta eru til marks um það enda þótt þau vísi aðeins til merkingarinnar ‘hreinsa’. Notkun sagnanna í nútímamáli styður einnig þá skoðun. Séu sagnimar virka og verka skoðaðar og bornar saman í ljósi þess sem fram hefur komið sést að líkindin eru mikil að því er varðar merkingu og notkun. Þær em þó ekki samferða að öllu leyti. í því sambandi skal ítrekað það sem kom fram snemma í öðram kafla að fæð dæma um virka veldur því að nokkuð erfitt er að gera sér fullnaðargrein fyrir því hvernig sögnin og hin ýmsu merkingarsvið hafa þróast. En helstu atriðin eru dregin saman í eftirfarandi töflu: (24) virka og verka I Almennt a. Sögnin virka er alltaf áhrifslaus en verka er ýmist áhrifssögn eða áhrifslaus. b. Báðar sagnirnar geta tekið með sér forsetninguna á. II Aldur c. Sögnin virka er frá lokum 17. aldar, (að lfldndum) dönsk töku- sögn. Þau dæmi sem til em um sögnina em langflest frá 20. öld. Sögnin verka er á hinn bóginn gamall arfur. Dæmi um hana em frá öllum tímum.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.