Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Dagblašiš Vķsir - DV

og  
S M Þ M F F L
. . . . 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 .
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Dagblašiš Vķsir - DV

						16
DAGBLAÐIÐ& VÍSIR. LAUGARDAGUR 17. APRÍL 1982.
DAGBLAÐIÐ& VÍSIR. LAUGARDAGUR 17. APRÍL 1982.
17

ff
Ég ætlast
tíl að allir
viti hvar Skaga-
Haraldur Bessason prófessor
íWinnipegíhelgarviðtaíi
Viðtal: Kristjana Gunnarsdóttir     Myndir: Gísli Sigurðsson
Við erum stodd hjá Haraldi Bessa-
syni, prófessor í islenzku við Manitóba-
haskóla í Winnipeg. Úti er 30 stiga
frost og niðamyrkur yfir isnum. Börnin
raða handklæðum yfir allt stofugólfíð,
hlaupa upp og niður stigann, og svarti
kötturinn potar i kassettutœkið sem ég
kom með. Allir Vestur-fslendingar
þekkja Harald, málfræðing og forn-
bókmenntafræðing, ritstjóra, greina-
höfund, kennara og snilling. Hann
hefur greitt götu margra islenzkra nem-
enda í Manitóba og eins gefið mörgum
Vestur-tslendingum lífskjarna úr gamla
landinu. Við sem ráfum fram og aftur
köllum hann „Godfather". Hann situr
rólegur i stofu sinni, talar hægt og
hugsar djúpt með glampa i augunum.
Ég spurði hann nokkurra spurninga um
25 ára lifsreynslu í Vesturheimi.
Hvernig voru viðbrögðln þegar þú
komst hingað út á sléttuna, 25 ára
gamall?
Ég hafði nokkuð skýrar hugmyndir
um hvernig þetta mundi líta út. Ég
hafði lesið töluvert um Kanada, og þar
á meðal talsvert af bókmenntum
fslenzkum sem hér höfðu skapazt,
einkanlega Jóhann Magnús Bjarnason
sem allir íslendingar hafa lesið.
Hann skrifaði
merkilegar land-
nemabókmenntir
í innst þér að þesslr rlthöfundar hafl
brugðlð upp raunverulegrl mynd af
sléttunni eða fannstu það sem þú hafðlr
búizt við?
•Þeir höfðu náttúrlega brugðið upp
mynd af tíma sem var löngu liðinn
þegar ég kom þvi Jóhann Magnús
Bjarnason, svo við tökum dæmi, var 1
aðalatriðum nitjándu aldar maður og
tilheyrði landnemakynslóð og skrifaði
alveg í samræmi við það. Hann skrif-
aði merkilegar landnemabókmenntir.
Hann fluttist hingað vestur og skrifaði,
til að mynda, bækur eins og Elrík
Hansson og t Rauðardalnum, sem
gerist hér alveg. Hann átti heima i mörg
ár 1 Nýja-Skotlandi og skrifaði um þá
fyrstu byggð sem þar varð, þvi þar
námu fslendingar land áður en þeir
komu hingað. Það landnám entist tölu-
vert lengi. Það var sagt að það hefði
enzt bara i sjö ár en það var nú fólk þar
eftir samt, og dálitill slangur af fslend-
ingum á þessum slóðum lengi, allt fram
undir þennan dag.
Hvaða   áUt   hefur   þú   a   Jóhannl
Magnúsl Bjarnasyni sem rithöf undl?
Hann var i miklu áliti þegar ég var
unglingur. Hann var mikið lesinn á
fslandi. Ég sé það einnig að það eru
margir sem hafa áhuga á hans verkum
núna, ég held það sé aðallega vegna
þess að Laxness hefur talað mjög lof-
samlega   um   hann   í   síðari   bókum
sinum.
Þú hefur ferðast um allar blenzku
nýlendurnar og hefur heyrt og séð
margt um arin, Haraldur. Hefurðu
ekkl       kynnzt       Vestur-fslendlngum
nokkuð vel?
Ég hef náttúrlega hitt allmarga.
Þegar ég kom hingað fyrst fyrir tuttugu
og fimm arum, þá var töluvert eftir áf
louu. sem tilheyrði fyrstu kynslóð
Manitóba-íslendinga     og     Dakóta-
fslendinga. Það sem mig furðaði mest á
þegar ég kom hingað fyrst var hvað
margir höfðu náð hér háum aldri, enda
þótt þeir ættu ekki tiltakanlega gott í
æsku. Ef ég ætti að nefna eitthvert
dæmi, þá er mér ákaflega minnisstæð
kona sem ég hitti suður i Norður-
Dakóta rétt eftir að ég kom hingað.
Guðriður hét hún, Þorfinnsson. Hún
var skagfirzk og þess vegna hittumst
við. Hún var ákaflega fegin þegar við
hittumst og sagðist hafa hlakkað til
þess þvi hún hafði þekkt föður minn
ágæta vel. En þetta reyndist náttúrlega
hafa verið langafí minn með sama
nafni. Hún hljóp þarna yfir nokkrar
kynslóðir, sem ekki var ótítt um fólk i
þá daga, svo ég gerðist svo djarfur að
spyrja hana um aldur. Hún var þá 98
ára. Svo gamla konu hafði ég aldrei hitt
fyrr. En mér er þó enn minnisstæðara
þegar ég kvaddi þessa konu, þá bað,
hún að heilsa systrum sínum tveim
herna iWinnipeg.og ég spurði hvað þær
væru gamlar, og hún sagði ,,Já, þær
eru báðar eldri en ég," sem var rétt.
önnur þeirra var þá 103 ára og hin 101,
og það var sá aldur sem Guðríður náði.
En yngstur þessara systkina, og tiltölu-
lega ungur þá, var Barði Skúlason,
konsúll íslendinga i Portlandi, Oregon,
og hann var þá einn af eldri starfandi
lögfræðingum í Bandaríkjunum, þvi
hann var þá 94. Það fannst þeim
systrum fremur ungt. En þetta fólk
mundi öll ósköpin sem urðu í Nýja
fslandi fyrstu árin, bólufaraldurinn og
svo framvegis. Hún sagði mér, Guð-
ríður, að þá hefðu yngstu systkinin
dáið, en þessar þrjár systur og einn
bróðir lifðu bóluveikina af. Nú, hér var
kona i Gimli þegar ég kom, og hún var
systir Simonar Dalaskálds, og það var
dálitið svipað því að vera systir ein-
hvers fornmanns. Ég skrifaði föður
inínum um þetta, og hann sagði það
gæti aUs ekki staðizt, en þetta var nú
samt rétt. Þetta fanst mér undarlegt,
hvað langlifið var hér mikiö.
Hvers vegna heldur þú að fólk nái
hér svo háum aldri?
Gisli heitinn Jór.sson, vinur minn og
meðritstjóri, sem ætlaði að gefa út
ljóðabók á hundrað ara afmælinu, en
dó nú rúmi árið áður en hann náði
þeim aldri, hann sagði að það væri
vegna þess að þetta fólk hefði soltið.
heilu eða hálfu hungri i æsku, hefði
sem sagt ekki borðað neina óholla
fæðu. Nei, ég veit ekki hvort þess
konar skýring er tækileg eða ekki, en
hann hafði skýringu á þessu. En þetta
fólk hafði náttúrlega aldrei af fslandi
farið. Það var enn á fslandi, en á allt
öðru í slandi heldur en ég þekkti.
Höfundur Völuspár
mætturí
ÞA hef ur þa fengið margt að vita um
landnámstið hér vestanhafs gegnum
þessi kynnl þin?
Þetta fólk mundi náttúrlega ekki ein-
ungis bara landnámið hér, heldur var
það langminnugt á ýmislegt sem skeð
hafði á fslandi. Ég gleymi þvi ekki, svo
ég vitni nú aftur í fslendinga i Norður-
Dakóta, og það var og er nú ein af
helztu byggðum vestan hafsins,
byggðin i kringum Mountain. Þar hitti
ég mann sem fór með þjóðlög og rímur
og spurði mig að síðustu hvort ég vissi
það að „Völuspá" væri ekki öll í
Eddu, það vantaði í hana, og fór með
vísu sem mun vera í Konungsbók
Sæmundareddu. (Það vildi svo til að
Jón Helgason prófessor hafði þá
nýlega lesið úr þessari visu). En gamli
maðurinn kvaðst hafa lært hana af
ömmu sinni á Vestfjörðum. Þá datt
mér í hug að þetta kynni bara að vera
höfundur „Völuspár" sjálfur. Þetta
var dátítið einkennilegt. Fólk virtist
muna íslenzka fomöld, og hafði í
fórum sínuni ýmsar minjar um hana.
Svo ég taki dæmi, þá fann ég handrit af
Ólafs sögu Tryggvasonar vestur í
Saskatchewan. Það var skrifað eftir
prentaðri bók sem hafði komið út um
1690, en samt var þetta handrit frá
1728. Svo fann ég lika handrit af
Snorra Eddu í banka i Wynyard í
Saskatchewan, pappírshandrit frá
fyrsta hluta átjándu aldar, sem hefur
að geyma merkilegar myndir eftir ein-
hvern ónefndan listamann. Þetta hand-
rit hefur nú verið lánað til fslands og
sjálfsagt verður rannsakað þar til fulln-
ustu.
íslenskir „menning-
arpokar"
Hafa þa varðveitzt eins konar
„menningarpokar" tslendinga hér
fyrir vestan?
Jú, það er enginn efi á því að til
dæmis islenzka var og er að nokkru
leyti enn aðalmál í vissum sveitahér-
uðum, bæði i Manitóba og Saskatche-
wan, og á ég þar náttúrlega við Nýja
fsland og Vatnabyggðirnar i Saskatche-
wan, og svo umhverfis Mountain í
Norður-Dakóta. Þar urðu byggðir
nægilega stórar ok niannmargar, og í
sumum tilvikum cinangraðar, til þess
að halda vissum menningarein-
kennum, og þá aðallega málfari, furðu-
lega lengi. Þetta á sérstaklega við um
Nýja ísland, sem hafði sérstaka ný-
lendustjórn með alislenzkri stjórnar-
skrá sem gilti að nokkru leyti á annan
áratug. Stjórnarlögin gengu í gildi
þegar þau voru prentuð i Framfara
1877, og glötuðu að mestu mætti sínum
þegar Nýja fsland varð hluti af Mani-
tóba. Þessi lög voru ekki samin af
þjóðrækni, fólkið varð að stjórna sinni
nýlendu, því yfirstjórn þess var í Ott-
awa. Nýja ísland var ekki hluti af
Manitóba, og i þá daga var nánast sagt
samgöngulaust við Ottawa, og stjórnin
í Ottawa var þvi dálitið svipuð heilagri
þrenningu eöa Guði á himninum. Nýja
fsland minnir mig svolítið á hreppana
íslenzku sem er ákaflega sérkennilegt
fyrirbæri.
Þá má búast við að
málið sé að syngfa
sitt síðasta ...
Hvernlg hefur islenzk tungu aðlagazt
nýja umhverfinu?
Það sem maður tekur fyrst eftir er
orðaforðinn. Það er að segja, töku-
orðafjöldinn, þá einkanlega nafnorð
og sagnir sem eru tekin beint úr ensk-
unni. Þetta virðist hafa orðið strax
þegar fyrsta kynslóðin var á sviðinu, og
verið  injög  algengt.  Það þarf ekki
annað en að lesa, til dæmis, greinar
eftir Jóhann Magnús Bjarnason, sem
skrifaði í Winnipegblöðin einhvern
timann um 1890. Þar gefur hann mörg
dæmi um það að fólk sé farið að
blanda málum ákaflega. Vilhjálmur
Stefánsson, sem var lærður mannfræð-
ingur, gerði merkilegar rannsóknir á
islenzkunni i Norður-Dakóta um 1903.
Fann hann þar geysilegan fjölda af
tökuorðum sem fólk notaði dags-
daglega og virtist alltaf aðlaga islenzku
málkerfi. Þessi aðlögun hefur fengið á
sig fastara mót eftir því sem árin liðu.
Þær athuganir sem ég hef gert benda til
þess, og þetta hafa sagt mér líka gamlir
menn eins og Guttormur Guttormsson.
Hann sagði mér að fyrsta kynslóðin
hefði verið alveg varnarlaus gegn ensk-
unni. Enskan var mál sem fólk kunni
ekki en varð að reyna að bjarga sér á og
neyddist til þess að nota. En það ma
náttúrlega taka upp ný orð og aðlaga
þau endalaust án þess að málfræðin
beri nokkurn teljandi hnekki við slikt.
Þegar menn fara að nota framsöguhátt
i staðinn fyrir viðtengingarhátt og rugla
fölluin, láta nefnifallið duga fyrir hin,
þá má nú búast við að málið sé að
syngja sitt siðasta. Þegar málfræðin fer
að bila, þá er allt saman komið á loka-
stig. Að öðrum þræði er vestur-
íslenzkan mjög ihaldssöm, þannig að
hér rekur maður sig á málnotkun sem
örugglega tilheyrir nítjándu öldinni.
Getur það verið að islendingar og
kanadiskir indianar eigi elnhver sam-
eiginleg einkenni?
Maður getur, eftir nýrri málvísinda-
kenningu, fullyrt það að indianamál
séu nákvæmlega eins og isleu/kan í
djúpgerð, en lengra get ég ekki farið
með þetta. Nema Guttormur Gutt-
ormsson skáld, sem lærði mál Cree
indíána, gerði þá merkilegu athugun að
lengsta orðið i Cree væri nákvæmlega
jafnlangt og lengsta orðið i íslenzku og
skrifaði um þetta.
Huldufólk indíána
og íslendinga
Þú hefur ekki rekizt a, tll dæmis, ein-
hvern samanburð a islenzkum þjóð-
hattum og indianaþjóðhattum?
Ja, ég þekki indíána sem hafa sagt
mér þjóðsögur vegna þess að þeir hcldu
því fram að þær væru töluvert líkar
vissum tegundum íslenzkra þjóðsagna.
Eins hefur þvi verið haldfð íram að
huldufólk væri nokkuð svipað hja cree
. indiánum, en þa er maður kominn i
nánd við tungumálið. Ætli þjóðtrúin sé
ekki alltaf söm í djúpgerð. Yfirborðið
villir um fyrir manni. Það er bara aö
finna djúpgerðina og vita hvað djúp
hún er, það er þyngri þrautin.
Hvar ólst þú upp, Haraldur?
Ég ólst upp í Skagafirði. Það er
náttúriega ónákvæm staðarákvörðun
þegar maður situr hér í Winnipeg, en ég
ætiast til að það viti allir hvar Skaga-
fjöröur er, þó að kanadíska póstþjón-
ustan viti það ekki, því að ég skrifaði
einu sinni föður mínum bréf og
skrifaði „Bessi Gíslason, Kýrholti,.
Skagafirði," og setti svo ,,air mail"
utan á bréfið. Það var endursent. Páll
Ardal, vinur minn og fyrrverandi kenn-
ari, prófessor í heimspeki, var á skrif-
stofunni hjá mér þegar ég fékk bréfið
endursent, og hann sá þetta, þótti þetta
firnamerkilegt og sagði „þarna er
ykkur rétt lýst, Skagfirðingunum."
Þetta hefur líklega verið gleymska, en
mér hefur oft fundizt að af maður
kennir fólk við Skagafjörð, þá sé
óþarfi að vera að hnýta fslandi þar
aftaní. En úr þvi að þú minnist á
Skagafjörðinn, þá get ég sagt þér þessa
sðgu, sem er alveg sönn og hún komst á
kreik heima. Ég hef heyrt ýmsar gerðir
af henni, en ég fór hér fyrir allmörgum
árum í smáferð norður til Ný.ja íslands
með Einari Ólafi Sveinssyni og konu
hans. Við hittutn indíána á leiðinni sem
... enda varþessiindíániuppalinnaf Skagfírðingum'
„svo hann reif kistuna og byggði úr henni skáp. Ég sá skápinn'
»
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
16-17
16-17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32