Morgunblaðið - 15.05.1960, Side 13

Sunnudagur 15. maí 1960
MORGUNBLAÐIÐ
13
Afmæli
forseta íslands
Forseti íslands, herra Ásgeir
Ásgeirsson átti 13. þ. m. 66 ára
afmæli. í því tilefni færir Mbl.
honum beztu árnaðaróskir.
Eins og kunnugt er, var Ás-
geir Ásgeirsson fyrst kjörinn for-
seti 1952 og hefur því senn gegnt
hinu virðulega embætti í 8 ár.
Hann varð forseti í hörðum kosn-
ingum og er ekki nema gott eitt
um það að segja í lýðræðisþjóð-
félagi, að menn skiptist í flokka
í afstöðunni til mála og einstak-
linga.
Á forsetaferli sínum hefur Ás-
geir Ásgeirsson unnið sér al-
mennt traust og virðingu, enda
hefur hann gætt stöðu sinnar af
alúð og skynsemd.
Kunngert hefur verið, að Ás-
geir Ásgeirsson muni enn gefa
kost á sér sem forseti næsta kjör-
tímabil, en kjörtímabil hans
rennur út hinn 31. júlí nk.
Á^ætri vertíð
lokið
Við vertíðarlokin að þessu
sinni geta landsmenn allir glaðst
yfir því, að vertíðin hefur verið
einhver hin allra bezta, sem kom-
ið hefur. Gæftir hafa verið með
bezta móti og aflabrögð yfirleitt
ágæt. Þegar huganum er rennt til
baka yfir vertíðarmánuðina, má
segja, að aðeins beri á einn
skugga.
Mynd Nínu Sæmundsson af Ásgeir Ásgeirssyni forseta íslands
REYKJAVÍKURBRÉF
Sjósóknarar gera sér grein fyr-
ir því, að þeir geta alltaf búizt
við að komast í hann krappann í
viðskiptunum við máttarvöldin.
Og að þessu sinni höfum við enn
orðið að færa fórnir. Er þar eftir
minnilegast Rafnkelsslysið, þeg-
ar hinn aflasæli skipstjóri Garðar
Guðmundsson fórst með áhöfn
sinni.
Um leið.og landsmenn hljóta
að fagna yfir góðum árangri ver-
tíðarinnar, senda þeir samúðar-
kveðjur ættingjum þeirra, sem
látið hafa lífið á sjónum á vertíð
þeirri, sem nú er að Ijúka.
Veðurblíðan
heldur áfram
En það er ekki eingöngu til
sjávarins, sem náttúran er nú
gjöful. Veðursæld hefurveriðein-
stök, svo að sumartíð má nú heita
á þeim mánuðum, þegar oft má
búast við hreti og kulda.
Gróður er nú víða orðinn svo
mikill að menn hljóta að treysta
því, að ekki dragi til slíkrar
kuldatíðar, úr því komið er fram
í miðjan maí, að nýgræðingnum
sé verulega hætt. Eru því líkur
til að heyskapartíð geti byrjað
með fyrsta móti í ár.
Beitilönd ættu líka að verða
með bezta móti og víða er nú
ekki vanþörf á því, þarsemfjölg-
un sauðfjár hefir spillt beit-
inni svo að sauðfé hefur verið
rýrt að haustlagi.
Áhrif góðærisins
Áhrif góðærisins verða ekki
eingöngu mæld í peningum.
Bjartsýnin, sem fylgir því, er
fagurt vor rennur upp eftir gjöf-
ulan vetur, er einnig mikilvæg.
Við Íslendingar höfum nú
stungið við fótum og ákveðið að
Laugardagur 14. maí
hverfa frá stefnu ofstjórnar og
skuldasöfnunar. Þess í stað er nú
horfið að ráðdeildarsemi og
frjálsræði, þar sem byggt er á
dugnaði og athafnavilja einstak-
linganna.
Öllum er ljóst, að hin nýja
stefna mun um sinn þrengja
nokkuð hag landsmanna. Er þar
líkt farið og með eyðslusegg, sem
ákveður að snúa við blaðinu og
taka upp betra líferni, en skuld-
bindur sig jafnframt til að greiða
í nánustu framtíð hluta launa
sinna til lánardrottna, svo að
komizt verði hjá gjaldþroti.
Slíkar ákvarðanir éru vissu-
lega nokkuð erfiðar og útheimta
bæði kjark og greind. En þegar
skjótt sézt árangur af viðleitn-
inni verður auðveldara að full-
komna viðreisnina. Þess vegna er
góðærið og bjartsýnin, sem því er
samfara, hið mikilvægasta.
Mjög mikil
sparifjáraukiiing
Einn mikilvægasti vottur um
trú almennings á ákveðnar efna-
hagsráðstafanir, er hvort menn
sýna viðleitni til aukins sparnað-
ar. Traust almennings á hinum
nýju efnahagsráðstöufnum lýsir
sér bezt í því, að aldrei í sögu
landsins hefur aukning sparifjár-
innlaga orðið eins mikil og í síð-
asta mánuði.
Og hin Ijósa traustsyfirlýsing,
sem stefna ríkisstjórnarinnar í
peningamálum hefur þannig hlot
ið nú þegar, mun einnig orká því
að trúin mun enn vaxa á það að
stjórnarstefnan í heild nái að
sigra.
Þannig mun almenningsálitið
ekki eingöngu girða fyrir það, að
niðurrifsöflum takist að efna til
vinnudeilna og upplausnar, held-
ur mun hin skjóta hugarfars-
breyting lika orka því, að erfið-
leikunum, sem öllum var ljóst að
samfara væru svo víðtækri breyt
ingu efnahagslífsins, mun Ijúka
fyrr en ella.
Ef sparifjármyndun heldur
áfram í ríkum mæli, mun mjög
flótlega skapast slíkt jafnvægi á
peningamarkaði, að fjármagn
verði hægt að fá að láni til nauð-
synlegra framkvæmda, húsbygg-
inga og uppbyggingar atvinnu-
veganna. En jafnframt verður
auðið að lækka vexti fyrr en
menn áður þorðu að vona.
Ríkisafskiptin
mimika
Viðreisnin er orðin að veru-
leika og erfiðleikarnir virðast
ætla að vara skemur en upphaf-
lega var gert ráð fyrir. Þar með
hefur tímabil hinna víðtæku ríkis
afskipta runnið sitt skeið á enda.
Héðan í frá fá menn aukið frjáls-
ræði til að ráða eigin málefnum
og leiðin til að komast áfram í
lífsbaráttunni verður fyrst og
fremst vinnusemi og hagsýni.
Engar líkur eru á því, að
stefna hafta og skriffinnsku verði
á ný tekin upp, þegar menn hafa
fengið tækifæri til að kynnast
frjálsræðinu. Þess vegna verður
að gera ráð fyrir því, að smám
saman hverfi trú manna á for-
sjón ríkisvaldsins í almennum
málefnum borgaranna.
Þá vakna hins vegar spurn-
ingar um það, hvort það sé ein-
göngu vegna hinna miklu ríkis-
afskipta, sem ísleridingar hafa
dregizt aftur úr öðrum frjálsum
þjóðum efnahagslega. Við hinar
víðtæku þjóðfélagsbreytingar er
eðlilegt að huglc'ða þau mál og
ræða, því að ekki ir ólíklegt að
önnur skipan muni henta á ýms-
um sviðum sérhagsmuna en sú,
sem hlaðizt hefur upp á tímum
ofstjórnar.
Er hér ofurveldi
fékisasamtaka?
í Bretlauidi hefur hafið göngu
sína nýtt blað sem nefnist The
New Daily og virðistmeginmark-
mið þess vera að berjast gegn
ofurvaldi ýmissa hagsmunasam-
taka, sem það telur keyra langt
úr hófi.
Þessu sérstæða blaði virðist
tekið með ágætum af almenningi
í Bretlandi og við fréttirnar af
því vaknar sú spurning, hvort
ekki væri líka hollt fyrir okkur
íslendinga að huga að því hvar
við séum á vegi staddir í þessum
efnum.
í lýðræðislöndum eru hags-
munasamtök beinlínis lögvernd-
uð, enda eiga þau þar mikilvægu
hlutverki að gegna. Þannig á það
t. d. að vera í verkahring félaga
launþega og vinnuveitenda að
semja um kaup og kjör án af-
skipta ríkisvaldsins. Hins vegar
hljóta að vera takmörk fyrir því,
hve voldug slík samtök mega
vera og undir engum kringum-
stæðum eiga þau að geta ógnað
sjálfu ríkisvaldinu.
En það eru fleiri hagsmuna-
samtök, sem einnig virðast vera
of voldug, en gæta þó ekki hags-
muna félagsmanna sinna sem
skyldi.
Félögin eru fyrir
valdabaráttu ákveðins flokks og
ákveðinna manna, en skeytir
ekkert um hagsmuni félags-
manna.
Þessar staðreyndir birtast á
marga vegu, sem oftsinnis hefur
verið rakið.
Fjármagn fæi t frá
framleiðendum -
Ein af þeim leiðum, sem sam-
vinnufélögin nota til að tryggja
sér völd í ákveðnum byggðarlög-
um, er sú að flytja sem mest af
fjármagninu frá þátttakendunum
sjálfum og til félags þeirra. Fjár-
magn það, sem að réttu lagi ætti
að vera hjá félagsmönnunum, er
síðan notað af félaginu sjálfu til
misjafnlega arðvænlegrar fjár-
festingar, en að sumu leyti flutt
úr byggðarlaginu til aðalstöðv-
anna í Reykjavík.
Fjármagnsskorturinn hindrar
svo framkvæmdir einstakling-
anna en gerir þá um leið háða
kaupfélaginu. Á þann hátt ná
samvinnufélögin því tvíþætta
Imarkmiði, sem þau í rauninni
stefna nú að, annars vegar að
efla sjálf sig fjárhagslega ea
hins vegar að auka hin pólitísku
völd stjórnendanna.
Bændur fá ekki
afurðalánin
félagsmenn
Auðvitað eru hagsmunafélögin
stofnuð til að vinna að málefnum
félagsmanna, en oft fer það þó
svo, áður en langt iíður, að fé-
lögin verða sjálfstæðir aðilar og
stjórnendur þeirra líta á sig sem
slíka. Vill hið upphaflega mark-
mið þá oft gleymast, en megin-
kapp er á það lagt að tryggja
veldi stofnunarinnar sjálfrar
jafnvel á kostnað þátttakend-
anna.
Einna augljósast er þetta orð-
ið í þeim samvinnufélögum, sem
heyra undir veldi SÍS. Félög
þessi voru upphaflega stofnuð af
hugsjónamönnum, sem sáu ekki
aðra leið heppilegri en samvinnu
starf til þess að hrinda fram hags
muna og framfaramálum. Fyrst
í stað einbeittu þessi félög sér að
því að gæta hagsmuna þátttak-
enda og tókst vel á sumum svið-
um en miður á öðrum.
Þegar fram í sótti hættu stjóm-
endur félaganna smám saman að
einbeita sér að hagsmunum þátt-
takendanna en létu hagsmuni fé-
lagsins sem slíks ætíð sitja í fyr-
irrúmi.
Út af fyrir sig er ekkert at-
hugavert við það, að félög, jafnt
og einstaklingar, sem atvinnu-
rekstur stunda, miði hann við að
hagnast sem mest. En þá er líka
nauðsynlegt að samkeppni ríki á
sérhverju sviði, svo að hagnaðar-
vonin sé einmitt í því fólgin að
veita sem bezta þjónuptu og selja
við sem lægstu verði.
En þegar samvinnufélög eru
rekin með gróðasjónarmið eitt að
markmiði, en nota jafnframt fé-
lagshyggjuna til að fyrirbyggja
samkeppni, þá er vissulega stefnt
í hið mesta óefni.
Víljum ekki
samkeppni
Þessi þróun er nú svo langt
komin, að stjórnendur samvinnu
félaga lýsa því beinlínis yfir, að
þeir miði rekstur félaganna við
það að útiloka samkeppni.
Slíkar yfirlýsingar segja í
rauninni berum orðum, að félög-
in séu ekki lengur til vegna þátt-
takendanna,. heldur sjálfra sín
eða einhverra annarra, og að því
| er SÍS varðar þá vitum við, að
' það er beinlínis orðið tæki í
Afurðalánum landbúnaðarins 1
er nú þannig háttað, að í marz-
mánuði ár hvert er tekið til við
að veita lán út á sláturafurðir
komandi hausts. Lán þessi nema
% hlutum þess verðs, sem ætlað
er að bændur fái fyrir slátur-
afurðir sína.
Helmingur þessa láns er veitt-
ur í marzmánuði en síðan 10% á
hverjum hinna næstu mánaða.
þannig að allt lánið hefur verið
veitt í ágústmánuði eða áður en
sláturtíð hefst.
Auðvitað er tilætlunin sú, að
þessi lán fari til bænda sjálfra
og auðveldi þeim rekstur búa
sinna. En ástæða er til þess að
ætla að mikill hluti bænda fái
aldrei þessi lán, hvorki beint né
óbeint, heldur séu þau í reksjÆ*
SÍS í Reykjavík.
Nauðnvn efnalegs
smlfstæðis
<1
einstaklinga
Eitt meginskilyrði heilbrigðs
lýðræðisþjóðskipulags er, að sem
allra flestir einstaklingar séu
efnalega sjálfstæðir. Þegar félags
hyggjan tekur að vinna beinlín-
is gegn þessari lýðæðislegu nauð-
syn, fer að verða ástæða til að
stinga við fótum.
En jafnvel þótt menn vildu
sætta sig við, að bændur væru
nokkurs konar leiguliðar óper-
sónulegs félagsbákns, þá er ekki
einungis um hagsmuni þeirra
sjálfra að tefla heldur eru líka
miklir þjóðfélagslegir hagsmunir
í veði.
Félagsbáknið dregur úr afköst-
um þjóðarbúsins af þeirri ein-
földu ástæðu, að það hagnýtir
fjármagn sitt ver en einstakling-
arnir mundu gera. Þess vegna er
eðlilegt, að bændur hugleiði vel.
hvort ekki væri heppilegra að
þeir notuðu fjármagn sitt sjálfir
í ríkari mæli en hingað til hefur
verið gert.
Eðlilegt væri, að sú þróun yrði
ekki of hraðfara svo að sam-
vinnufélögunum gæfist kostur á
að aðlaga sig breyttri skipan.
En í vegi fyrir þeirri þróun
mega ekki standa slagorð uir
„hugsjónir" og „samábyrgð“,
þegar orð þessi eru orðin innan-
tómt gjálfur valdastreitumanna,
sem enga tilraun gera til að þ'óns*
hagsmunum almennings.