Morgunblaðið - 25.05.1960, Blaðsíða 13

Morgunblaðið - 25.05.1960, Blaðsíða 13
Miðvikudaerur 25. maí 1960 MÖRCTJNTtr. AÐIÐ 13 rzlunarsté ast sinn ban eign- HERRA forseti! Fjárhagsnefnd háttvirtrar deild ar hefur haft Frumvarpið til laga um Verzlunarbanka fslands h.f. á þingskjali nr. 391 til meðferðar og raett efni þess á þrem fund- um. Á einum fundanna mætti hæstv. viðskiptamálaráðherra og gerði grein fyrir frumvarpinu og væntanlegri reglugerð ,sem gert er ráð fyrir að út verði gefin samkv. 7. gr. frumvarpsins. Þá ræddu einstakir nefndarmenn við forráðamenn Verzlunarsparisjóðs ins og sömuleiðis var leitað um- sagnar stjórnar Seðlabankans á málinu. Nefndin er á einu mali um að mæla með samþykkt frumvarps- ins, þar sem sparisjóðsformið er ekki lengur heppilegt fyrir þá tegund viðskipta, sem Verzlunar- sparisjóðurinn rekur, enda banka rekstrarformið hið eðlilega fyrir svo umfangsmikil peningavið- skipti. Þá munu nefndarmenn og vera þeirrar skoðunar, að í ís- lenzkum þjóðarbúskap geti verið æskilegt, að bankar með mismun- andi rekstrarfyrirkomulagi, rík- isbankar, einkabankar og sam- vinnubankar, starfi jöfnum hönd um og hlið við hlið, enda þótt ein staka nefndarmenn greini vissu- lega á um hvert þessara rekstrar- forma sé hið æskilegasta í öll- um almennum atvinnurekstri landsmanna. Alger einkabanki Með stofnun Verzlunar- banka Islands h.f. væri stigið nýtt spor í þróunarsögu íslenzkra bankamála, því að hann er fyrir- hugaður, sem alger einkabanki byggður upp einvörðungu af inn- lendu einkafjármagni, en myndi þó njóta sömu skattfríðinda og aðrir bankar landsmanna, sem ýmist hafa að öllu eða hluta ver- ið ríkiseign. Það sýnist því ekki óeðlilegt að gerð sé örstutt grein fyrir hinum ýmsu rekstrarform- um, sem íslenzkum bönkum haía frá upphafi verið sniðin og þá sér í lagi með hvaða hætti eign- arhaldi á þeim hefur verið háttað og hvert viðhorf hins opinbera hefur verið til ábyrgð- ar á rekstri þeirra og hvaða skyldur þeim hafa verið lagðar á herðar um greiðslur á opin- berum gjöldum, af hendi Al- þingis fyrr og síðar. Sökum þess að nú er hér til umræðu frumvarp til laga um stofnun sérstaks verzlunarbanka má til gaman geta þess, að saga bankamálanna á Alþingi hefst einmitt með því að árið 1853 barst þinginu uppástunga frá kaup- mannj einum í Reykjavík um stofnun veðbanka fyrir ísland, og var henni vísað til nefndar, sem átti að gera tillögur til úrbóta á peningaskortinum í landinu. Af frekari framkvæmdum varð þó ekki um sinh. Fyrstu peninga- stofnunum landsmanna var svo sem kunnugt er hleypt af stokk- unum töluvert síðar. Það var „Sparisjóður Múlasýslna" á Seyð- isfirði, sem tók til starfa árið 1868, en hætti eftir tvö ár og svo „Sparisjóður Reykjavíkur", sem stofnað var til 1872, en samein- aðist síðar Landsbankanum. Þá kom Sparisjóður Siglufjarðar til sögunnar 1873 og starfar hann enn í dag með fullum blóma og er elsta peningastofnun landsins. — En eiginlegir bankar voru þetta samt ekki. — Um slíka starfsemi er ekki að ræða hér á landi fyrr en að lög- in um Landsbanka Islands voru samþykkt árið 1885 og hérlendis hefst því bankastarfsemin í júlí- mánuði árið 1886, en þá opnaði Landsbankinn afgreiðslu sína. A komandi hausti eru þess vegna liðnir þrír aldarfjórðungar frá því lögin um fyrsta íslenzka bankann voru samþykkt hér á Alþingi. í fyrstu Landsbankalögunum voru ákvæði um tilgang bank- ans, sem orðaður var svo með leyfi hæstvirts forseta: „að greiða fyrir peningaviðskiptum í landinu og að styðja að fram- förum atvinnuveganna." Þessi hefur og verið raunverulegur til- gangur allra banka sem síðan hafa tekið til starfa í landinu, hverju nafni, sem þeir nefnast. Landsbankinh var frá upphafi eign landssjóðs, þ. e. a. s. ríkis- banki. Landssjóður lagði honum til stofnfé, landssjóðsseðlana, en bar þó ekki ábyrgð á rekstri bankans fram yfir þetta seðla- lán, — ábyrgðin var takmörk- uð. — Með lögum var Lands- bankanum _ frá fyrstu veitt Undanþága frá tekjuskatti og út- svari og mun þangað að rekja þá reglu sem síðar hefur haldizt næsta óslitið í íslenzkri banka- löggjöf og myndar hefði í skatta- málum, þótt sú tilhögun kunni að orka tvímælis. Landsbankinn var því upphaflega rikisbanki með takmarkaðri ábyrgð lands- sjóðs og ótakmörkuðu skatt- frelsi. Síðar varð svo sú breyting á, sem nú er við gildi í dag, að ábyrgð ríkissjóðs varð ótak- mörkuð. Mismunandi rekstrarform Næsti áfanginn í bankasögu landsins var stófnun íslands- banka. Var það gert með lögum nr. 11 frá 17. júní 1902. Gerðu lögin ráð fyrir myndun hluta- félagsbanka. Stofnunin gekk fremur treglega. Var stofnfund- ur haldinn í Kaupmannahöfn 25. sept. 1903, en til starfa tók bankinn ekki fyrr en 7. júní 1904. Lítið fékkst af íslenzku fjármagni í hlutafjárframlögum. Megnið af hlutafénu kom frá danska Privatbanken og norska Centralbanken og dönsku einka- fyrirtæki. íslenzka ríkið hafði rétt til að kaupa ákveðið magn af hlutabréfum en notfærði sér aldrei þann rétt. Bankinn var að mestu skattfrjáls nema hvað hann átti sem endurgjald fyrir að hafa rétt til seðlaútgáfu að greiða landssjóði 10% af arði sínum, þegar 4% arður hefði áður verið greiddur til hlut- hafa. íslandsbanki var því hluta- félag, einkabanki, þar sem megnið af stofnfénu var erlent fjármagn og naut takmarkaðra skattfríðinda. Stafaði takmörk- unin á skattfríðindunum þó ekki af því að erlent fjármagn væri í bankanum, heldur var hún aí- leiðing seðlaútgáfu-sérréttind- anna. Þegar Islandsbanki hættir störfum árið 1930 og Útvegs- banki tslands h.f. er stofnaður með lógum nr. 7 frá 11. marz 1930, þá kemur enn eitt rekstr- arformið til sögunnar, því að Út- vegsbanki Islands h.f. er að vísu hlutafélag ,en af 7 milljón króna stofnfé hans á ríkissjóður 4 milljónir eða meirihluta fjár- magnsins. Einnig Útvegsbankinn h.f. naut algers skattfrelsis. — — Síðar var svo sú breyting gerð á, sem mönnum mun fersk í minni, að með lögum nr. 34, 29. maí 1957 er Útvegsbankinn gerður að hreinum ríkisbanka, eða eins og það er orðað í fyrstu grein laganna með leyfi hæst- vitrs forseta: „Útvegsbanki ís- lands er sjáifstæð stofnun, sem er eign ríkisins", og í 4. gr. seg- ir: „Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindum Útvegsbanka íslands." Eins og útvegurinn var talinn þurfa sinn banka, þannig var og orðið við óskum landbúnaðarins og með lögum nr. 115 frá 7. nóv. 1941, er Búnaðarbanki Islands var stofnaður. Hreinn rikis- banki, þar sem ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindum og nýtur bankinn algers skatt- frelsis. Þá var röðin komin að iðnað- inum ,sem fékk sína úrlausn með „Lögum um stofnun og rekstur Iðnaðarbanka Islands h.f. nr. 113 frá 29. des. 1951". Hér var enn á ný um nýtt rekstr- arform að ræða því að Iðnaðar- bankin var hlutafélag þar sem meirihluti fjármagns, eða 3,5 milljónir af 6,5 millj. stofnfé voru í einkaeign, en minnihlut- inn 3 millj. eign ríkissjóðs. — Bankinn naut fullkomins skatt- frelsis. Ekki verður þessari upp- Ræða Birgis Kjaran á Alþingi talningu lokið, svo að tæmandi sé, nema geta Framkvæmda- bankans, sem settur var á lagg- irnar með lögum um Fram- kvæmdabanka íslands nr. 17 frá 10. febr. 1953. Þar er um að ræða hreinan ríkisbanka, með stofnfé frá ríkissjóði, rekinn á ábyrgð ríkisins og njótandi fulkomms skattfrelsis. Á þessum 75 árum, sem íslenzk bankasaga spannar senn yfir, höfum við sem sagt kynnzt þess- um bankaformum: ríkisböndum með skattfrelsi, einkabanka, sem að meiri hluta var eign erlends fjár- magns, með takmörkuðu skattfrelsi, einkabanka, sem var hluta- félag þar sem einkafjármagn átti meirihluta, en ríkið þó nokkurn hluta fjármagnsins og naut hann fullkomins skattfrelsis, hlutafélagsbanka, þar sem ríkið átti meirihluta fjár- magns, en einstaklingar pó nokkurn hluta og gilti og einnig um þá algert skatt- frelsi. Höfuðatvinnuvegirnir hafa hver sinn banka Nú stöndum við frammi fyrir því að enn ein atvinnustéttin óskar eftir að fá að stofna sinn banka og hyggst að reka hann, sem hlutafélag, einkabanka, al- gerlega í eigu og á ábyrgð inn- lendra einstaklinga og óskar eft- ir að fá að njóta til þess sömu fríðinda og önnur bankastarf- semi í landinu, sem rekin er með öðru rekstrarfyrirkomulagi, þ. e. a. s. skattfrelsis. Það er sam- eiginleg skoðun fjárhagsnefndar háttvirtrar deildar að slíkt sé eðlileg og sanngjörn krafa, sem alþingi beri að verða við, svo fremi önnur bankastarfsemi njóti þeirra hlunninda. Þrír höfuðatvinnuvegirnir: sjávarútvegur, landbúnaður ogl iðnaður hafa eignazt sína banka. Það er því skiljanlegt, að sá fjórði, verzlunin, vilji sigla í kjölfarið. — Það hefur töluvert vatn runnið til sjávar frá því fyrstu íslenzku kaupmennirnir Bjarni Sívertsen, Gísli Símonar- son og Guðmundur Scheving hösluðu sér völl. Sá frumbýl- ingsbúskapur á sviði verzlunar og viðskipta, hefur orðið að sjálf- stæðum atvinnuvegi og að hon- um standa fjölmennar starfsstétt- ir. Þróunin hefur hvað rekstrar- form snertir að vísu að mestu runnið í tvo farvegi. Samvinnu- reksturinn, sem hefst með stofn- un Kaupfélags Suður-Þingeyinga á Húsavík árið 1882 og þróast áfram í formi heildar samvinnu- samtaka ,sem mynduð eru árið 1902 og árið 1909 taka upp heit- ið Samband íslenzkra samvinnu- félaga. Samtaka, sem árið 1917 setja á fót eigin skóla, Samvinnu skólann og árið 1954 opna sinn sparisjóð, Samvihnusparisjóð- inn. Sem sagt öflug verzlunar- samtök, með fjölþættan rekstur, sem aðrir munu þó kunna betri skil á en ég. Meirihluti viðskiptaelfunnar hefur þó fram til þessa runnið eftir farvegi einkaatvinnurekst- ursins, þótt með mismunandi rekstrarformi hafi verið. Vörð- urnar á þeim vegi eru vitaskuld mýmargar frá því árið 1905 að Verzlunarskóli íslands var stofnaður og þeir Garðar Gísla- son og Ólafur Johnsen voru að koma fótum undir fyrstu is- lenzku stórsölurnar. 1917 mynda kaupsýslumenn með sér heildar- samtök, Verzlunarráð íslands og síðar fjölda sérsamtaka. Eitt eftirminnilegasta dagsverk þess- arar þróunarsögu verður þó væntanlega að dómi síðari tíma talin myndun Verzlunarspari- sjóðsins, sem er fyrirrennari og sá grunnur, sem ætlað er að byggja Verzlunarbanka Is- lands á. Aðdragandann að myndun sparisjóðsíns má rekja til ársíns 1953, er nefnd var skipuð af Sambandi smásöluverzlana og Verzlunarráði íslands til þess að undirbúa stofnun sparisjóðs. Nefndin boðaði til stofnfundar 4. febrúar 1956 og voru stofn- endur 310 einstaklingar og fyrir- tæki. Sparisjóðurinn tók til starfa hinn 28. sept. 1956. Þegar frá upphafi gætti almenns áhuga meðal verzlunar- og kaup sýslustéttarinnar fyrir viðgangi þessarar stofnunar, ekki ein- göngu vegna vaxandi lánsfjár þarfar, eða af því að verzlunin fengi ekki allgóða fyrirgreiðslu í öðrum lánastofnunum, sem báru nafn annarra atvinnuvega, heldur vegna þess að hjá verzl- unarstéttinni virtist vaknaður einhver metnaður til að stuðla að uppbyggingu á peninga- og lánastofnun í líkingu við það, sem aðrir höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar höfðu komið sér upp. Verzlunarsparisjóðnum ox skjótlega fiskur um hrygg. Þannig að heildarinnistæður í sparisjóðnum, sem í lok fyrsta starfsársins, ársins 1956, voru aðeins röskar 23 milljónir kr. voru í árslok 1959 orðnar 153,5 millj. kr. og þar af sparifjár- innstæður 113,6 milljónir og hlaupareikningsinnstæður 39,9 milljónir. I lok síðasta starfsárs voru sparisjóðsreikningar sjóðs- ins orðnir 5400 að tölu og hlaupa- reikningar um 1100. Svo fjöl- mennir viðskiptamenn sjóðsins voru auðvitað hvergi nærri ein- skorðaðir við stétt verzlunar- og kaupsýslumanna, og gilti það raunar bæði um innlög í spari- sjóðinn og útlán úr honum, sam- kvæmt upplýsingum forráða- manna sjóðsins. Margháttað hagræði A stofnfundi Verzlunarspari- sjóðsins 1956 var því lýst yfir, að myndun þessa sparisjóðs væri hugsað sem fyrsti visir að Verzlunarbanka, og hefur sú viljayfirlýsing síðar verið árétt- uð á hverjum aðalfundi sjóðsins af öðrum. Hæstvirt ríkisstjórn hefur nú. orðið við þessum tilmælum verzlunarstéttarinnar og borið fram frumvarp til laga um Verzlunarbanka íslands h.f. Ótal rök virðast hníga undir þetta lagafrumvarp, svo sem og hæstvirtur viðskiptamálaráð- herra gerði grein fyrir í fram- söguræðu við fyrstu umræðu frumvarpsins. Meðal slíkra raka má telja: 1) Hversu umfangsmikil við- skipti þessarar stofnunar eru orðin eins og greint hefur verið frá. 2) Verzlunarstéttin fengi með þessu frumvarpi, ef að lögum verður svipaða fyrirgreiðslu og aðrar atvinnustéttir hafa hlotið við stofnun Útvegsbanka, Bún- aðarbanka og Iðnaðarbanka. 3) I nágrannalöndum eru alls staðar starfandi Verzlunarbank- ar með líku sniði og hér er gert ráð fyrir. 4) Hagur lánastofnunar, sem rekin er í hlutafélagsformi, er tryggilegri, þar sem auðveldara er að safna hlutafé til banka, en ábyrgðarfé í sparisjóð. 5) Verzlunarbanki myndi njóta nokkurra hlunninda fram yfir þá sem sparisjóður nýtur samkv. lögum. 6) Það skiptir og nokkru fyr- ir lánastofnun vegna viðskipta » við útlönd að hafa rétt til að nefnast banki. Margt fleira mætti og nefna máli þessu'til brautargengis, en ástæðulaust að lengja orðræður um það. Við umræður um málið í fjár- hagsnefnd voru það hins vegar nokkur önnur atriði ,sem að var vikið og til athugunar komu. Sú skoðun kom fram, að galli væri, að í hvert sinn, sem stofna þyrfti banka eða koma á fót pen- ingastofnun hér á landi, yrði að setja um hana sérstök lög, þar sem engin almenn bankalöggjöf væri til í landinu. Sérstaklega skorti á að til væri almenn lög- gjöf um einkabanka. Svo sem kunnugt er hefur Alþingi þrá- faldlega haft þessar hugmyndir til meðferðar í einu eða öðru formi. Varðandi einkabankana hafa tvívegis verið samþykkt lög frá Alþingi, sem átt hafa að greiða fyrir stofnun þeirra. Það voru lög nr. 47 frá 20. júní 1923 um „hlunnindi til myndunar einkabanka" og frá 1928 um hlunnindi fyrir lánsfélag, sem átti að greiða. fyrir því, að til landsins fengist erlent lánsfé með hagstæðum kjörum. Hvor- ugt þessara laga voru hins vegar almenn lög um einkabanka og höfðu raunar heldur enga prakt- íska þýðingu þegar til kastanna kom. Þörf allsherjar banka- löggjafar Helztu meiriháttar tilraunir til alls herjar bankalöggjafar voru þessar: 1) 14. maí 1925 var samþykkt þingsályktunartillaga um^ aS kjósa fimm manna milliþinga- nefnd til þess eins og segir með leyfi hæstvirts forseta: „að íhuga og gera tillögur um, hvernig seðlaútgáfu ríkisins skuli fyrir komið, og einnig að öðru leyti að undirbúa endurskoðun á bankalöggjöf landsins. Nefnd þessi klofnaði aðallega vegna ágreinings um seðlaútgáfuna og stöðu Landsbankans. Gáfu báðir hlutar út ítarleg nefndarálit sér- prentuð. Varðandi almenna bankalöggjöf kom það helzt fram, að a. m. k. meirihlutinn taldi æskilegt að stofnaðir yrðu fleiri en einn einkabanki. 2) Næsta stórátakið í athugun þessara mála var gert 1937. Þá komu bankamálin mjög til um- ræðu á vetrarþinginu og lauk með samþ. um ,,að kjósa fimm manna nefnd í sameinuðu al- þingi, með hlutfallskosningu, til þess að endurskoða alla löggjöf landsins um banka, sparisjóði og aðrar lánastofnanir. Jafn- framt er fjármálaráðherra heim- ilt að fela nefndinni sérstaka athugun á því, hvernig verð- skráning islenzku krónunnar Framh. á bls. 14

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.