Morgunblaðið - 31.10.1971, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 31.10.1971, Blaðsíða 10
j 3^'^SS^^^»^éi^^&&^^í'' MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 31. OKTÓBER 1971 Bjartmar Guðmundsson: Á Hrauns rétt Lábum okkur sjá og líta á. Er ekki beinasta og nýjasta leiðin af Þingeyjarsýslubraut og Norð- urlandsvegi tii Hraunsréttar yf- ir bru hjá Hólmaverði? Jú. Við skulum taka í tauminn á honum nýja rauð eða grána okkar og láta þá bera okkur um Hvamma. Þar er líka Daufhylsbrú yfir Jækinn, sem stundum varð svo ntllkill, að tii slysa varð; t.d. þeg- ar Arstonivus skáld drukknaði þar, Óskar Friðmundisson seinna. seiirna. Hvammarnir eru töluvert byggðarlag með 12 bæjum, þar sem 9 voru aðeins fyrir þrem áratugum, að ógleymdu sveita- þorpinu þar, Laxárvirkjunar- húsum öilum saman. Minnsta býlið 1 Hvömimium forð'um var Miðhvammur. Þar situr nð ís- lenzkur bóndi danskur og býr svo vel að enginn tekur af hon- ixm, Harald Jespersen, og segir að gott sé að búa á íslandi, jafn vel Norðurlandi á kalárum. Aft- ur á' móti finnst Haraldi ekki igott, að af mönnum séu tekin nöfn, ef þeir eiga að fá ríkis- borgararétt. Og situr hann þvi rettindalaus þar tia lögum um nðfn úöendinga verður breytt. Jespersen var nafn föður mins, segir hann, afa mins og langafa og allra minna ættfeðra um 500 ár. Nafnið er okkar verndar- gripur. Rauður skeiðar fimur, frár eft ir aikvegunum, einum af öðrum, þótt Jón hafi gleymt að hefla. Nú þarf enginn framar að svamla í Fossaverði eða kalla á Kristján íerjumann á Núpum. Engum dett uc I hug að fara að hleypa í Uaxá £ taglhvarf í Sjónarhóls- vaði eða & miðjar síður í Hólma- vaði. Gatan að Fjallsvaði er að hverfa I gras og Þúfuvað og Fagrafit tilheyra aðeins horfn- um tima. Fyrir 100 árum var eng in brú á' Laxá. Nú eru þær 5 og raunar þo 6. Við réttina I hrauninu standa bílar eins þétt og verða má. ÞJbílar flestir, en svo eru líka R-Wlar, U og K. Og enn fleiri -merki er hér að finna. Hrauns- rétt er ekki lengur samkomu- Staður aðeins 5 hreppa. Varla er að hestur sjáist nú í SaiÉnbringnum. Annar þjónn er að verða honum þarfari. Samt Öregður fyrir hnakki á stöku sfað og langsekki eða malpoka. Hraunstéttarmenn koma ekki framar flengríðandi utan og neð an Hrossavelli. Engir krakkar eru heldur á ferð norðan af bæj un í hrauninu utan við Hraun. Ungdómurinn þarf ekki lengur að tvímenna og þrimenna í hina miklu rétt. Engin blómarós kem ur. framar upp úr Þúfnavaði handan yfir Laxá á spretti á Faxa eða Sóta sínum. Eigi að srlður heHur nýi tíminn innreið sína hingað á rauðu og gráu far artæki, sem ekki þarf að blása úr nös og er með elskurn- ar allar innanhúss og krakka þeirra, sem eiga, buxnameyjar og hálfbuxna, kjólklæddar og í droktum. Og má þar sjá litaval Myndln er úr Híraunsréfct og varð til án þess að nokkur, sem hún sýnir, hefði hugmynd um. Við haegri hlið greinarhöf. stendur Sigurður á Grenjaðarstað, próf astur í tveim sýslum og prestur sjö kirkna í tveim köllum með mörgu öðru. Til vinstri við þá er elzti maður, er í réttina kom í harrst, Sig-trygrg-ur Hallgrímsson frá Reykjum. Hann er 85 ára og einn af þrem elztu mönnrrm nú í Reykjahreppi, sem telur um 100 sálir. Hinir eru Jón á Laxamýri 89 ára, og Árni Sigur- pálsson í Skógum 93 ára. Hverf ið fer vel með sína. Ura það endUangft Hggur lilca kísilvegur og hitavatn. eins og í regnboganum. Reið- skjótar og reiðglannar eru svo til horfnir úr Ferðamannagöt- um Hvammsheiðar, Yztahvamms brekku og Geitafells enda þver skera nú og skakkskera akveg irnir og túnin allar götur gömlu mannanna, sem fyrir andartaki voru þó ungir. Sólin er komin mun lengra en miðja vegu milii háausturs og suðurs. Einhverntíma þurfti mað ur að vera kominn með birtunni á þennan stað, þurfti að vera kominn þegar sauðljóst var eða markljóst til að draga. Þá voru líka 10 þúsund fjár að draga, eða jafnvel 15 þúsund. Nú er allt önnur öld. Samt hefur sauðfénu ekki fækkað þótt marg ir bændur séu orðnir sauðlaus- ir og komnir yfir í annan bú- skap. En nýir siðir koma allt- af með nýjum herrum. Féð geng- ur meira í heimahögum og kem- ur því ekki til réttar. Hraunsrétt er þjóðleg rétt og svo gömul að enginn veit henn- ar ár. Um þau mætti skrifa dok torsritgerð. Hún er svo þjóð leg, að hvert hennar tangur ag tetur er úr landsins hraungrýti, nema smádyraumbúningar, þar sem er fordyri hennar, og smug- ur inn í dilkana. Aðal réttar- veggir eru tvöfaldir og þrefald- ir, en dilkarnir flestir einhlaðn ir. Skaparar réttarinnar settu hana niður öndverðis, þar sem skjólið var mest og bezt fyrir norðanáttinni. Sú átt er mesta óþverraátt landshlutans. Hún kemur með regnið og óþurrkinn á sumrin, hrakviðrin, krapahríð- arnar og stórhríðarnar á haust- in, veturna og stundum á vor- in. Þarna er hún, blessuð réttin í fangi á úfnu hrauni undir há- um kambi þar sem skapar- ar hennar gengu frá henni end- ur fyrir löngu. Þarna er skjólið, vitum við. Og einhverjum finnst að til sín tali hausthrollur þeirra, sem völdu þennan stað og liggja nú undir torfu uppi á Grenjaðarstað eða úti í Nesi. Hieðslusteinar veggjanna eru gráir af mosa og gulbrúnir af skóf, þeir sem kyrrastir hafa legið og lengst. Hraungrýtinu er hætt við að molna. Þess vegna hefir margur steinninn týnt lögun sinni frá fyrstu tið og farið í tvennt eða þrennt ell- egar þúsund mola. Á seinustu árum hafa Aðaldælir orðið að vinna 100 klukkutima á haust- in til viðhalds rétt sinni, svo hún héldu fénu hálfan dag. Jafn vel steinarnir eru forgengilegir í okkar heimi. Við skiijum þá eftir fyrir aust an hlið, grána okkar, rauð og skjóna og alla aðra með hinum litunum og göngum tii réttar. Seinasti hópurinn er kominn inn úr safnhringnum. Drætti sýnist ætla að verða lokið klukkan eitt til tvð. Mannmergð in er orðin mikil svo að emginn veit hvort fleira er orðið í rétt- inni af þeim sem á fjórum fót- um ganga en tveim. Fyrir 40 árum sagði Vilhjálm- ur á Hafralæk, þá á áttræðis- aldri: „Ég hef farið í Hraunsrétt á hverju hausti síðan ég var á 5. árinu, fyrstu haustin aftan við föður minn eða einhverja vinnu- konuna. Réttardagarnir hafa verið mínir mestu hátíðardagar og tilhlökkunin enn meiri vegna réttardagsins en til jólanna. Sjötíu réttardagar og enginn fallið úr. Nú eru allir þessir elskuleg'u dagar runnir saman í eitt, svo mér er ómögulegt að greina einn frá öðrum." Um aldamót var sagt á prenti að Hraunsréttardagur væri mesti sæludagur ársins. Þar tækju ævintýrin fólkið i faðm- inn og lífið fengi lit einu sinni á ári. Hitt var líka sagt þá: „Fyrrum voru illdeilur og áflog ? sjálfsagðir hlutir á Hraunsrétt." Jú, illt og gott þarf venjulega að blandast sam- an, eða hafa veður hvort af öðru. Varla man ég eftir áflogum á Hraunsrétt, þótt ég hefði spurn- ir af því að einn og einn væri dreginn öfugur þar í forinni. Hins minnist ég oftar að öldung- ar féliust í faðma eins og ungir elskendur og grétu af hamingju. 1 dag 1971 er sólskin yfir landi og sólarljómi í sálinni. Vasafleygana reyni ég ekki að telja, en þeir eru svo hóflega notaðir að enn gutlar í flestum. Sumir eru jafnvel axlafullir þegar að lokasprettimum við dráttinn kemur, bækurnar tekn- ar upp og byrjað að kalla: Mý- vetningar! Þið hafið stundum verið skarpari. Hér er ein, sem átti vist að vera á Austurfjöll- um sunnan girðingar. Húsvetn- ingar! Kelduhverfingar! Ytra- fjaTl! Múli! Sandur! Sýrnesl Af ram með dráttinn, segir. Kjartan réttarstjóri. Líklega er að fara fyriir mér eins og Vilhjáimi frænda á Hafralæk. Þó að mínir Hrauns- réttardagar séu mun færri en hans, eru þeir teknir að renna undarlega mikið saman. Hvar eru þeir sem hérna voru i morgun? Það er að segja á morgni langa dagsins. Fjár- bóndinn vöxtulegi við Grenjað- arstaðardilkinn fullan af fé, hann séra Helgi eða Helgi í Múla, sem helzt varð að hafa 3 í takinu við Múladilkinn með svo mikinn ákafa að hvasst var3 afflt í kringum hann? Indriði á Fjalli með oddvitaróminn? Jóhannes, Friðfinnur, Jóhannes, Óskar, Vilhjáilmur, Sigurður, Konráð, Sigfús, Kristján, Pétur, Björn, Gunnlaugur, Benedikt, Ármann, Jónas, Steingrímur Ketill? Og, og, . . .? Nei, nei. Ekki, ekki. Það er fjarstæða að þeir séu farnir að renna saman í eina bendJu, mínir dagar á þessari rétt. Þarna er enn Helgi, þótt ekki sé hann séra eða stórbóndi, Pétur og Sigfús. En einhvern veginn er háralagið orðið öðruvísi. Svo er fullt af því, sem lítið var hér áður, hinu friða kyni, betri helmingnum af þjóðinni. Víst að greinast þeir í mínu minnt, réttardagarnir. Og gangnadagar koma hoppandi upp í fangið aWt í einu langar leiðir til baka. Göngur og réttir, allt hangir það saman. Ljótt var hrakviðr- ið einu sinni þegar við komum í Þeistareykjakofa úr göngu. Ökkladjúp for um allt gólf. Þá var að moka henni út. Kristjan á Bergstöðum risti torfu úti a Grund og lagði undir sig á golf • ið. Aldrei sá ég fyrr eða seinna neinn í torfflagi með basabus- ann einn að vopni. Við hinir reyttum gras og rifum Iyng og fjalldrapa til að hafa undir okk- ur. Hnakkur fyrir kodda. Og svefninn kom í þetta gistihús eins og önnur, þótt það hriplæki hornanna á milli. Nú heitir vist- arveran þarna skáli og horfir stolt á fyrirennara sina, sem eru sligaðir inn. Og enn er sem ég sjái Höfða- réttarsafnið þegar fle&t kom að norðan, tuttugu og níu hundruð, minnir mig. Þrándur stýrði þá rekstri, nýkominn frá Ameríku. Áður en við komum fram á brúnina yfir Hvömmum sagðt hann við okkur: Nú skulum við teygja laglega úr hópnum svo hann sjáist. Ja, ekki stóð á því. Fyrsta kindin kom inn í safnhringinn, þegar þá seinustu bar við loft á brún- inni. Tutitugu og níu hundruð. Eða: Ég var vart hálfharðrt- aður á Ilfsins ólgusjó, á háfjölli- um þess, ætti ég líMega að segja. Það var þegar síðast var geng- Ið til Hraunhólaréttar. Þar á eftir var réttin færð norður í Hverfi. Ég man nú ekki hvort ég var þá 14 eða 15 ára. Við fengum hrakviðri í Gjástykki og gístum svo í hlöðu á Undirvegg. Lítið var um vatnsheldan fatn- að á þeim dögum. En við und-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.