Morgunblaðið - 05.01.1972, Blaðsíða 13

MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 5. JANÚAR 1972
13
.66
I»orsteinn Guðjónsson:
„Extraterrestrial intelligences*
eða líf og vit á öðrum stjörnum
Saga og leiöir orðanna eru
meiri og merkilegri stundum en
flosta grunar. En hitt er þó
merkilegra, að það eru ekki orð
in, sem skapa slika sögu, held-
ur hugsunin, sem 1 þeim íelst.
Orðin eru eins og fótspor hugs-
unarinnar, þau verða eftir þar,
sem hún hefur farið um með sín
um furðulega mætti og veldi. Og
þessi fótspor láta ekki alltaf
mikið yfir sér. Hvem skyldi
gruna. að íslenzk hugsun hefði
íarið um Evrópu og aila jörð á
síðustu árum, voldug og sterk,
en þó svo auðskilin og yfirlætis
laus, að enginn tók eftir því, að
neitt hefði gerzt? Hvem skyldi
•gruna, að út frá tveimur orðum,
sem samtengd voru út frá skiln
ingi íslenzkrar heimspeki, hafi
imikil saga gerzt, og sé enn að
gerast, án þess að nokkur muni
eítir upphafi þeirra orða og
þeirrar hugsunar.
f»að er upphaf þessa máls, að
einhvem tíma íyrir nokkuð
imörgum árum var ég að hug-
leiða orðið „ausserirdisch" i ís-
lenzkri ritgerð á þýzku máli.
Mér datt i hug, að það væri
Jrumsmíð hins íslenzka höfund-
ar. Alþekkt er i þýzku orðið
„iiberirdisch“, sem þýðir yfir
jarðneskur og hefur jafnan á
sér nokkuð trúarlegan eða dul-
rænan blæ, eins og augljóst er,
En ausserirdisch hefur allt
aðra stefnu, bendir beinlínis til
stjarnanna, og ekki í neinn ann
an heim, enda stendur þarna i
greininni: „ausserirdische
Gásté", þ.e. gestir írá öðrum
jarðstjömum. Og þar sem það
er í sambandi við íslenzka heim
speki, sem slíkt var talað, er
vissuiega átt við likamninga,
sem fara á milli stjarnanna,
eins og Ijóst verður hverjum
þeim, sem les þessa ritgerð frá
árinu 1932. sem birtist í tírna-
ritánu Zeitschrift fúr Parapsycho
logie, 1933. Hún heitir:
„Um upphaf, eðli og framtíð
lífsins," og hefði mátt verða
til að forða ósköpum í mann-
heimi, ef henni hefði verið nægi
lega gaumur gefinn.
En það var orðið ausserir-
disdh, sem átti eftir að koma við
sögu á nýjan leik. Frá árinu
1961 skrifaði ég alloft í erlend
blöð, og fyigdist jafnframt tölu
vert með þvi sem skrifað var,
hér og þar. Skrif min voru jafn
an á þann hátt, að beina mann-
legri hugsun til stjarnanna,
stundum með einföldum orðum,
stundum með tilvísun til
þekktra viðburða. Ég mælti
með geimferðum, og þótti Amer-
íkumönnum það gott að birta,
því þá vantaði slika penna, og
skal það ekki frekar rakið. Ein
hvem tíma notaði ég þar þá orð
ið „extraterrestrial" um það
sem er „á himnum", það er úti
í geimnum, en þetta er bein þýð
ing á þýzka orðinu ausserir-
Innrilun nýrra nemenda hafin.
• Barnaflokkar — Jazz-dans
• Fniarflokkar
• Sérstakir táningaflokkar — Stepp,
samkvæmis- og einstaklingshópar.
Skólinn hefst 10. janúar.
Akranes: Kennsla hefst í Rein 7. janúar.
og Hótel Hveragerði 11. janúar.
Sími 14081, — frá kl. 10—12 og 1—7.
disch. Ég hélt mig hafa þýtt
þetta sjálfur yfir í latneska
mynd og var í rauninni dálítið
upp með mér af þvi að hafa
auðgað latnesku málin og ensku
með siikri orðmyndun, þvi að
þetta orð sá ég hvergi í orða-
bókum. En ég átti eftir að kom-
ast að því, að ég var ekki frum-
höfundur að slíku, heldur hafði
annar orðið á undan mér. Italsk
ur maður hafði ritað bók eða
ritling um sýnir þær eða fyrir-
brigði, sem menn hafa nefr.t
fljúgandi diska," og birti hann
þetta undir titlinum „Sono extra
terrestri!" Þetta fannst mér
gefa orðinu aukinn styrk í
ensku og rómönskum málum. Ég
varð öruggari um að hafa not-
að það rétt. En hitt datt mér
lika í hug, sem ég hafði þó
enga sönnun fyrir, heldur að-
eins líkur, að þessi ágæti Itali,
sem bjóst við gestum frá öðr-
um jarðstjörnum, hafi einmitt
orðið fyrir áhrifum frá hinni is
lenzku ritgerð í þýZku fræðiriti
frá árinu 1933 — og þýtt orðið
yfir í latneska mynd rétt eins
og ég. En svo fróðleg sem þessi
saga er, ef hún er rétt rakin,
og tengslin eru slík sem sýnist,
þá er hún aðeins inngangur að
því, sem siðar varð.
Vorið 1965 þótti mér sem oft-
ar allt iskyggilegt um málefni
þessa hnattar, sem við bytggjum,
og var ég helzt að vona að
stjarnhugsun næði framgangi,
en það varð ekki nema að litlu
ieyti. Einhvern tíma fannst mér
eins og Schopenhauer vildi vitr
ast mér, einn hinn bezti vinur
mannkynsins eða „skatna vin-
ur" eins og forn fræði segja.
Fannst mér hann vera mjög eili
iegur og sorgum hrjáður, eins
og vænta mátti, eftir því sem
ástatt var. Skömmu síðar tek ég
eftir auglýsingu um erindi „um
iíf á öðrum stjörnum," sem
flytja ætti' á vegum einhverra
stúdentasamtaka, en ég var þá
í Osló. Ég man ekkert hvar
þetta var i borginni, en þangað
komst ég og var fjölmennt, og
man ég eftir hækkandi pöllum
útfrá sviði. Var ég á einhverj-
um aftasta og efsta pallinum og
sá þaðan niður til ræðumanns,
sem var danskur og óvenju
kvikur og skemmtilegur fyrir-
lesari. Hann talaði mest um líf
efnafræði, en eitthvað minntist
hann á Schopenhauer. „Nú,
þeir eru þá farnir að tala um
hann núna," hugsaði ég og enn
fremur lét ég mér til hugar
koma að slíkt væri ekki neitt
einangrað, heldur væru þeir að
því um alla Evrópu, þar sem
allt væri orðið svo samfellt og
fléttað. Hér mundi vera tæki-
færi, hugsaði ég, og upp úr
þessu fór ég að setja saman
smágrein um heimspeki Schop
enhauers. Og í þeirri grein var
það sem ég notaði ekki aðeins
orðið extraterrestrial, sem ég
hef nefnt hér að framan, held-
ur einnig „intelligence", sem er
þekkt enskt orð með alveg sér-
stökum blæ og merkingu, í því
sámbandi sem hér var um að
ræða. Intelligence þýðir: vera
sem kemur fram á miðilfundi,
og er þá helzt ekki notað nema
um hinar meiri háttar verur,
enda þýðir orðið í rauninni vits
munavera eða vitsmunir. Stjórn
endur eins og hinn frægi „Imp-
erator" og fleiri eru kallaðir in
telligences I máli hinna mennt-
uðu spiritista, en vissulega eru
þó engin skörp mörk þarna á
milli, þvl oft getur vitið komið
þaðan, sem menn eiga sízt von
á.
„Extraterrestrial ijntelligenc-
es" var orðasambandið, sem ég
setti íram í þessari smágrein
um heimspæki Schopenhauers,
sem ég sendi siðan suður í Par-
ís til birtingar í amerisku blaði
þar. Ég lýsti því yfir að mót-
sögnin i þeirri heimspeki væri
horfin, þegar menn vissu aí slí'k
um vitsmunaverum. Ég get ekki
neitað því, að mér var töiuvert
í mun um það, að greinin kæm-
ist á prent, og þurfti ég þó ekki
að bíða úrskurðarins í marga
daga. Greinin var birt, og
höfðu þeir valið henni heitið
origins" (uppruni, upphaf), og
stóðu þar hin áminnztu orð, sem
mér fannst að geta mundu eflt
hugsun mannkynsins. Það var
eins og við manninn mælt, á
næstu vikum fóru þessi orð eins
og eldur í 'sinu um Evrópublöð-
in: extraterrestrial intelligenc-
es, intelligences extraterrestres,
ausserirdische Intelligenzen,
o.s.frv. Það var hugsunin, sem
geystist yfir löndin, en orðin
voru spor hennar, óhjákvæmi-
legt mót eða form hennar, þar
sem hún leitaði sér staðar. Það
fór ekki heldur hjá þvi að hún
mætti mótstöðu eða hneyksiun,
og man ég sérstaklega eftir
einni grein, sem sagði eitthvað
þessu iíkt: „Á nú að fara að
gera mannkynið að alheimsvitr-
ingum? — nei, það gerum við
aldrei (það er, við þessir miklu
menn, sem ráðum hugsuninni og
mótum hana eftir vild) nei,
slíkt er alltof stórkostlegt, lát-
um ekki slíku framgengt verða.
Svo var íarið að búa til útúr-
snúninga og afbakanir til að
veikja áhrif hugsunarinnar, og
voru þar einhverjir franskir
fremstir í flokki. Fékk þetta dá
lítinn byr sem snöggvast, en
hjaðnaði þó fljótt og féll svo
niður. En hinu upphaflega orða
sambandi, sem ég hafði komið á
framfæri, hefur hvað eftir ann-
að skotið upp i ýmsum sambönd
um, á þeim árum, sem siðan eru
liðin. Þau eru t.d. aðaihugsunin
í bók Erioh von Dánikins: „End-
urminningar um framtíðina,"
sem þeir kváðu ætla að fara að
gefa hér út einhverjir, og í
hinni ennþá miklu merkilegri
bók Louis Pauwels og Jacques
Bergiers: Raunveruleikinn und-
ursamiegi (La réalité phanta-
stique), sem er miklu meir í heim
spekiáttina en hin, þótt merk sé
hún einnig um margt. Pauwel
og Bergier rekja feril hugsana
sinna til Gúrdiéffs, Kákasus-
manns nokkurs, sem kom til
Parísar um 1920 og fór að boða
samband við aðra hnetti. Eign-
aðist hann nokkurn hóp aðdá-
enda, en ekki var þar allt á
traustum grunni byggt, og virð-
ist mér margt benda til þess,
að Pauwel og Bergier hafi til
viðbótar aflað sér nokkurra is-
lenzkra hugsana, auk þeirrar,
sem að ofan getur. Það er erf-
itt að vera stjömusambandsmað
ur á helstefnujörð, og þeir, sem
það reyna, eiga iöngum ekki
auðvelt uppdráttar. Grunar mig
að hinir frönsku höfundar hafi
ekki búið við neitt sældar-
brauð framan af, en þó er nú
svo komið, að bók slík sem
þeirra er farin að breiðast ail-
mikið út á ýmsum málum. En
aðaleinkenni þeirrar bókar
er þó að tala þar i við-
tengingarhætti, ef svo mætti
segja, sem islenzk heimspeki tal
ar í framsöguhætti.
Hugsanasamband við aðra
hnetti, það er mál málanna, og
svo þau líkamlegu fyrirbæri,
sem þeirri staðreynd eru sam-
fara. Aldrei hefur nokkurt mái
verið líkt þvi eins mikilvægt og
þó jafn auðskilið hverjum
manni. Þar er um sjálfan til-
gang lifsins að tefla. En á jörð
þar sem öll hugsun er meir og
minna tæknibundin (— senni-
lega þurfa hinir mjög full-
komnu ekki á. neinni tækni að
halda, því að lifsafl þeirra ræð
ur við hvað sem er —) er reynt
að gera verkfræði og vélfræði
úr allri stórri hugsun, og er þá -
komið að nýjasta kaflanum í
þeirri sögu, sem hófst með hin-
um íslenzksmíðuðu orðum árið
1965. Orðin og hugsunin hafa
vakað i hugum manna æ síðan,
og þau hafa verið driffjöður
eða aflvaki. Ráðstefna var hald
in sl. haust af bandarískum,
brezkum, tékkneskum, ungversk-
um, sovézkum og fl. vísinda-
mönnum, við stjörnurannsókna-
stöðiná í Biúrakan í Kákasus
(Nefnilega nálægt frumstöðv-
um einkennilega mannsins, sem
kom til Parísar um 1920).
Tilgangurinn með ráðstefnunni
var að ræða aðferðir og mögu-
leika til að komast í samband
við íbúa annarra hnatta. VIs-
indamennirnir voru þarna of
bundnir við vélfræðina, og þess
vegna var ekki talað um sjálí-
an möguleikann eða veruieik-
ann í þessum efnum, hið lif-
fræðilega samband, fjarsam-
band lifmyndanna. En viðkvæði
ráðstefnunnar, það sem endur-
tók sig í ýmsum samböndum og
í flestum frásögnum af henni,
var einmitt þetta orðasamband,
sem ég leyfi mér að kalla mitt:
extraterrestrial intelligences.
Og þó var það ekki haft þar í
alveg réttri mynd, heldur litil-
lega skert, þannig að hugsunin
rýrnaði: extraterrestrial inteJli-
gence. Tilhneigingin er sú að
gera aðeins ioftskeytasamband
— snigilseint — úr sambandinu
við aðra hnetti. Intelligence þýð
ir í eintölu þá aðeins vitneskj-
una, ekki þann sem veit eða vit
veruna, og þyrfti hið rétta orða
lag og hin rétta hugsun að
vakna aftur með hinni nýju
hreyfingu, sem er að hefjast út
frá ráðstefnunni í Biúrakan. ör
lög mannkynsins geta oltið á
þvi, hvernig til tekst um þá
hreyfingu og aðrar skyldar,
sem hún kynni að greiða fyrir.
Hvað styður annað og bætir um
fyrir öðru af því sem til réttr-
ar áttar horfir, ef mennirnir eru
aðeins nógu viðsýnir.
Innilegar þakkir tíl vina og
vandamanna sem heiðruðu
mig á áttræðisafmælinu með
heimsókn, gjöfum, blómum
og skeytum.
Guð blessi ykkur öll.
tóna Guðnmndsdóttir.
Byggingoverkomenn ósknst
SKF-LJAFELL HF.,
Simi 38718 eða 81491
(kvöldsími).

BILAR - BÍLAR
Bronco 8 cyl 1968 Chevrolet 1961
Bronco 8 cyl. 1966 Volvo 164 1970.
SAAB 1968 Vörubifrelð:
M-Benz 250 1968 M Benz 1113 1964 m/lv»,B-
Opel Comodore 1967 hjóladrifi og 4 t. krana.
Mustang 1965 BlLASALA MAITHÍASAR Hófðatúni 2 Símar 24540 — 24541.