Morgunblaðið - 07.12.1980, Blaðsíða 5

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 7. DESEMBER 1980
37
móðs og fórnarvilja æskunnar.
Það hefur gerst hvað eftir annað í
mannkynssögunni, að æskufólk hefur orð-
ið fórnardýr freistara og svikara í þjón-
ustu ófrelsis.
Hin afdrifaríku mistök jafnaðarmanna
virðast þau, að þeir héldu að fenginn
árangur myndi réttlæta hreyfinguna af
sjálfu sér.
En að vísa til efnalegra framfara,
aukinna áhrifa verkalýðsfélaga, aukins
jöfnuðar í möguleikum fólks til meira
öryggis í lífinu, til stórbættra skóla- og
menntunarskilyrða, stórbættra skilyrða
fyrir sjúka, aldraða og fatlaða, er ekki
nægjanlegt í sjálfu sér.
Þá, sem vegna stuttrar ævi, vegna æsku,
skortir reynslu, hafa heldur ekkert til
samanburðar.
Það þarf að sannfæra þá með því að
setja hugmyndirnar fram með styrk rök-
semdanna og ekki einungis með því að vísa
til góðra verka fyrri kynslóða.
Unga fólkið sannfærist ekki af röksemd-
um fyrir fortíð sem það á enga hlutdeild í,
heldur af röksemdum fyrir framtíð sem
það finnur og vonar að það eignist.
Eins og æskan er, þannig eru einnig
andans menn þjóðarinnar.
Fyrir þá hafa hugsjónirnar einnig meg-
inþýðingu.
Efnalegar framfarir, félagslegt öryggi,
stuðningur þjóðfélagsins við listamenn og
rithöfunda eru ótvíræð gæði, en þau nægja
ekki til að fullnægja grundvallarþörfum
þeirra fyrir frumlega hugsun, djúp tilfinn-
inganna, skuldbindingu persónuleikans og
þrána til að skapa nýja heima í orðum og
litum, formum og tónum.
I hugum æskufólks og listamanna getur
hæglega farið svo, að velferðin og hinar
efnalegu framfarir, sem misst hafa upp-
haflegt hugsjónasamhengi sitt og inn-
blástur, verði eins konar afsökun hinna
bjargálna til að viðhalda ríkjandi ástandi,
andstaða forréttindahópa gegn breyting-
um, ytri afsökun fyrir innri tómleika og
tákn um sjálfselsku og kaldrifjuð viðhorf
til lífsins.
Fari svo, að máttarstólpar eins þjóðfé-
lags megni hvorki að fylla þá innblæstri
sem eiga að túlka þjóðfélagið á skapandi
hátt né þá sem eiga að erfa það, þá snúa
listamenn og æskufólk sér að öðrum
möguleikum hugsjóna og þjóðfélagsgerða.
Þá eru þeir einnig auðveldari bráð
þeirra sem freista og draga á tálar með
ýkjum yfirlýstrar framfarastefnu.
Við urðum vitni að öldufaldi slíkrar
þróunar í uppreisn æskunnar árið 1968 og
við lifum enn við afleiðingar hennar, góðar
og illar.
í leit sinni eftir öðrum kostum en þeim
sem ekki hafa megnað að veita innblástur
og hefur því verið kastað á glæ, er afar
hætt við að æskan og andans menn læsist
í fastmótaða afstöðu andstæðra hug-
mynda.
Gagnrýni hættir að koma af sjálfu sér
og verður í vaxandi mæli kerfisbundin.
Einlægni hverfur og lætur undan fyrri
kenningum. Fordómalaus viðhorf til
manna og málefna víkja fyrir hugsjóna-
legri þráhyggju og rangfærslum.
Ofríki yfir hugsunum og gerðum ný-
græðlinganna tekur að læðast inn bak-
dyramegin, en þeir vita það ekki sjálfir
ennþá.
Á meðan hafa þeir lagt undir sig það
tómarúm sem máttarstólpar þjóðfélagsins
skildu eftir sig í tíðarandanum.
Þar eð máttarstólpar þessa lands eru
jafnaðarmenn og hinar ýmsu stefnur
félagsfrjálslyndis sem í timanna rás hafa
orðið grundvöllur stjórnmálaflokkanna,
Vinstri flokksins, Róttæka vinstri flokks-
ins og íhaldsflokksins, og þar sem tíðar-
andinn stjórnast af æskufólki og andans
mönnum, er fannst, að þessir máttarstólp-
ar byðu þeim steina í stað brauðs, er það
ekkert undarlegt, að tíðarandinn í þessu
landi ræðst nú næstum algerlega af
margvíslegum og misjöfnum félagsskap
vinstrí sinnaðrar hugmyndafræði. Það eru
ekki jafnaðarmenn og Alþýðusambandið
sem tíðarandinn túlkar. Þvert á móti eru
þessar stofnanir oft skotspónn hans.
Þetta ástand er að sjálfsögðu keypt sínu
verði.
Ekki fer hjá því, að tíðarandinn móti
fjölmiðlana. Hann setur svipmót sitt á
blöðin, á útvarp og sjónvarp með vinstri-
sinnuðum skoðunum og afstöðu til mála,
sem a.m.k. á kjördegi hafa aldrei reynst
endurspegla hina dönsku þjóð.
En í þessu samhengi vil ég endilega
leggja áherslu á, eins kröftuglega og mér
er unnt að gera, að það er engin þörf á
samsæriskenningum til að skýra fyrirbæri
tiðarandans.
híö hugn;;:"ifræðile«a .tómf ™m ■sem
stefna jafnaðarmanna og félagsi;;! .na s'
lyndi í ýmsum myndum skildi eftir, er
naegileg skýring. Það er ekki afleiðing
neins samsæris, að hinir vinstrisinnuðu
eru jafn ráðandi í fjölmiðlum og raun ber
*
„I hugmynda-
heimi nútimans
eru stjórnendur
iðnaðarins orðn-
ir réttlausir“
vitni. Það er afleiðing þess, að heil kynslóð
ungs fólks játar sömu skoðanir og hefur
næstum eingöngu orðið fyrir virkum
áhrifum frá róttækum vinstrisinnuðum
hugsunarhætti, er hún leitaði svara við
spurningum sem í hennar augum höfðú
úrslitaþýðingu. Ég er ekki í minnsta vafa
um, að við eigum eftir að gjalda þessarar
skoðanasamstöðu dýru verði.
Hún stafar að vísu ekki svo mjög af
meðvituðu vali unga fólksins, heldur
fremur af því, að það skorti eitthvað að
velja um á þeim aldri þegar maður finnur
í fyrsta sinn þörf fyrir að velja milli
skoðana og taka afstöðu til þjóðmálaum-
ræðu samkvæmt þeim.
Skoðanasamstaða vinstrisinna er á hinn
bóginn bein orsök þess, að tíðarandinn
„Unga fólkið
sannfærist ekki
af röksemdum
fyrir fortíð sem
það á enga hlut-
deild í, heldur af
röksemdum fyrir
framtíð sem
það...vonar að
það eignist“
mótast að verulegu leyti af almúga-
marxiískum hugsunarhætti, bæði er varð-
ar skoðanir á innri byggingu einstakra
þjóðfélaga og ástandi í heiminum í heild.
Lítum fyrst á afleiðingar þessa fyrir
þjóðfélagið inná við. Hin stöðuga út-
breiðsla vinstrisinna á kenningum sem eru
framleiðslugreinum fjandsamlegar, er,
þegar til lengdar lætur, einn þáttur í því
að svipta okkur að verulegu, jafnvel að öllu
leyti, undirstöðunni undir efnahagslegri
þróun okkar.
Vinstrisinnar þurfa ekki að vera full-
trúar fólksins í kringum sig; þeir þurfa
ekki að vera í neinum meirihluta til að
hafa þessi áhrif. Áhrif þeirra í fjölmiðlum
munu ein vera nægjanleg.
Fyrir þrýsting frá fjölmiðlum taka
máttarstólpar þjóðfélagsins að dragast
inn í vonlausa baráttu. Þeir fara að missa
trúna á sjálfa sig og eigin verðmæti og
mat á málum.
„Duglegir stjórn-
endur iðnfyrir-
tækja... eru
menn sem hafa
til að bera eigin-
leika sem koma
samfélaginu að
----
Hinar síendurteknu hugmyndir hinna
nýju vinstrisinna fara þess í stað að fylla
daglegan hugmyndaheim okkar.
Smám saman mun svo fara um alltof
mörg okkar, að við gefumst upp á að
streitast á móti og fyrir hin gamalkunnu
áhrif endurtekningarinnar, svo og smá-
undanlátssemi í daglega lífiriu við hinn
ríkjandi hugsunarhátt, förum við smátt og
smátt að halda, að hér sé um okkar eigin
skoðanir að ræða.
Við munum ekki skynja neina snögga
breytingu. Við munum skynja aðlögun í
eina átt, sem einnig nær til eigin hug-
myndaheims. Að lokum munum við skynja
kenningar vinstrisinna gegn framleiðslu-
greinunum sem pólitíska nauðsyn.
Þegar svo verður komið, verður sjálf-
stæð skoðanamyndun okkar farin veg
allrar veraldar, pólitískt athafnafrelsi
okkar skert til muna og við verðum í raun
og veru háð þróunarlögmáli, sem byggist á
sameiginlegum forsendum vinstrisinna
gegn framleiðsluatvinnuvegunum.
I hverju felst áhrifamáttur hins ríkjandi
tíðaranda í fjölmiðlum þegar rætt er um
framleiðsluna, einkum iðnað?
I fyrsta lagi er talað um, að framleiðslu-
greinarnar séu ill nauðsyn.
Nauðsynin er trauðla viðurkennd. Hins
vegar eru hin „illu“ einkenni framleiðsl-
unnar dregin fram hvenær sem tækifæri
gefst, t.d. þegar fyrirtæki gefur athyglis-
verðan arð, en það er svo túlkað sem
takmarkalaus gróðafíkn; þegar fyrirtæki
hagræðir, er það skýrt sem aðför að
atvinnu fólks; eða þegar fyrirtæki veldur
mengun á umhverfi sínu, er því lýst sem
hinu skýrasta dæmi um illvilja iðnaðarins.
I öðru lagi er rætt um, að í forgangsröð-
un atvinnuvega í þjóðfélaginu komi fram-
leiðslugreinarnar á eftir hinum opinberu
þjónustugreinum. Það er ekki mikilvægast
fyrir þjóðfélagið að treysta og efla hina
efnalegu undirstöðu undir tilveru sinni,
sem sé framleiðsluna. Nei, það er að
treysta og efla framlög hins opinbera.
Gjaldþrot framleiðslufyrirtækis vekur
til að mynda ekki athygli fjölmiðla í sama
mæli og lokun dagvistunarstofnunar,
nema hægt sé að taka fyrir atvinnuhliðina
fyrirtækinu í hag.
Því fylgir líka greinilega meiri virðing
að vera í þjónustu hins opinbera en í
framleiðslugreinunum, því að þeir sem
vinna hjá ríki og bæ eru jú fólk sem helgar
líf sitt vinnu í þágu annarra, en fólk í
iðnaði vinnur eins og kunnugt er, aðeins til
að auðgast sjálft.
Undantekningin frá þessu eru auðvitað
verkamennirnir, sem eru hin augljósu
fórnarlömb arðráns stjórnendanna.
Ég þori alls ekki að leiða hugann að
einkarekstri verslunarinnar sem á mjög
rýran hlut í þjóðfélagslýsingu fjölmiðla.
Að líkindum er ástæðan sú, að í tíðarand-
anum hefur sú staðfasta trú skotið rótum,
að dreifingar- og þjónustuhlutverk einka-
verslunarinnar — en ekki hins opinbera —
byggist að svo miklu leyti á gróðasjónar-
miðum, að hún ætti að vera óþörf með öllu
og þar af leiðandi sé hún ekki umtalsins
verð.
í þriðja lagi er fjallað um að góð staða
framleiðslufyrirtækis skuli ekki vera fyrst
og fremst mæld eftir framleiðsluafköstum
þess út á við heldur eftir landvinningum
þess í mótun vinnsluskilyrða inn á við.
Það þarf ekki að vera neitt á móti því að
þetta tvennt fari saman. En það segir
mikið um tíðarandann að hinn opinberi
dómur sem felldur er í fjölmiðlum, þegar
svo er ekki, leggur meiri áherslu á góð
vinnuskilyrði en samkeppnisfæra fram-
leiðslu.
I fjórða lagi kemur fram að samkvæmt
dómi tíðarandans sitja umhverfissjónar-
mið greinilega í fyrirrúmi fyrir fram-
leiðslusjónarmiðum og er þá látið eins og
atvinnusjónarmið séu óviðkomandi atriði í
þessu sambandi.
Ef við lítum svo á heiminn í heild er það
jafn augljóst, hvað tíðarandinn gegnir
mikilvægu hlutverki í dómum um alþjóða-
samskipti sem og um innri aðstæður
einstakra þjóðfélaga.
Frelsið er orðið ódýrara í samskiptum
austurs og vesturs en áður var.
Byltingin er hið viðurkennda meðal og
sósíalisminn hinn yfirlýsti tilgangur og
með þetta tvennt að vopni eru ævaforn
sálfræðileg sannindi virkjuð.
Jesúítar hafa verið sakaðir um að finna
þau upp, en þau má rekja lengra aftur í
sögunni.
Franski sagnfræðingurinn Philippe de
Commynes sem var uppi frá því um 1447
til 1511 var, eftir því sem ég kemst næst,
sá fyrsti sem orðaði setninguna: „Tilgang-
urinn helgar meðalið."
Með þessari setningu hafa ótal stjórn-
málaglæpir í tímanna rás verið réttlættir
og hugmyndafræði harðstjórna af ýmsum
toga öðlast fyrirgefningu.
Nú á tímum kemur hún öllum möguleg-
um einræðisríkjum kommúnista að gagni
2P
fyrir tilstilli hins vinstrisinnaða yfir-
bragðs tíðarandans.
Það er ekki alveg eins áberandi en þó
alveg jafn skaðlegt er til lengdar lætur að
margir sannfærðir og góðir lýðræðissinn-
ar hafa látið undan þrýstingi tíðarandans
og lýst sig reiðubúna að viðurkenna
kenninguna um að þróunarlöndin eigi í
nafni góðs árangurs að ganga i gegnum
byltingarskeið á þróunarbraut sinni með
öllu sem því heyrir til, svo sem alríkis-
stjórn, einstefnu þegnanna og skertum
mannréttindum.
Mér er ómögulegt að sjá hvar á að finna
sögulegar sannanir, er réttlæti slíkar
þróunarhugmyndir, en þá kemur til sú
sorglega þversögn að tíðarandinn þvingar
fólk sem er lýðræðissinnað til að virða
sína eigin ágætu reynslu og verðmætamat
sjálfs sín að vettugi á þennan hátt í þágu
einræðislegra þjóðfélagsforma, ef þessi
þjóðfélagsform eru aðeins talin þjóna
hagsmunum heildarinnar í skilningi
vinstrisinna.
Samkvæmt forsendum tíðarandans hvíl-
ir af þessum sökum einkar óviðfelldinn
skuggi yfir viðskiptum framleiðslufyrir-
tækja í einkaeign við þróunarlöndin.
Þetta á ekki hvað síst við um samstarf
iðnfyrirtækja við þróunarlönd og einkum
hlut fjölþjóðafyrirtækja í þessu samstarfi,
enda þótt enginn hagfræðingur hafi til
þessa getað bent á aðrar færar leiðir til
þeirrar fjármagnstilfærslu og flutnings
tæknikunnáttu til þróunarlanda sem
einkafyrirtæki iðnríkjanna standa nú
fyrir og sem þróunarríki undir stjórn
kommúnista reyna af alefli að fá hlutdeild
í.
Vinstrisinnar nefna starfsemi einkafyr-
irtækja í þróunarlöndum endurlífgaða
nýlendustefnu en þeir hafa ekki fram að
færa samsvarandi gagnrýni á efnahagsleg
ítök Sovétríkjanna, sem halda samstarfs-
aðilum sínum í kommúnistaríkjum Aust-
ur-Evrópu í greip sinni.
Hvað geta framleiðslugreinarnar gert
til að svara öfgum tíðarandans í fjölmiðl-
um?
Hvað getur iðnaður gert til varnar gegn
þeirri áráttu tíðarandans að þegja yfir
framlagi stjórnenda í iðnaði, rangtúlkun
tíðarandans á markmiðum þeirra, rang-
færslum tíðarandans á hlutverki iðnaðar-
framleiðslu í þjóðfélaginu?
í fyrsta lagi það sem við getum öll gert
til varnar gegn hinum vinstrisinnaða
tíðaranda, þ.e.a.s. að krefjast nauðsynlegr-
ar fjölbreytni í þjóðmálaumræðunni.
Einn auðskildasti talsmaður tíðarand-
ans, sænski rithöfundurinn Göran Palm,
skrifaði í bók sinni frá árinu 1967, „En
oráttvis betraktelse": „Sé einföldum eitt
mikilvægasta vopn byltingarsinnaðrar
hugsunar er eitt mikilvægasta vopn
íhaldshugsunar að gera mál margslungin"
— og fékk okkur þar með í hendur vopn
hugsunarinnar til varnar gegn byltingunni
og allri gerð hennar og tilveru.
I öðru lagi verða stjórnendur í fram-
leiðslugreinum að brjótast út úr sjálfskap-
aðri eða nauðugri einangrun sinni.
Á sama hátt og stjórnmálamenn geta
ekki látið sér nægja að setja lög og
stjórna, heldur verða án afláts að útskýra
sjónarmið sín, færa rök fyrir hugmyndum
sínum og gerðum við þjóðina, geta stjórn-
endur í framleiðslufyrirtækjum heldur
ekki látið nægja að fjárfesta, framleiða,
selja og endurfjárfesta. Þeir verða að fara
út í þjóðmálaumræðuna og taka þátt í
henni, útskýra sjónarmið sín og verja sig.
Þeim finnst kannski að hingað til hafi
þeir ekki þurft að gera þetta og þeir hafa
að vissu leyti rétt fyrir sér. En það hafa
þeir síður og síður með hverjum degi sem
líður.
Þeim finnst kannski að þeir hafi ekki
tíma eða orku til þess, og aftur kann að
vera að þeir hafi rétt fyrir sér, en þá geta
þeir heldur ekki skotið sér undan afleið-
ingum þess að hafa ekki komið til móts við
tíðarandann.
Röksemdirnar gegn tíðarandanum eru
nenfilega til. Þeir þurfa bara að vera
fleiri sem koma þeim á framfæri og
stuðla þannig að fjölbreytni umræðunn-
ar.
Það er ekki b2.r3 gróðafikn einstakl-
ingsins sem knýr hjól iðnaðarins.
Duglegir stjórnendur iðnfyrirtækja
eru ekki fyrst og fremst lífsnautnamenn.
Þeir hafa hvorki tíma né löngun til þess.
Þeir eru menn sem hafa til að bera
eiginleika sem koma samfélaginu að
gagni, svo sem hugmyndaauðgi, hug-
vitssemi og framtakssemi. Þeir eru
skapandi einstaklingar.
Auðmyndun þarf á engan hátt að vera
óvirk. Þegar áframhaldandi þróun fyrir-
tækis á sér stað er hún nauðsynleg til að
fullnægja fjárfestingarþörfinni. Auk
SJÁ NÆSTU SÍÐU