Morgunblaðið - 08.06.1986, Síða 49

49
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 8. JÚNÍ1986
verður uppgötvun Luglis í Róma-
borg okkur ólíkt forvitnilegri fyrir
vikið. Hefur Lugli beinlínis kortlagt
helztu viðmiðanir Rómaborgar,
torg, byggingar og áttavísan, þann-
ig, að unnt ætti að vera að ganga
umsvifalaust til verks um saman-
burð. Skyggnast má eftir „íslensk-
um hliðstæðum" í þekktustu fom-
minjum Rómaborgari
Spurningin
Mönnum sem óvanir eru rann-
sóknarstörfum mun væntanlega
þykja það með fullum ólíkindum,
að unnt skyldi að spá fyrir um sjálf-
an grundvöll Rómaborgar af ís-
lenzkum hliðstæðum. Er raunar
full ástæða til að leggjast undir
feld — í heimspekileg heilabrot með
Portoghesi — af þeim sökum einum
saman. Við vitum nú, að tilgátan
um frummyndina að Uppsölum og
Jalangri reyndist rétt. En Róm —
mörgum öldum fyrir Krists burð???
Gjörólíkt fólk og gjörólíkt þjóðfélag
— það er að segja, ef marka má
viðtekið „álit“ þeirra sem bezt voru
taldir vita. Hvemig þorir einn ís-
lendingur að setja fram tilgátu um
skipulag hinnar elztu Rómar — og
þar með grundvöll Rómarréttar —
gegn ríkjandi „skoðunum“ fom-
leifafræðinga, sagnfræðinga og
húmanista, svo vitnað sé í Portog-
hesi. Hvemig er hugsanlegt að tala
jafn vafningalaust og gert er í RÍM,
þegar fræðimenn helztu tegunda
virðast sammála um, að heimsmynd
geti ekki legið að baki borginni?
Var ekki einmitt sannað, að þar
væri allt á tvístringi — byggðin á
tilviljanakenndu rangli, er skapaðist
af aðstaiðum hvers tímaskeiðs???
Svarið
Svarið er: Tilgátuformið. Rit-
safnið RÍM er unnið eftir þeirri
tegund fræðiiðkana, sem bezt
þekkjast í raunvísindum og nefna
má þessu nafni — „hypotesa“á
grannmálunum. Verklag tilgátunn-
ar gerir nýsköpun í fræðunum
kleifa af þeirri einfoldu ástæðu, að
hún staðnæmist einmitt ekki við
ríkjandi skoðun og trú. Sá sem setur
fram tilgátu gerir það ekki til að
henni sé trúað, heldur til að hún
sé prófuð. Margendurteknar pró-
fanir á hinum íslenzka efniviði gáfu
eindregnar ábendingar Engu var
líkara en að unnt mundi að skýra
sjálfan gmndvöll Rómarréttar með
hliðsjón af mörkun Alþingis á Þing-
völlum. Þetta er að sjálfsögðu svo
andstætt flestu því er menn hafa
haft að „skoðun" áður, að vart
þarfnast orðalenginga. En það var
einmitt þessi niðurstaða — tilgátan
— sem sett var undir próf í
Campidoglio Rómaborgar 21. apríl
síðastliðinn. Tilgátan stóðst prófið.
Stuðningur við tilgátu hefur gagn-
verkan; spumingin, sem menn ættu
að leita svars við undir feldinum
er því þessi: Fyrst hliðstæðan ís-
lenzka sagði rétt fyrir um grundvöll
Rómaborgar, hvort skyldi þá senni-
legra, að hún hafi sjálf verið rétt —
eða röng?
Vandi hugvísinda
Sá sem beitti tilgátuforminu í
framangreindu dæmi, sagði svo
fyrir, að heimsmynd mundi finnast
undir Róm — Baugur, skiptur f átta
geira og skorðaður við sólstöðum.
Til munu þeir er reka upp stór augu
og segja: Þetta er alls ekki hægt.
Þetta stendur hvergi. í rauninni
speglar fundur Hjólsins þannig
vanda hugvísinda betur en flest
annað sem við verðum vitni að.
Þeir sem fást við fom fræði virðast
nær undantekningarlaust einblína á
þær vinnuaðferðir sem byggjast á
skrifuðum texta með sagnfræði-
legri undirstöðu til hliðsjónar. Sé
slíkur texti ekki fyrir hendi — er
líkt sem þeim fallist hendur. Þetta
var bein ástæða þess, að rannsóknir
RÍM voru unnar: leitað var merk-
inga í þeim Ijölbreytilega efniviði,
sem hingað til hefur þótt lftt eða
ekki skiljanlegur.
Mælikvarði á tilgátu í vísindum
er, hvort það finnst, sem hún segir
fyrir um. Til þessa má telja níu
Hjól fundin eftir fyrirsögn Hjóls
Rangárhverfís, Hjól Rómar skoðast
hið tíunda í röðinni. Var það að
sjálfsögðu skemmtilegur punktur
jriir i-ið. Róm minnir rækilega á
það, hvemig brugðizt skal við til-
gátu. Engum gagnar að segjast
ekki „trúa“ tilgátu. „Trú“ einhvers
eða „skoðun" er málinu hreinlega
óviðkomandi. Ef fræðimenn ynnu
ætíð í samræmi við „trú“ sína eða
„skoðun" þokuðust vísindin ekkert
úr stað. Eins og sjá má f þessu
tilviki var „trú“ og „skoðun" flestra
fræðimanna einmitt í andstöðu við
það sem fannst í Rómaborg.
Umhugsunarefni, það.
Að prófa gfögn
Þótt skrýtið sé að segja frá Hjól-
inu í Róm er þó enn mikilvægara
að gera lesandanum grein fyrir
því, hvemig í ósköpunum unnt er
að segja fyrir um slíkt Hjól. Til-
gátuformið skýrir þetta: óheimilt
er að telja þann mann trúa á til-
gátu, sem setur hana fram. Tilgátu-
formið er eins og öryggisventill:
svona lítur dæmið út samkvæmt
gögnunum, þetta verður að prófa,
hvort sem maður sjálfur trúir á já-
kvæða eða neikvæða niðurstöðu.
Þannig gerir tilgátan fræðimanni
kleift að vera nákvæmur, að segja
hvorki of mikið né of lítið einungis
vegna „skoðana" sinna. Hvort
tveggja — hliðstæðan í Flórenz og
Hjólið í Róm — fannst óháð „skoð-
un“ og „trú“ höfundar þessarar
greinar.
Þetta skilja raunvísindamenn
yfirleitt miklu betur en við svo-
nefndir „húmanistar". Þeir vita, að
ef maður ekki spyr — fær maður
ekki svar. Hyggjum bara að því
dæmi, sem við blasir: Hvaða íslend-
ingur hefði getað lýst því yfir sem
„skoðun“ sinni, að Róm væri byggð
yfír Hjól — gegn „skoðun" hundr-
aða sagnfræðinga, húmanista og
fomleifafræðinga?
Að fella tilg-átu
Unnt er að fella tilgátu. Þótt
ekki stoði að kveðast eigi „trúa“
tilgátu — ellegar láta eins og hún
sé ekki til — þá er til þessa sjálfsögð
leið: sú, að setja fram aðra tilgátu,
sem skýrir fleira á einfaldari hátt
og kemur jafnframt heim við þann
efnivið sem til rannsóknar er. Öllum
stendur sú leið opin í Rangárhverfí.
Að því leyti verður tilgátusmíð
þó erfiðari í framtíðinni en hingað
til, að nú þarf ný tilgáta eigi einasta
að skýra hundruð rannsóknarefna
Goðaveldisins, heldur og fjölda
fomleifa, áttavísana, ömefná og
arfsagna, sem skiljast af Hjólinu í
Róm — hliðstæðu Hjóls Rangár-
hverfis.
Svo einfalt er málið orðið.
Sólarborg
Hvað merkja tíðindin frá Róm?
Þau þurfa ekki að tákna, að íslenzk
menning sé mnnin af rómverskri.
Þau merkja, að konungdæmi Núma
Pompilíusar átti sér sáma hug-
myndafræðilega gmndvöll og
Goðaveldið íslenzka. Þann gmn-
dvöll mætti kenna við „Trójusagn-
ir“. Em orð Snorra um þau efni
raunar ótvíræð í formála Eddu.
En tíðindin merkja einnig — sem
og hliðstæðurnar níu áður — að
unnt er að greina sundur, prófa og
túlka þann efnivið, sem að jafnaði
gengur undir heitinu „goðsagnir".
Slíkan efnivið má með öðrum orðum
nota sem „heimildir". Nýtt, ókann-
að „tungumál" blasir við; segja má,
að það sé nú „þýtt“ í vissum drátt-
um. Meginvandinn var sá að skilja
í hverju „málfræði" slíkrar tjáning-
ar var fólgin.
Og nú er að lesa Róm. Af nógu
er að taka, enda tilgátur til hliðsjón-
ar við hvert fótmál. Skemmta ferða-
langar sér vonandi vel við þá iðju
á ókominni tíð. Mikilvægast fyrir
íslenzk fræði er þó hitt, að órofa
keðja bindur nú Goðaveldið íslenzka
fomum samfélögum suðurs. Menn-
ingin var ekki skipt og brotin, hún
var ein.
Lykilinn að táknmáli hennar
varðveittu íslendingar.
Reykjavíkur-
kvöld í Hlað-
varpanum
BERGÞÓRA Amadóttir heldur
tónleika í Hlaðvarpanum í kvöld*
og annað kvöld. Tónleikarnir
verða tileinkaðir Reykjavík
vegna 200 ára afmælis borgar-
innar og hefjast bæði kvöldin
klukkan 20.45. Lög Bergþóru og
fleiri við ljóð Tómasar Guð-
mundssonar verða aðaluppistað-
an í dagskránni. Von er á gesti
sem flytur eitt Reykjavíkurlag
en ekki verður gefið upp fyrir-
fram hver það verður, segir í
fréttatilkynningu frá hljóm-
plötuútgáfunni Þor.
Bergþóra hélt tvenna tónleika í
Norræna húsinu snemma í vor og
heppnuðust þeir mjög vel, segir
ennfremur í fréttatilkynningunni.
Þessvegna eru tónleikamir nú
haldnir.
Uppá síðkastið hefur Bergþóra
verið á ferð um Norðurlöndin og
komið víða fram, meðal annars í
Jónshúsi í Kaupmannahöfn og á
vísnahátíð í Ábo í Finnlandi. Einnig
söng hún á nokkrum stöðum í
Stokkhólmi. í Finnlandi og Dan-
mörku voru gerðar hljóðupptökur
af tónlist hennar.
OCEUROCARD
AÐSTOMR
HENU NG ÓHAPP ERLENUS
lJið starfrækjum neyðarsíma hér heima, einHum fyrir þá sem tala
eHHert erlent tungumál. Meginmálið er þó að wið höfum tryggt
Eurocard Horthöfum þjónustu hins alþjóðlega aðstoðarfyrirtæHis
<3E5/\, hendi þá alwarlegt óhapp á ferð erlendis. Allir Horthafar fá
sérstaHt spjald með neyðarnúmerum sem gilda hwarwetna í
heiminum.
Með einu sfmtali geta þeir beðið um:
Nauðsynlegar upplýslngar um vlðbrögð við óvæntum vanda, td. tapl ferðasHllríkJa.
Ókeypls flutnlng slasaðs korthafa á sjúkrahús.
FJárhagsaðstoð, t.d. vegna óvæntrar sjúkrahúslegu.
Lögfræðlaðstoð, verði skyndilega þörf á hennl.
Ókeypls farseðla heim, í stað seð/a sem óglldast, t.d. vegna slyss.
©Ókeypls heimsókn að heiman, sé korthafi óvænt lagður inn á spítala erlendls
í lOdaga eða lengur.
AuH þessa geta Eurocard Horthafar notið 5ly5aábyrgðar ferða-
langa. Bætur geta numið allt að U5D ÍOO.OOO, samHwæmt
sHilmálum þar um.
Aðgangur að allri þessari þjónustu er óHeypis, sértu Eurocard
Horthafi. Þú getur fræðst nánar um hana af upplýsinga-
bæHlingnum: „Hendi þig slys erlendis". Hann fæst hjá oHHur, í
ÚtvegsbanHanum, VerzlunarbanHanum og Sparisjóði vélstjóra.
Kreditkort hf. Ármúla 28