Morgunblaðið - 01.04.1992, Blaðsíða 12

12
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. APRÍL 1992
Má selja mannréttindi?
eftirKristin
Pétursson
Mikil vinna var lögð í löggjöfina
um stjórnun fiskveiða. Nú er unnið
að endurskoðun þessara laga. Enn
skortir nákvæma skilgreiningu á
grundvallaratriðum sem varða
stjórnarskrá lýðveldisins og snerta
atvinnufrelsi og atvinnuréttindi
(eignarréttindi), þ.e. almenn mann-
réttindi.
Þegar núverandi lögum um stjóm
fiskveiða var böðlað gegnum deildir
Alþingis með hrossakaupum og
hroðvirkni við þinglok 1990 höfðu
9 nefndarmenn úr sjávarútvegs-
nefndum efri og neðri deilda Alþing-
is beðið Lagastofnun Háskóla Is-
lands um svör við 5 tilteknum spurn-
ingum. Svar barst Alþingi þremur
dögum fyrir afgreiðslu laganna og
enginn tími vannst til samanburðar
á álitsgerð þessari upp á 23 bls. og
lagafrumvarpinu. Efnisleg umfjöll-
un hefur því aldrei farið fram um
þessa mikilvægu álitsgerð og þeim
spumingum sem vöknuðu í kjölfar-
ið, eftir lestur hennar.
Ótrúlega lítill áhugi virðist fyrir
atriðum er varða grundvallarmann-
réttindi, svo og skyldum ráðhema,
alþingismanna og embættismanna,
þegar um er að ræða löggjöf sem
takmarkar atvinnufrelsi. Ekki bara
skyldum þessara aðila heldur einnig
þá ábyrgð sem þessir aðilar bera
þegar hroðvirkni er viðhöfð við lög-
gjöf sem skerðir grundvallarmann-
réttindi.
Hvaða grundvallar-
mannréttindi?
Þau mannréttindi sem löggjöfin
um stjómun fiskveiða snerta eru:
69. grein stjómarskrár íslenska lýð-
veldisins sem hljóðar svo: „Engin
bönd má leggja á atvinnufrelsi
manna nema almannaheill krefji,
enda þarf lagaboð til.“
Atvinnufrelsi eru þannig stjórn-
arskrárvarin grundvallarmannrétt-
indi. Stjórnvöldum er bannað að
skerða atvinnufrelsi nema í þágu
almannaheilla. Hafrannsóknastofn-
un hefur (vegna misskilnings) talið
stjómvöldum trú um að flestír nytja-
stofnar okkar væru að „hrynja"
væri ekki beitt öflugum veiðitak-
mörkunum. Höfundur hefur rakið í
blaðagreinum með rökstuddum
hætti að kenningarnar hans um að
„byggja þurfi upp“ nytjastofna okk-
ar til að ná auknum afrakstri séu á
misskilningi byggðar og að allt of
langt hafi verið gengið í friðunarað-
gerðum til stórtjóns fyrir þá sem
við sjávarútveg starfa svo og fyrir
þjóðina alla.
Sannanlega verður almannaheill
að vera forsenda veiðitakmarkana,
annars eru veiðitakmarkanir óheim-
ilar skv. 69. gr. stjórnarskrárinnar.
Stjómun fiskveiða ætti þannig
að miðast t.d. við þá forsendu að
tilteknir fiskistofnar færu ekki niður
fyrir lágmarksstærð. Lágmarks-
stærð fiskistofna ætti að miðast við
reynslu sl. 20 ára, og veiðanlegt
aflahámark ætti að miðast við stað-
reyndir en ekki ofsatrú um að
„byggja upp“ fiskistofna eins og
gert hefir verið öllum til stórtjóns.
Eðlilegir stjómunarhættir fiskveiða
væm einfalt sóknarmark, með ofan-
greindum forsendum.
Veiðigjald af arðsömustu veiðun-
um (5—7% gegn nánast fijálsri
sókn) er vel hugsanlegt til að nýta
þá fjármuni sem þannig fengjust,
til að styrkja útgerðir tímabundið
til aukinna veiða á vannýttum fisk-
tegundum. Hægt er að gera veiðar
á vannýttum fisktegundum arðsam-
ar á 2—3 ámm, með því að hefja
þær veiðar í ríkari mæli og ná þann-
ig tökum á nýrri veiðitækni, vinnslu-
tækni, svo og nýrri inarkaðssókn —
til aukinnar arðsemi þessara nýju
veiða.
Svona einfalt gæti þetta verið, í
staðinn fyrir allt þetta stórskaðlega,
ólöglega brask með mannréttindi.
Jafnréttisregla og
eignarréttur
Næst komum við að 67. gr.
stjórnarskrárinnar. Þegar atvinnu-
frelsi er takmarkað með víðtækum
hætti, er mikilvægt að lagt sé af
stað með gmndvallaratriði á hreinu.
Svo var alls ekki þegar núverandi
lög um fiskveiðistjórnun voru samin.
67. gr. hefur ávallt verið talin
fela í sér svokallaða jafnréttisreglu,
þ.e. að allir eigi að vera jafnir fyrir
lögum og ekki megi skerða rétt
sumra og hygia öðrum.
Einnig er þessi grein stjórnar-
skrárinnar mikilvægt hvað varðar
eignarrétt á þeim atvinnuréttindum
sem þeir er við sjávarútveg starfa
hafa helgað sér (áunnin réttindi),
67. gr. hljóðar svo: „Eignarrétturinn
er friðhelgur. Engan má skylda til
að láta af hendi eign sína nema al-
menningsþörf krefji, þarf til þess
lagafyrirmæli og komi fullt verð
fyrir.“
Auðlindin, þ.e. fiskistofnarnir, er
almenningseign. Um það er ekki
deilt. Útgerðarmenn hafa áunnið sér
eignarréttindi í formi atvinnu-
réttinda skv. áliti Lagastofnunar.
Um eignarréttindi annarra er við
sjávarútveg starfa s.s. sjómanna,
eigenda fiskvinnslu og fiskverka-
fólks hefur ekki verið fjallað(H!)
Tæplega eru deildar meiningar um
að þessir síðast töldu teljast til ís-
lenskra ríkisborgara og því (skv.
jafnréttisreglunni) verður að skil-
greina áunnin atvinnuréttindi þess-
ara aðila, jafnframt því sem skil-
greina verður með hvaða hætti
stjórnvöld geti látið atvinnuréttindi
þeirra ganga kaupum og sölum án
bóta til þeirra.
69. gr. og 67. gr. stjórnarskrár-
innar munu því verða þungamiðjan
í því uppgjöri og þeim stórfelldu
málaferlum sem framundan eru, ef
klíka sú sem öllu þessu stjórnar,
slær ekki undan nú þegar. Því verð-
ur auðvitað aldrei unað að sumir
útvaldir geti selt atvinnuréttindi
annarra þvers og kruss um landið
og að mannréttindi gangi þannig
kaupum og sölum.(!!I)
Ýmislegt fleira er hreint ótrúlegt
að skuli viðgangast, eins og starf-
semi svokallaðrar „Aflamiðlunar“
(miðlar atvinnuréttindum til EB án
lagaheimildar!) svo og gengdarlaus
flutningur á fiskvinnslustöðvum (at-
vinnuréttindum fiskvinnslu og fisk-
verkafólks) út á sjó með tiiheyrandi
nýfjárfestingu í sjávarútvegi upp á
marga milljarða og því samfara
verri nýtingu sjávarfangs. Nóg er
af fiskvinnslustöðvum í landi,
þ. á m. mörgum verkefnalausum
eða illa nýttum svo ekki sé nú
minnst á atvinnulaust verkafólk.
Kristinn Pétursson
„69. gr. og 67. gr.
stj órnarskrárinnar
munu því verða þunga-
miðjan í því uppgjöri
og þeim stórfelldu mál-
aferlum sem framund-
an eru, ef klíka sú sem
öllu þessu stjórnar, slær
ekki undan nú þegar.“
Atvinnuréttindi eru eign
í nefndu áliti Lagastofnunar Há-
skóla Islands er fjallað um atvinnu-
réttindi (þeirra sem fiskveiðar
stunda?) sem eignarréttindi. (Svar
við spurningu nr. 5.) Niðurstaða er
á þessa leið:
5. „Atvinnuréttindi teljast eign
og njóta verndar 67. gr. stjórnar-
skrárinnar. Sú vernd er þó takmark-
aðri en vernd hefðbundinna eignar-
réttinda. Atvinnuréttindi þau sem
menn hafa helgað sér á sviði fisk-
veiða eru eignarréttindi. Ákvæði
frumvarpsins stofna ekki til ein-
staklngsbundins stjórnarskrárvar-
ins eignarréttar yfir veiðiheimildum.
Á hinn bóginn afmarka þau og skil-
greina nánar þau eignarréttindi í
formi atvinnuréttinda sem við telj-
um að kunni að vera fyrir hendi.
Mörg álitsefni rísa um það hvernig
að vernd þessara eignarréttinda
kann að reyna. Löggjafanum er
heimilt að setja þeim almenn tak-
mörk, enda sé jafnræðis gætt. At-
vinnuréttindi þessi fela ekki í sér
neinn einkarétt ef takmarkanir á
fiskveiðum yrðu felldar niður að ein-
hveiju eða öllu leyti.“
Undir þetta álit skrifuðu Sigurður
Líndal, lagaprófessor, og Tryggvi
Gunnarsson, hæstaréttarlögmaður,
1. maí 1990,
Vantar svör
Spurningar vöknuðu strax við
lestur álitsgerðar þessarar. Þessar
spurningar eru mikilvægar. Þessi
hlið löggjafarinnar um stjórnun fisk-
veiða, þ.e. mannréttindahliðin verð-
ur að fá meiri umfjöllun og faglega
málsmeðferð. Álitsgerð sú sem hér
er vitnað til um áunnin atvinnu-
réttindi, hlýtur einnig að eiga við
um aðra íslenska ríkisborgara sem
starfað hafa við sjávarútveg. Dæmi
um mikilvægar spurningar sem þarf
að afla faglegra svara við sem fyrst
eru:
Spurning 1: Hver eru áunnin at-
vinnuréttindi sjómanna, eigenda
fiskvinnslufyrirtækja og fiskverka-
fólks?
Spurning 2: Má selja áunnin at-
vinnuréttindi, (mannréttindi) og þá
að hvaða skilyrðum uppfylltum?
Spurning 3: Eru íslensk stjórn-
völd skaðabótaskyld gagnvart þeim
þolendum sem hafa orðið fyrir tjóni
vegna meintrar sölu á atvinnurétt-
indum þeirra, t.d. sjómenn, eigendur
fiskvinnslu og fiskverkafólk?
Allir þeir sem taka þátt í því að
hvetja til lagfæringar á núverandi
löggjöf um stjórnun fiskveiða mættu
minnast þess að við erum í reynd
skyldug til þess að koma lagfæring-
um á. Islenska þjóðin má ekki verða
fórnarlamb meiri mistaka en þegar
eru orðin við svokallaða „fiskveiði-
stjórnun". Forsendan um að „byggja
þurfi upp“ fiskistofnana stenst ekki
(þeir gefa mesta nýliðun þegar þeir
eru minni skv. gögnum Hafró). Sal-
an á mannréttindum stenst heldur
ekki. Það er skylda allra þeirra sem
vilja hafa ábyrga skoðun á málefn-
um fiskveiðistjórnunar, að kynna sér
þetta tvennt öðru fremur, forsend-
unum („byggja upp“) og síðan og
ekki síst mannréttindahlið málsins.
Má selja mannréttindi? Ég segi nei(!)
Höfundur starfar við
atvinnurekstur og var þingmaður
fyrir Sjálfstæðisflokkinn
Austurlandi 1988-1991.
MEÐAL ANNARA ORÐA:
HVAR ER FRELSIÐ?
eftir Njörð P.
Njarðvík
„Frelsið er falið þar sem fólkið
berst,“ segir Snorri Hjartarson í
ljóði sínu í Eyvindarkofaveri. Þessi
orð komu mér í hug um daginn,
þegar svo vildi til að ég var beðinn
um að hlaupa í skarð fyrir annan
mann við undirbúning og fram-
kvæmd baltneskra menning-
ardaga sem mennningarmála-
nefnd Reykjavíkurborgar efndi til
á Kjarvalsstöðum. Það var vel til
fundið, því að við vitum næsta lít-
ið um líf þessara þjóða á suður-
strönd Eystrasalts, þótt við höfum
haft ríka samúð með sjálfstæðis-
baráttu þeirra og rétt þeim vinar-
hönd.
Ég var að vísu enginn burðarás
í framkvæmd þessarar kynningar,
en það féll í minn hlut að annast
samskipti við skáldin tvö sem
hingað komu, Jaan Kaplinski frá
Eistlandi og Uldis Berzins frá
Lettlandi. Þriðji rithöfundurinn
sem koma átti, Petras Dirgéla frá
Litháen, birtist aldrei, og engin
skýring hefur fengist á því. Við
vonum aðeins að ekkert illt hafi
komið fyrir hann.
Það segir kannski sína sögu um
erfiðleika í samskiptum við þessar
þjóðir, að upplýsingaskrifstofa
Norðurlanda í Riga í Lettlandi
skuli notast við farsíma sem skráð-
ur er í Noregi. Þegar við vorum
að reyna að fylla í skörð höfunda
sem forfölluðust vegna veikinda,
þá fannst okkur stundum eins og
við værum að reyna að ná sam-
bandi við tunglið. Við erum orðin
svo vön hröðu og beinu sambandi
með síma og símbréfum, að við
erum búin að gleyma því, að eitt
sinn var konungur okkar í Dan-
mörku búinn að vera látinn í eitt-
hvað um hálft ár, án þess að við
vissum af því. Við héldum áfram
að biðja fyrir honum í kirkjunni,
og vonandi hefur það orðið honum
til góðs.
Sjálfstæði ekki sama og frelsi
En þetta var útúrdúr. Efni
þessa pistils er í raun að segja frá
því að mér þótti talsverð lífs-
reynsla að umgangast þessi tvö
skáld frá Eistlandi og Lettlandi í
nokkra daga og heyra þá segja
frá högum sínum og lífssýn. Kald-
hæðni hinnar öru Ijölmiðlunar
samtímans er nefnilega slík, að
fréttir af atvikum þjóta hjá án
þess að tóm gefist að íhuga þau,
vegna þess að önnur atvik enn
nýrri ýta þeim burt úr vitund okk-
ar. Á máli hennar heitir þetta eitt-
hvað þessu líkt: Nú eru Eystra-
saltsríkin orðin sjálfstæð, og það
er gott, og kominn tími til að snúa
sér að öðru. En skáldin knúðu
okkur til að staldra við. Það liggur
í eðli bókmenntanna, það er þess
vegna sem þær eru svo nauðsyn-
legar öllu hugsandi fólki.
Það rann fljótlega upp fyrir mér
í timgengni við þessi tvö skáld,
að við höfum í raun mjög takmark-
aðar forsendur til að skilja aðstæð-
ur í þessum löndum. Mig minnir
að það væri Jaan Kaplinski sem
nefndi sérstaklega að mönnum
hætti til að rugla saman frelsi
þjóða og sjálfstæði, því að til væru
sjálfstæðar þjóðir sem ekki væru
fijálsar. Sjálfur kvaðst hann hafa
takmarkaðan áhuga á evrópskri
hugsun nú um stundir (og kemur
kannski undarlega þvert á alla
umræðu um samruna Evrópu-
ríkja), því að hún væri tengd hug-
myndum á borð við rannsóknar-
rétt, alræðishyggju og yfirdrottn-
un. Hann sagði að hugur sinn
stæði miklu fremur til taóisma og
austrænnar lífssýnar, þar sem
ekki væri gerð eins skörp skil á
milli ytri og innri veruleika.
Kaplinski hefur notið þess að
vera þekkt skáld, ekki bara í hei-
malandi sínu, heldur víða um heim,
en þó fékk hann ekki að ferðast
fyrr en eftir að Gorbatsjov komst
til valda. Leið hans út í hinn stóra
heim hefur legið um Finnland (eins
og gildir um flesta Eistlendinga),
en þar er hann í miklum metum
sem skáld.
í Eistlandi er um ein milljón
manna sem talar eistnesku, og ljóð
Kaplinskis hafa til skamms tíma
verið gefin út í 7.000-8.000 ein-
tökum. En það stafar af því, segir
hann, að bókmenntir voru eini
vettvangur vitrænnar umræðu.
Nú eru bókmenntirnar farnar að
gegna eðlilegra og hversdagslegra
hlutverki, sagði hann, þegar önnur
afþreying er orðin aðgengileg og
stjórnmálaumræða getur farið
fram í blöðum og tímaritum.
Frelsi hið innra
Lettneska skáldið Uldis Berzins
hefur einnig tengst stjórnmálum,
því að hann er formaður Jafnaðar-
mannaflokksins í Lettlandi.
Reyndar segir hann það einungis
um stundar sakir, því að hann
hyggi ekki á stjórnmálaferil.
Þegar ég spurði hann um upp-
runa hans, tjáði hann mér að í
fæðingarvottorði sínu stæði að
hann væri fæddur við götu sem
héti Adolf Hitler Strasse. Með því
sagði hann langa sögu í fáum orð-
um um þá hugmyndafræðilegu
brotsjói sem riðið hafa yfir land
hans. Ekki veit ég hvort þessi
gata var síðar heitin eftir Stalín.
En maður sem er fæddur undir
stjörnu Hitlers og alinn upp undir
augnaráði Stalíns er kominn til
frelsis um langa leið og krókótta.
Ekki síst þess vegna voru hug-
leiðingarnar Berzins um frelsið
eftirminnilegar. Hann sagði blátt
afram að lettnesk skáld hefðu allt-
af verið fijáls, líka þau er gistu
þrælkunarbúðir stalínismans, því
að frelsið býr innra með mönnum,
og verður aldrei frá þeim tekið. í
þessum skilningi er frelsi ekki að
geta valið sams konar afþreyingu
í ótal útvarps- og sjónvarps-
stöðvum. í skilningi Berzins er
frelsið tengt sjálfsvitundinni, tengt
því að bera höfuðið hátt í þreng-
ingum og láta ekki traðka á sér,
heldur standast hveija raun. Og
slíkt er okkur hollt að hugleiða.
Uldis Berzins sagði hins vegar
að afstaðan til tjáningar á frelsi
hefði nú gerbreyst í landi hans.
Nú gæti hann til dæmis gagnrýnt
ýmislegt í lífsháttum og lífssýn
Vesturlanda. Fyrr á tið hefði hann
t.d. ekki getað gagnrýnt Banda-
ríkin, af þvl að slík gagnrýni hefði
veríð þóknanleg kúgurum hans.
Sömuleiðis var fróðlegt að
heyra hann lýsa baráttunni við
ritskoðunina. Okkur sem nutum
álits sem skáld, sagði hann, leyfð-
ist stundum örlítið meira en öðr-
um. Og ef okkur tókst að komast
upp með eitthvað nýtt, þá gátu
aðrir siglt í það kjölfar. Honum
tókst til dæmis einu sinni að fá
orðið Guð prentað með stórum
staf í Ijóði, og það vakti athygli
um allt land. Þetta er okkur tor-
velt að skilja.
Það var af þessum sökum sem
í huga mér vöknuðu þessi orð
Snorra: „Frelsið er falið þar sem
fólkið berst.“ En það er þar samt,
og verður aldrei drepið.
Höfundur er rithöfundur og
dóscnt í íslcnskum bóknwnntuni
við Háskóla íslands.