Morgunblaðið - 01.04.1992, Side 16

16
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. APRIL 1992
Aðkallandi úrbætur
- Umönnunarbætur fyrir hjúkrunar- og
umönnunarstörf á heimili eru tímabærar
eftir Astu R.
Jóhannesdóttur
Mig langar til að hreyfa hér
miklu réttlætis- og sanngirnismáli,
sem er umönnunarbætur fyrir þá
sem annast elli- eða örorkulífeyris-
þega, sem dvelur heima.
Samkvæmt þeim lögum sem
gilda í dag er það aðeins maki lífeyr-
isþega sem á rétt á greiðslu frá
Tryggingastofnun, makabótum,
leggi hann niður störf vegna hjúkr-
unar hans. Greiðsla til maka fyrir
þessi störf er nú, í mars 1992, 28
þúsund krónur, eða 17.500 krónur
hafi makinn einhveija vinnu með
umönnunarstarfinu. Þar er algengt
að um sé að ræða skúringar eða
önnur íhlaupastörf.
Makabætur greiðast þó ekki til
maka, sé hann einnig lífeyrisþegi.
Dæmi: Kona sem hefur verið bund-
in yfir eiginmanni sínum, sem er
umönnunarþurfi eftir alvarlegan
sjúkdóm eða slys, fær makabætur
greiddar þar til hún verður 67 ára.
Þá verður hún ellilífeyrisþegi og fær
sinn eigin lífeyri og makabætur
falla niður. Þessi störf eru þá ekki
lengur metin við hana.
Breyta þarf löguni í
sanngirnisátt
Þetta er mjög óréttlátt og hafa
þeir, sem lent hafa í þessu, átt erf-
itt með að sætta sig við það. Það
getur verið bæði kostnaðarsamt og
erfitt að vera með sjúkling á heimili.
Þessi störf á að meta óháð aldri,
þó svo að sá sem vinnur þau eldist
og fái ellilífeyri, þá á að meta það
hjúkrunarstarf sem únnið er á
heimilinu, það er síðan hægt að
taka tillit til lífeyrisgreiðslna við
ákvörðun umönnunarbóta. Þær
þyrftu því að vera heimildarbætur.
Með því að breyta 13. grein al-
mannatryggingalaganna og orða
hana á eftirfarandi hátt fengju fleiri
umönnunarstörf á heimili metin:
Maki eða sá, sem heldur heimili
með og annast elli- og örorkulífeyr-
isþega og getur af þeim sökum
ekki stundað nema takmarkaða
vinnu utan heimilis, á rétt á umönn-
unarbótum er nemi allt að 47.111
krónum á mánuði. Bæturnar eru
heimildarbætur og því háðar öðrum
tekjum bótaþega.
Verði þessi breyting gerð á lög-
unum, þá er það ekki aðeins maki
elli- eða örorkulífeyrisþega sem
getur fengið greiðslu fyrir umönnun
á heimili hans.
3M
SANDPAPPIR
Viil ........
arvik
ÁRMÚLI 1 -RfEYKJAVÍK - SÍMI 667222 -TELEFAX 667295
Hverjir annast sjúka og fatlaða
heima?
Mun fleiri en makar lífeyrisþega
vinna umönnunarstörf á heimilum
og geta vegna þess ekki stundað
vinnu utan heimilis. Nú þegar legu-
rúmum á sjúkrahúsum fækkar og
erfiðara er að fá vistun fyrir þá sem
þurfa á henni að halda, verða heim-
ilismenn og aðrir aðstandendur
sjúkra og fatlaðra að taka að sér
þessi störf og því alsendis úrelt að
miða aðeins við greiðslu til maka
þess sem er umönnunarþurfi.
Mæður annast uppkomin sjúk og
fötluð börn sín, börn aldraðra for-
eldra sína og aðrir tengdafólk eða
aðra ættingja, en eiga ekki rétt á
neinum greiðslum frá Trygginga-
stofnun. Það samræmist varla anda
almannatryggingalaganna að
mönnum sé mismunað eftir tengsl-
um við þann sem þeir annast.
Umönnunarbætur til foreldra
fatlaðra og sjúkra barna ekki
eftir 16 ára aldur
í vetur, nánar tiltekið 23. desem-
ber 1991, tóku gildi lög, þar sem
kveðið er á um að foreldrar fatlaðra
og alvarlega sjúkra barna geti feng-
ið umönnunarbætur þar til bömin
verða 16 ára. Þessi lög eru reyndar
ekki komin til framkvæmda, en
vonandi verður þess ekki langt að
bíða, en við þessi lög bættist staða
foreldra alvarlega sjúkra barna til
muna.
En hvað tekur við þegar fatlaða
eða sjúka barnið nær 16 ára aldri?
Við 16 ára aldur getur barnið
sjálft fengið örorkubætur, en
umönnunarstarfið greiðist ekki
lengur, þó svo að foreldrarnir eða
það foreldrið sem annast þann fatl-
aða eða sjúka, geti ekki stundað
almenna vinnu vegna umönnunar-
starfans.
Sérstaklega er staða einstæðra
foreldra sem eru í þessari stöðu
slæm. Þar er oft ekki um annað
að ræða en bætur öryrkjans, sjúk-
lingsins, til framfærslu.
Uppbót til sjúklings
Sjúklingur, sem er ummönnunar-
þurfi, getur fengið uppbót á lífeyri
vegna sérstaks kostnaðar, en það
er óveruleg upphæð og ekki bein
greiðsla til þess sem umönnunar-
störfin vinnur. Þessi greiðsla er í
dag frá rúmum 4.000 krónum og
er- mest rúmar 16 þúsund krónur á
mánuði.
Upphæðin, 47.111 krónur, sem
nefnd er í breytingartillögunni, er
sama upphæð og ætluð er sem
greiðsla vegna umönnunar fatlaðs
eða sjúks barns, sbr. breytingu á
almannatiyggingalögunum, sem
gekk í gildi í desember sl.
Umönnun barns og fullorðinna
er hvoru tveggja erfið og getur
verið mjög lýjandi og lágmark að
hún sé metin að verðleikum.
Ég þekki það úr starfi mínu, að
margir sem vinna þessi störf launa-
laust á heimilum sínum og spara
samfélaginu mikið fé, eru orðnir
útslitnir. Ekki er óalgengt að þetta
fólk endi sem öryrkjar með greiðsl-
ur frá Tryggingastofnun, því þeir
ofgera sér með íhlaupavinnu á
kvöldin og um helgar til að láta
enda ná saman.
Þess vegna tel ég mikilvægt að
bæturnar séu heimildarbætur, þá
er hægt að meta þörfína fyrir bæt-
umar í hveiju tilviki.
Greiðsla umönnunarbóta er
sparnaður
Greiðsla umönnunargbóta er
sparnaðúr, bæði þegar til skamms
tíma og langtíma er litið.
Norrænt gigtarár 1992:
IKTSÝKI
eftirlngvar Teitsson
Iktsýki (rheumatoid arthritis) er
langvinn liðagigt sem hijáir allt að
3% fullorðinna og getur stundum
valdið slæmri fötlun. Sjúkdómurinn
getur lagst á nær hvaða lið líkam-
ans sem er en byijar oft í smáliðum
handa, úlnliðum, hnjám eða tá-
bergsliðum. Algengt er að sjúkdóm-
urinn leggist á sömu liði beggja lík-
amshliða.
Orsök
í iktsýki bólgnar slímhúðin sem
klæðir liðpokana. Orsök bólgunnar
er óþekkt en e.t.v. byijar sjúkdóm-
urinn með veirusýkingu og brot úr
veirum setjast í liðslímhúðina. Þá
fer ónæmiskerfi líkamans í gang
og leitast við að fjarlægja veiruna
og brotin úr henni. E.t.v. hafa sjúkl-
ingar sem fá iktsýki arfbundinn
galla í ónæmiskerfinu þannig að
þótt sýkingarvaldinum sé útrýmt
þá heldur ónæmisviðbragðið og
bólgan áfram og þróast yfir í sjálf-
sónæmi, þ.e. líkaminn fer að ráðast
gegn eigin vefjum eins og um utan-
aðkomandi pöddu væri að ræða.
Einkenni
Helstu einkenni sjúklinga með
iktsýki eru í fyrstu verkir og morg-
unstirðleiki í liðum. Oft skánar hin-
um sjúka þegar á daginn líður en
svo kemur stirðleikinn aftur þegar
hinn sjúki sest niður fyrir framan
sjónvarpið að kvöldi. Þegar fram í
sækir bætist hreyfihömlun oft ofan
á verkina og stirðleikann, þó mism-
ikið eftir atvikum. Auk liðeinkenna
fá iktsjúkir oft önnur einkenni enda
getur iktsýki lagst á nær hvaða líf-
færakerfi sem er. Slappleiki og
þreyta sjást oft og er þá stundum
tengt blóðleysi. Þá má nefna mæði
vegna breytinga í lungum og bijóst-
holi, augnþurrk vegna bólgu í tára-
kiitlum og útbrot vegna bólgu í
smáæðum húðar.
Liðbólga sú sem fram kemur í
iktsýki varir mjög mismunandi
lengi. Sumir fá bara eitt kast sem
stendur í 6 til 8 vikur og síðan
hverfur bólgan að fullu. Algengara
er þó að bólgan haldi áfram, e.t.v.
með hléum, og valdi varanlegum
skemmdum á iiðum líkamans þegar
fram í sækir. Koma þá fyrst
skemmdir, svonefndar úrátur, í
bijósk og bein við bólgnu liðina og
að lokum hrynur liðurinn oft með
tilheyrandi hreyfihömlun.
Meðferð
Þar sem orsök iktsýki er enn sem
komið er óþekkt er ekki hægt að
fyrirbyggja hana. Meðferð iktsýki
beinist því fyrst og fremst að því
að draga úr einkennum hennar.
Uppfræðsla hins sjúka er mikilvæg
ekki síst til að eyða fordómum og
til að minna á að meirihluti ikt-
sjúkra fær aldrei slæma fötlun.
Bólgueyðandi gigtarlyf eru und-
irstaða lyfjameðferðar við iktsýki.
Ef þessi lyf eru tekin í viðeigandi
skömmtum þá stilla þau verk, draga
úr morgunstirðleika og eyða Iið-
bólgum. Þótt þessi lyf séu í grund-
vallaratriðum svipuð þá henta þau
hinum ýmsu einstaklingum misvel.
Þarf því oft að prófa nokkur gigtar-
lyf áður en það lyf finnst sem hjálp-
ar hveijum og einum best með sem
minnstum aukaverkunum.
Meðal kosta bólgueyðandi gigt-
Ásta R. Jóhannesdóttir
„Umönnunarstörf á
heimili verður að meta
sem vinnuframlag, vinnu
í þágu samfélagsins, og
greiða fyrir þau eins og
aðra vinnu.
Það er líka sanngirnis-
mál að sjúkum eða fötl-
uðum sé gert kleift að
dvelja heima, óski þeir
þess.“
Þær geta sparað dýra sjúkrahús-
vist eða dýra vistun á stofnun, og
geta verið fyrirbyggjandi, komið í
veg fyrir að þeir sem vinna hjúkrun-
arstörfin slíti sér út og endi sem
Ingvar Teitsson
„Iktsýki er langvinn
liðagigt sem hrjáir allt
að 3% fullorðinna og
getur stundum valdið
slæmri fötlun. Sjúk-
dómurinn getur lagst á
nær hvaða lið líkamans
sem er en byrjar oft í
smáliðum handa og
fóta.“
arlyfja má nefna að líkaminn mynd-
ar ekki þol gegn þeim og þau valda
hvorki ávana né fíkn. Hins vegar
geta þessi lyf valdið magaertingi
og jafnvel magasári og meðal ann-
arra aukaverkana sem stundum
koma fram má nefna útbrot og
bjúgsöfnun.
Þótt bólgueyðandi gigtarlyf dugi
iktsjúkum oft vel má reikna með
öryrkjar á bótum hjá Trygginga-
stofnun.
Geiðsla umönnunarbóta er sparn-
aður í mörgu tilliti. Elli- og örorku-
lífeyrisþegi sem dvelur á sjúkra-
stofnun, t.d. á Skjóli, þar sem marg-
ir aldraðir umönnunai'sjúklingar
eru, kostar heilbrigðiskerfið 7.200
krónur á dag miðað við daggjöld
um áramót, eða 216 þúsund krónur
á mánuði.
Dveldi hann heima og fengi
umönnun þar væri umönnunar-
kostnaður, skv. breytingartillög-
unni í mesta lagi 47.111 krónur.
Þetta er 169 þúsund króna sparnað-
ur á hvern sjúkling. Lægi hann
aftur á móti á Borgarspítalanum
er kostnaðurinn 17.825 krónur á
dag eða tæpar 544 þúsund krónur
á mánuði.
Er það ekki sanngirni að ein-
staklingur, sem sparar ríkinu rúma
hálfa milljón á mánuði með því að
annast lífeyrisþega heima, fái þau
störf metin? Sparnaðurinn er eins
og í þessu tilviki enn um hálf millj-
ón á sjúkling ef upphæðin úr frum-
varpinu er tekin til viðmiðunar.
Umönnunarstörf á heimili verður
að meta sem vinnuframlag, vinnu
í þágu samfélagsins, og greiða fyr-
ir þau eins og aðra vinnu.
Það er líka sanngirnismál að
sjúkum eða fötluðum sé gert kleift
að dvelja heima, óski þeir þess.
Umönnunarfrumvarp á
Alþingi
Ákvæði um umönnunarbætur í
þessa veru var í frumvarpi sem
Guðmundur Bjarnason lagði fram
á Alþingi í fyrra, í kjölfar heildar-
endurskoðunar laga um almanna-
tryggingar, undir stjórn Finns Ing-
ólfssonar. Nú liggur fyrir Alþingi
frumvarp til laga um þessa brfeyt-
ingu á almannatryggingalögunum,
sem undirrituð er flutningsmaður
að.
Bið ég þá sem málið varðar að
fylgjast með því hvaða afgreiðslu
þetta réttlætismál fær í þinginu.
Höfundur er varaþingmaður fyrir
Framsóknarflokkinn í Reykjavík.
að 20 til 25% þeirra þurfi á enn
kröftugri lyfjameðferð að halda,
svonefndum sérhæfðum bólgueyð-
andi eða ónæmisbælandi lyfjum.
Þau þarf að gefa í nokkra mánuði
áðui' en þau fara að slá á gigtarein-
kennin og geta haft slæmar auka-
verkanir. Þegar vel tekst til draga
þau hins vegar úr sjúkdómsvirkn-
inni og hægja sennilega á eyðilegg-
ingu liðanna.
Auk lyfjameðferðar skipa sjúkra-
þjálfun, iðjuþjálfun og bæklunar-
skurðaðgerðir mikilvægan sess í
meðferð á iktsýki.
Rannsóknir á sjúkdómshorfum
Sjúkdómshorfur fólks með ikt-
sýki eru þrátt fyrir allt ekki eins
slæmar og margir halda. Tíu árum
eftir að sjúkdómurinn byijar má
reikna með að 25% sjúklinga séu í
afturbata, án bæklunar, 40% séu
Íítillega fatlaðir, 25% búi við veru-
lega fötlun og 10% hópsins séu al-
varlega fatlaðir, e.t.v. bundnir við
hjólastól.
Víða um heim er unnið ötullega
að rannsóknum á orsökum iktsýki,
m.a. á Rannsóknarstofu Háskóla
íslands í ónæmisfræði, enda verður
þá fyrst hægt að fyrirbyggja sjúk-
dóminn þegar orsökin finnst. Skiln-
ingur okkar á eðli iktsýki hefur
batnað mjög síðustu 10 til 15 árin
og því getum við t.d. beitt ónæmis-
bælandi lyfjum á markvissari hátt
en áður gegn sjúkdómnum. Þá
fleygir gerviliðaaðgerðum stöðugt
fram og nú er mögulegt að skipta
um marga helstu liði líkamans.
Rannsóknir á iktsýki kosta að
sjálfsögðu verulegt fé en þegar
haft er í huga hve miklum þjáning-
um og vinnutapi hún veldur eru
slíkar rannsóknir mjög arðbær fjár-
festing þegar til lengri tíma er litið.
Höfundur er sérfræðingur / lyf-
oggigtiækningum og stnrfar l\já
lyflækningadeild
Fjórðungssjúkrahússins á
Akureyri.