Morgunblaðið - 01.04.1992, Qupperneq 24

24
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 1. APRÍL 1992

Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Ritstjórnarfulltrúi
Árvakur h.f., Reykjavík
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Þorbjörn Guðmundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Björn Vignir Sigurpálsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aðal-
stræti 6, sími 691111. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 691122. Áskriftar-
gjald 1200 kr. á mánuði innanlands. I lausasölu 110 kr. eintakið.
Tifandi tíina-
sprengjur
Hótunin um gagnkvæma
gjöreyðingu í hugsanleg-
um kjarnorkuátökum austurs og
vesturs, heyrir nú að flestra
mati sögunni til. Ekki er lengur
talin þörf á fælingarmætti ger-
eyðingarvopna til að tryggja
jafnvægi og stöðugleika og liðin
er sú tíð er öll samskipti austurs
og vesturs fóru fram í skugga
kjarnorkuógnarinnar. A undan-
förnum árum hafa augu manna
á Vesturlöndum hins vegar verið
að opnast fyrir nýrri ógn, sem
lengi hefur stefnt lífi og heilsu
manna í Austur-Evrópu í voða
og kann að hafa skélfilegar af-
leiðingar víða um heim. Kjarn-
orkuver á fyrrum áhrifasvæði
kommúnista í Austur-Evrópu
eru „tifandi tímasprengjur“.
A þennan hátt lýsti yfirmaður
almannavarna í Rússlandi
ástandinu í ríkjum þeim sern
áður heyrðu Sovétríkjunum til
er hann gerði grein fyrir þeim
mikla vanda sem við stjórnvöld-
um blasti. Öll kjarnorkuver í
Rússlandi væru stórhættuleg og
hið sama gilti um kjarnorku-
rannsóknarstöðvar. Skortur
væri á sérhæfðu starfsfólki þar
sem margir hefðu hætt störfum
við kjarnorkuverin á undanförn-
um mánuðum. Viðhald allt væri
hættulega lítið því varahluti
skorti.
Slysið í Tsjernobyl-kjarnorku-
verinu í aprílmánuði 1986 varð
til þess að draga athygli almenn-
ings að því ófremdarástandi er
ríkti á þessu sviði í Sovétríkjun-
um og víðar í Austur-Evrópu.
Eftir slysið mæidist aukin geisla-
virkni jafnt í Skandinavíu sem í
Mið-Evrópu en mest urðu áhrifin
vitanlega í Sovétríkjunum. Ef
marka má orð yfirmanns al-
mannavarna í Rússlandi hefur
hættan á kjarnorkuslysi síst
minnkað eftir hrun Sovétríkj-
anna og raunar er eðlilegt að
álykta sem svo. Yfirstjórn öil og
birgðaflutningar hafa gengið úr
skorðum, starfsfólkið hefur
fyllst örvæntingu og lifir í sí-
felldri óvissu og ótta. Á land-
svæði því sem áður nefndist
Sovétríkin eru 15 kjarnorkuver
og kjarnakljúfarnir eru ails 44.
Af þeim eru 15 sömu tegundar
og sá sem sprakk í Tsjernob-
yl-verinu. Á fyrrum yfirráða-
svæði sovéskra kommúnista í
Austur-Evrópu eru alls starf-
ræktir 63 kjarnakljúfar. Auk
kjarnorkuveranna í Sovétríkjun-
um sálugu er vitað að nokkrurn
kjarnakljúfum, einkum í Búlgar-
íu og Tékkóslóvakíu, má með
réttu líkja við tifandi vítisvélar.
I^öngu áður en valdakerfi
'kommúnismans hrundi til
grunna í Austur-Evrópu var
mönnum fullkunnugt að tækni-
þekking þar eystra væri ekki
sambærileg við vestræna tækni-
þekkingu. Það blasti við. Á hinn
bóginn var almennt talið að þetta
gilti síður á hernaðarsviðinu og
á vettvangi kjarnorkumála. Ann-
að kom á daginn er eldurinn
kviknaði í Tsjernobyl, skyndilega
rann það upp fyrir mönnum að
kjarnorkuverin í Austur-Evrópu
gætu orsakað óbætanleg um-
hverfisslys. Nú hefur komið í ljós
að kjarnorkuver þessi eru ekki
einungis úrelt í tæknilegu tilliti.
Um mörg þeirra gildir að lítteða
ekkert var hirt um að koma
nauðsynlegum öryggisbúnaði
fyrir, hafi reglur um mengunar-
varnir og öryggisráðstafanir á
annað borð verið til, voru þær
hundsaðar. Af einhveijum sök-
um varð ástandið eystra ekki
áberandi í málflutningi kjarn-
orkuandstæðinga á Vesturlönd-
um.
Nú liggur fyrir að kommún-
isminn var ekki einungis heim-
speki mannhaturs og -fyrirlitn-
ingar. Náttúran sjálf var fyrirlit-
ið fórnarlamb kenningarinnar
afdráttarlausu um framþróun
sósíalismans. „Umhverfishryðju-
verk“ voru unnin þó svo að við
öllum blasti að afleiðingarnar
yrðu óskaplegar. Vígbúnaðar-
hyggjan, miðstýringin og áætl-
anabijálsemin kallaði ólýsanleg-
ar hörmungar yfir milljónir
manna. Mengunin, sjúkdómarn-
ir, hörmungarnar og fórnirnar
skiptu engu, kjarnorkuverin og
verksmiðjurnar urðu að rísa til
merkis um yfirburði hins sósíal-
íska hagkerfis. Heilu landsvæðin
voru lögð í auðn í nafni fram-
fara. Kjarnorkutilraunir ýmsar
voru víða gerðar gjörsamlega án
tillits til þess að lífi og heilsu
íbúa á slíkum tilraunasvæðum
væri stefnt í voða.
Nú þegar Austur-Evrópubúar
hafa varpað kommúnismanum á
öskuhaug sögunnar blasir þessi
hryllingur við. Ástæða er til að
ætla að á Vesturlöndum verði
brugðist skjótt við og kannað
verði hvaða möguleikar eru fyrir
hendi til að tryggja öryggi í
austur-evrópskum kjarnorkuver-
um. Trúiega mun þessi um-
hverfisógn hins vegar vofa yfir
höfðum manna um ókomin ár
þar sem víðast er ekki völ á
öðrum orkugjöfum. Og reynslan
sýnir að hörmungum verður
tæpast afstýrt, takist ekki að
stöðva gangverkið í tímasprengj-
um þeim sem nú tifa í Áustur-
Evrópu.
Súpa seyðið af ofveiðinni við Nýfundnaland
Þurfum að fá umhe
tíl að skilja aðstöðu
John Crosbie, sjávarútvegsráðherra Kanada,
vill ekki valdbeitingu gegn rányrkju útlendinga
VANDI sjávarútvegs í Kanada, einkum á Nýfundnalandi, er ekki ein-
skorðaður við rányrkju útlendinga. Þar hefur hagsmunabarátta
ýmissa hópa og pólitískar deilur dregið úr möguleikunum til sein
beztrar nýtingar fiskimiðanna og þess afla, sem á land berst. Hver
höndin hefur verið uppi á móti annarri og fylkisstjórnin á Nýfundna-
landi ásakar alríkisstjórnina í Ottawa um dugleysi. Sjómenn á Ný-
fundnalandi eru nú úti á hinum umdeildu hafsvæðum til að mótmæla
veiði útlendinga og forsætisráðherra Nýfundnalands, Clyde Wells,
krefst þess að Kanada færi lögsögu sína einhliða útfyrir umdeildu
veiðisvæðin 1. júlí næstkomandi, hafi lausn á málinu ekki fundizt áður.
Morgunblaðið ræddi þessi mál við
John Crosbie í St. John’s á dögunum
og spurði hann fyrst um ásakanir
um dugleysi ríkisstjórnarinnar í mál-
inu. „Þannig er líf stjórnmála-
rnanna," sagði Crosbie. „Þú ert ýmist
gagnrýndur fyrir að gera of lítið eða
of mikið. Mest af gagnrýninni kemur
ýmist frá venjulegu fólki, sem er
fullt öivæntingar vegna atvinnuleys-
is, eða frá þeim fáu, sem stýrast af
pólitískum eiginhagsmunum og hafa
oft hæst. Innan sjávarútvegsins er
svo því miður hver höndin upp á
móti annarri, þegar illa gengur. Þeir,
sem stunda heimaslóðina, og hinir,
sem iengra sækja ásaka hveijir aðra,
menn skipast í flokka eftir því hvort
þeir stunda veiðar í gildrur, net, troll
eða nót. Innan sjávarútvegsins er
því erfitt að forðast deilur eða gagn-
rýni, sérstaklega þegar að sverfur.
Okkar eigin sjómenn eru einnig
sökudólgar
Rányrkja útlendinga er ekki okkar
eini vandi, það er einnig eitthvað að
gerast úti í náttúrunni, sem við kunn-
um lítil skil á. Þar koma áhrif vax-
andi selastofna við sögu, en ofveiðin
er staðreynd, bæði hjá okkur sjálfum
og útlendingum utan 200 mílna
markanna. Okkar eigin sjómenn eru
alveg jafnsekir um rányrku og aðrir.
Þeir hafa ekki gefið upp réttar upp-
lýsingar um afla og hveiju hent er
í sjóinn við veiðarnar. Við höfum því
komið á fót virku eftirlitskerfi, það
er eftirlitsmaður um borð í hveijum
togara, sem veiðir innan landhelg-
innar og eftirlit við löndun er einnig
orðið gott. Við höfum því náð góðri
stjórn á okkur sjálfum og fáum rétt-
ar og fullnægjandi upplýsingar um
það, sem hjá okkur er að gerast.
Að auki er svo rányrkja útlendinga
umtalsvert vandamál.
Teljum okkur hafa stuðning
íslendinga
Það mál getum -við aðeins búizt
við að leysa með því a.ð fá umheim-
inn, eða meirihluta heimsbyggðar-
innar, til að átta sig á þessum vanda
og styðja. okkur við Iausn hans með
tilliti ti! þeirrar staðreyndar að þarna
er um kanadíska fískistofna að ræða,
sem aðeins í skamman tíma leita út
fyrir 200 mílna mörkin. Þeir eru þá
veiddir takmarkalítið og án tillits til
þess hvaða áhrif það hefur á vöxt
og viðgang fiskistofnanna. Við telj-
um okkur hafa stuðning íslendinga
og fleiri þjóða í þessari afstöðu okk-
ar og verður ályktun þess efnis lögð
fram á umhverfisráðstefnunni í Rio
í sumar. Umheimurinn lætur það
ekki viðgangast að við flytjum lög-
sögu okkur einhliða út til að ná stjórn
á nefinu og halanum. Bandaríkin
munu ekki samþykkja slíkar aðgerð-
ir. Rússar munu ekki gera það og
slík mun afstaða helztu stórþjóðanna
verða. Þær gætu á hinn bóginn sam-
þykkt að strandríki skuli hafa stjórn
á veiðum eigin fiskistofna, sem
John Crosbie, sjávarútvegsráð-
herra Kanada.
ganga í einhveijum mæli út fyrir 200
mílna lögsöguna. Því verðum við að
standa saman til að afla þessum
hugmyndum fylgis, sérstaklega í
Evrópu.
Hvað er að gerast í hafinu?
Ofveiði okkar heyrir nú sögunni
til vegna virks eftirlits og minnkandi
kvóta, en auk rányrkju útlending-
anna snúast áhyggjur okkar um
það, sem er að gerast í hafinu í kring-
um okkur. Sjávarhiti fer lækkandi,
meira er um ís en áður og þettá virð-
ist hafa farið illa með loðnustofninn.
Loðnan er þorskinum afarmikilvæg
fæða, og hverfi hún, verður lítið úr
þorskinum. Sjómenn af heimaslóð-
inni, sem jafnframt stunda selveiðar,
hafa tjáð mér, að selurinn, sem þeir
veiða, sé orðinn horaður. Fitulagið,
sem venjulega sé allt að þriggja
þumlunga þykkt, sé nú aðeins um
þumlungur. Selurinn virðist því ekki
lengur finna það æti, sem hann gerði
áðui’ og þessi staða bendir ótvírætt
til umtalsverðra breytinga á skilyrð-
um í norðvestanverðu Atlantshafinu.
Hvort þarna er um varanlegar breyt-
ingar að ræða eða ekki vitum við
lítið um, en verðum auðvitað að vona
hiðbezta.
Árið 1977 til 1980 var ástand
þorskstofnsins á norðurslóðinni talið
jafnslæmt og það er nú. Stofninn
náði sér mjög vel á strik er leið á
síðasta áratug og því er ekki ástæða
til að ætla annað, en hann nái sér
enn á strik, svo fremi sem fiskveiði-
stjórnunin sé í lagi. Við höfum ekki
stjórn á gangi mála vegna þess, sem
gengur á á nefinu og halanum.
Engin hreyfing hefur verið í fryslili