Morgunblaðið - 17.10.1993, Blaðsíða 8

Morgunblaðið - 17.10.1993, Blaðsíða 8
8 B MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 17. OKTOBER 1993 SLENSKAR FORNLEIFARANNSOKNIR GAGNRYNDAR sionuMin FRAMÞROW? ÍSLENDINGAR eru langt á eftir nágrannalöndunum í fornleifarann- sóknum, aðferðirnar eru löngu úr- eltar og alltof mikil áhersla er lögð á ritaðar heimildir við til dæmis skráningar á fornminjum. Það eru, í stuttu máli, niðurstöður BA-rit- gerðar Steinunnar Kristjánsdóttur, „Islandsk arkeologi: stagnation ell- er utveckling?", frá fornleifafræði- deild Gautaborgarháskóla. Texti: Sverrir Guðmundsson/ Mynd: Helena Stefónsdóttir Steinunn hefur stundað nám í fornleifafræði við háskólann í Gauta- borg síðastliðin þrjú ár. 1 ritgerð sinni, sem á íslensku gæti heitið: íslensk fornleifafræði: stöðnun eða framþróun? skoðar hún áhrif ríkjandi aðferða á forn- leifarannsóknir á íslandi með sér- stöku tilliti til íveruhúsa. Niður- staða hennar er sú að íslensk forn- leifafræði sé stöðnuð í gamaldags rannsóknaraðferðum. Hún segir, að hingað til hafi íslendingasögurnar stjórnað skráningu á fornminjum og þar af leiðandi hafí bara verið rann- sakaðir þeir staðir sem hægt er að tengja við þær. Það sem hafi síðan fundist hafi verið notað sem sönnun fyrir áreiðanleika þeirra. Hún kemst einnig að þeirri niður- stöðu í ritgerðinni, að við aldurs- greiningar séu ritaðar heimildir teknar fram yfir áreiðanlegri að- ferðir, til dæmis C-14. „Öskulög eru mikið notuð í þessu sam- bandi, en mörg hinna eldri ösku- laga eru einmitt tímasett sam- kvæmt rituðum heimildum," segir Steinunn og bætir við að engu sé líkara en að aðalmarkmið margra íslenskra fornleifafræðinga sé að staðfesta að íslenskar ritaðar heimildir séu sannleikur. — En eru ekki ritaðar heimild- ir áreiðanlegar heimildir? „Ekki í fornleifafræði. Ég tel mjög hættulegt að nota sögurnar sem viðmiðun þegar grafið er, eins og gert hefur verið hingað til. Það getur vel verið að sögurn- ar segi satt frá að hluta, en mun- um við einhvern tíma komast að því sem ekki er með í rituðum heimildum?" segir Steinunn. Hún bendir ennfremur á erfiðleikana með það sem höfundar heimild- anna ekki vissu uffl eða ekki vildu vita tim, tiJ dæmis hinar dekkri hliðar þjóðfélagsins. Einfalt er ekki elst Mikilvægasta atriðið í ritgerð sinni segir Steinunn þó vera gagn- rýnina á gamaldags rannsóknar- aðferðir. Þær, segir hún, byggja á þróunarsinna og gerðþróunar- fræði (týpólogíu), þ.e.a.s. þróun hýbýla frá hinu einfalda til hins flókna. Þetta, segir Steinunn, er úrelt: „Það er löngu yitað að þróunin gengur ekki frá hinu einfalda til hins flókna eins og hin gamla og úrelta þróunarkenning byggir á. Þróunarferillinn er miklu flóknari en svo. Við rannsóknir á íveruhús- um verður að taka tillit til þess að einstaklingar byggja hús sín samkvæmt sínum eigin hugmynd- um og möguleikum úr umhverf- inu. Þessir möguleikar geta grundvállast á tækhií efnahag,- umhverfí, byggingareftii, tfú, m.m." Mismunandi búskaparhættir Steinunn segir ennfremur að Steinunn Kristjáns- dóttir, ungur fornleifa- fræðingur frá Gauta- borgarháskóla, telur íslenska fræðimenn of bundna af rituðum heimildum og fasta í stöðnuðum rarmsóknaraðferðum það sé ekki hægt að ganga út frá því að búskaparhættir hafi verið eins á landinu öllu. „Á síðari tím- um eru búskaparhættirnir mjög mismunandi og þannig hafa þeir örugglega verið fyrr á öldum. ís- lenskir fornleifafræðingar hafa byggt upp sérstakan ramma yfir það hvernig íslensk íveruhús hafa þróast í gegnum aldirnar. Þessi rammi byggir á þróunarkenning- unni, þar sem elsta húsið er ein- faldast og það yngsta flóknast hvað útlit og uppbyggingu varð- ar." í rammanum eru nú fjórar gerðir íveruhúsa frá 874-1550: 1. langhús (874-1000), langhús með bakhýsi (1000-1100), lang- hús með 'bakhýsi og stofu við annan gaflinn (1100-1800) og gangabær (1300-1550). „Það er löngu vitað að þegar fornminjar eru rannsakaðar með fyrirfram ákveðnar hugmyndir í bakgrunn- inum, hefur það áhrif á niðurstöð- urnar. Þess vegna hafa flest ís- lensk íveruhús frá víkingaöld og miðöldum hingað til passað inn í rammana fjóra. Þeim húsum sem ekki hafa átt heima þar er troðið þangað á emn eða annan hátt." Að sögn Steinunnar er vanda- mál íslenskrar fornleifafræði að hluta það að margir rannsóknar- menn eru ekki menntaðir forn- leifafræðingar. Það hafi líka vald- ið því að hinar görnlu kenningar eru enn við lýði. „Án breytinga í rannsóknaraðferðum komum við trúlega ekki til með að komast að meiru um okkar íslensku menningarsögu þrátt fyrir áfram- háldaBdi rannsóknir. Dest er að leggja ritaðar heimildir og-Ajrm- geíðarfræði á hillutta í fornleifá,- rannsóknum og rannsaka með opnun huga ef árangur á að nást."

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.