Morgunblaðið - 30.10.1993, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 30. OKTÓBER 1993
Fordæmi Bjarna
Benediktssonar
eftir Þröst Ölafsson
Á sama tíma og iðnbyltingin hóf
innreið sína á meginlandi Evrópu
ríkti skipulag sjáifsþurftarbúskapar
og þ.a.l. kyrrstaða á Islandi. Umbylt-
ing atvinnuhátta hófst síðan á ís-
landi af meiri krafti en dæmi voru
um víðast hvar.
Þessi snöggu umskipti annars
vegar og rótgróin völd gömlu ís-
lensku valdastéttarinnar hins vegar
ollu því að ekki tókst að aðlaga alla
þætti íslenskrar þjóðfélagsgerðar að
kröfum nútímans, einkum á sviði
fijálsra viðskipta. Það reynist því
oft nauðsynlegt að leita sögulegra
fremur en rökrænna skýringa á
ástæðum þess, að sumilr íslendingar
kjósi fremur kyrrstöðu og leggi
aukna áherslu á sjálfsþurftarbúskap
en frjáls viðskipti að hætti vest-
rænna þjóða.
Fastheldnir á forna ósiði
í athyglisverðum greinum eftir
Áma Amarson, sem birtust í Lesbók
Morgunblaðsins 9., 16. og 23. októ-
ber sl., er m.a. greint frá því að ís-
lendingar hafi hafnað boði konungs
árið 1670 um að taka þátt í íslands-
versluninni og borið við sárri fá-
tækt. Meginástæðan fyrir þessari
synjun er hins vegar talin hafa verið
að Islendingar ríghéldu í fornar við-
skiptavenjur um vöruskipti, þar sem
fiskar og álnir voru verðamæta-
kvarðinn. Þeir skildu því ekki hug-
takið markaðsverð og voru ekki í
stakk búnir til að stunda utanríkis-
verslun.
íslendingar ríghéldu í þetta fyrir-
komulag, lengur en flestar þjóðir.
Hræðslan við hið ókunna sameinaði
valdastéttina, sem leit homauga all-
ar breytingar, sem ógnað gátu jafn-
vægi þjóðfélagsstéttanna. Dómar frá
þessum tíma endurspegla þennan
ótta. Þannig kvað Alþingi upp dóm
árið 1609, þar sem talið var óheim-
ilt að beita maðki, sem þótti betri
beita en áður þekktist, þar sem sum-
ir hvorki vildu né gátu notað slíka
beitu. Svipuð sjónarmið komu fram
í Grundardómi frá árinu 1581. Sam-
kvæmt honum var óheimilt að nota
lóð við veiðar vegna þess að vinnu-
menn sóttu frekar í störf þar sem
slík verkfæri voru notuð en hinir
fengu enga vinnumenn, sem ekki
höfðu bolmagn til að koma sér upp
lóðum til að keppa um vinnuaflið.
Svokallaðir markönglar voru bann-
aðir, þar sem ekki hefðu allir sömu
aðstöðu til að nýta þá. í stað þess
að menn gætu nýtt sér aðstöðuna
til bættari kjara, þá skyidi heldur
draga alla niður á það afkomustig
sem þeir verst settu bjuggu við.
Þessi dæmi lýsa því hvernig valda-
stéttir hindruðu tækniframfarir og
kusu fremur að halda afkomu allra
niðri, heldur en að fylgja nýjungum,
þar sem framfarir gátu raskað inn-
byrðis valdajafnvægi þjóðfélagsins.
Skyldi enn eima eftir af þessum
hugsunarhætti?
„Einvaldsklær
forréttindahópa"
Þar sem jafnaðarstefnan er jafn-
réttisstefna, sem berst gegn forrétt-
indum, kemur það fáum á óvart að
íslenskir jafnaðarmenn hafi áratug-
um saman barist ekki aðeins gegn
forréttindahópum heldur einnig slíku
kyrrstöðuhugarfari, sem hefur tak-
markað frelsi einstaklinganna og
hindrað efnahagslegar franjfarir og
eðlilega verðmætasköpun í þágu
þjóðarheildarinnar.
Alþýðuflokkurinn hefur frá upp-
hafi barist gegn því að Framleiðslu-
ráði iandbúnaðarins væri falið úr-
skurðarvald um heimild til innflutn-
ings landbúnaðarafurða. Hags-
munasamtök bænda geta ekki bæði
gætt hagsmuna framleiðenda og
neytenda, hversu réttlát sem þau
telja sig vera. Á þetta sjónarmið
féllust ailir' flokkar við afgreiðslu
„kartöflubiblíunnar" svokölluðu á
Alþingi árið 1955, þar sem því var
hafnað að Framleiðsluráð fengi úr-
skurðarvald um innflutning landbún-
aðarafurða. Ráðið gæti aldrei verið
meira en umsagnaraðili.
Neytendur þess tíma gátu einnig
þakkað einarðri afstöðu Bjarna
Benediktssonar þáverandi dóms-
málaráðherra þessa skynsömu nið-
urstöðu. Þrátt fyrir eindreginn vilja
hans til að draga úr valdi framsókn-
armannsins Jóns heitins ívarssonar,
forstjóra Grænmetisverslunar ríkis-
ins, gat hann ekki fallist á að þau
völd yrðu afhent Framleiðsluráði
landbúnaðarins.
í lokaumræðu Alþingis um málið
beitti Bjarni m.a. eftirfarandi rökum:
„... en í ljós kom, að það synjunar-
vald á innflutningi og útflutningi
allra landbúnaðarafurða, einnig ann-
arra en grænmetisafurða, sem í
frumvarpinu er fengið þeirri stofnun,
sem hér um ræðir, er algerlega nýtt.
Slík heimild hefur ekki áður verið í
lögum, og ég og nokkrir fleiri þing-
menn vorum ákveðnir í því, að ef
þessu ákvæði fengist ekki breytt,
þá mundum við ekki treysta okkur
til þess að fylgja frumvarpinu. Nú
hefur málum svo skipazt, að land-
búnaðarnefnd með þessa vitneskju
í huga hefur orðið sammála um að
færa greinina í það horf, sem ég tel
aðgengilegt, að framleiðsluráð hafí
hér umsagnarrétt. Það er mjög eðli-
legt, að fulltrúar bændanna eigi rétt
á því að láta uppi sitt álit um þetta.
Hitt gat ekki komið til mála, að fela
þeim úrslitaákvörðunarvaldið í svo
víðtæku málefni. Það gleður mig
Þröstur Ólafsson
„Lang-varandi við-
skiptahöft er afar dýr-
keypt efnahagsstjóm-
un. Þau leiða til óhag-
kvæmra framleiðslu-
hátta en kostnaðurinn
er greiddur af kaupend-
um framleiðslunnar.“
mjög, að hæstvirtur þingmaður Suð-
ur-Þingeyinga, Karl Kristjánsson,
sagði, að aldrei hefði verið meining-
in að sækjast eftir svo víðtæku valdi,
enda ber að játa, að nefndin féllst
ljúflega á breytinguna, þegar málið
hafði verið athugað, og er þá
ánægjulegt, að allir geta vel við
unað, aðrir en þeir, sem vilja halda
einveldi „einvaldsklónna úr Horna-
firði“.“
Afleiðingar haftastefnunnar
Þessi skynsömu viðbrögð þáver-
andi dómsmálaráðherra eru áhuga-
verðari fyrir þær sakir að Sjálfstæð-
isflokkurinn var í stjórnarsamstarfi
með Framsóknarflokknum á þeim
tíma þegar haftastefnan var í al-
gleymingi. Fram til ársins 1934 var
innflutningur og verslun með land-
búnaðarafurðir hins vegar með öllu
frjáls, en íslensk stjórnvöld fetuðu
því miður í fótspor annarra ríkja í
Vestur-Evrópu ogtöldu, með hörmu-
legum afleiðingum, að viðskiptahöft
væru rétt viðbrögð við heimskrepp-
unni.
Upphafið að endalokum hafta-
stefnunnar má hins vegar rekja til
alþjóðlegs viðskiptasamstarfs, stofn-
unar GATT og OEEC (sem síðar
varð OECD), sem lagði grunninn að
evrópsku samstarfi gegn höftum og
tollum, sem leiddi til stofnunar Kola-
og stálbandalags Evrópu 1952. Upp
úr því þróaðist Efnahagsbandalagið
1958 og síðan EFTA árið 1960. Hin
farsæla viðreisnarstjórn Alþýðu-
flokks og Sjálfstæðisflokks var und-
ir sterkum áhrifum frá þessari já-
kvæðu þróun, sem styrkti markmið
samstarfsaðila um að afnema hafta-
stefnuna. Það er því alvarlegt um-
hugsunarefni að á sama tíma og
frelsi ríkir á nær öllum sviðum ís-
lensks viðskiptalífs hafí höft á sviði
landbúnaðar aukist frá því sem þau
voru mest á tímum haftaáranna.
Langvarandi viðskiptahöft er afar
dýrkeypt efnahagsstjómun. Þau
leiða til óhagkvæmra framleiðslu-
hátta en kostnaðurinn er greiddur
af kaupendum framleiðslunnar. Við-
skiptahöftin beinast því í reynd ekki
gegn erlendum aðilum heldur inn-
lendum neytendum.
Nýleg ákvörðun landbúnaðarráð-
herra um að fela Framleiðsluráði
úrskurðarvald um innflutning soð-
innar kjötvöru, er því ekki aðeins
byggð á umdeildri lagastoð, sem
brýtur í bága við alþjóðaskuldbind-
ingar íslendinga og reynir á þanþol
stjórnarskrárinnar; hún er jafnframt
tímaskekkja, sem á svipaðan hátt
og fyrir tæpum fjórum öldum virðir
að vettugi hagsmuni þjóðarheildar-
innar. Þar að auki brýtur hún gegn
öllum meginreglum viðskiptafrelsis
og forsendum opins hagkerfis. Við
alþýðuflokksmenn höfum því barist
á móti fyrrnefndri ákvörðun land-
búnaðarráðherra og afturhaldshug-
arfari framsóknarmanna allra
flokka.
Gegn afturhaldshugarfari mun
áfram verða barist.
Höfundur er aðstoðarmaður
utanríkisráðherra.
Látum hagsmimi
bamanna ráða
eftir Gunnar Biering
Samruni Landakotsspítala og
Borgarspítala hefur verið í brenni-
depli í fjölmiðlum síðustu dagana.
Þar hefur m.a. borið á góma flutning
barnadeildar Landakotsspítala á
Borgarspítala og eru skriflegar
skoðanir um þá ráðstöfun. Borgar-
spítalinn hefur lýst yfir áhuga á því
að veita deildinni á Landakoti við-
töku m.a. á þeim forsendum, að
þúsundir bama fara árlega uní slysa-
varðstofu og aðrar deildir sjúkra-
hússins án þess að njóta þjónustu
bamalækna né annars sérhæfðs
starfsliðs. Bamaspítali Hringsins á
Landspítalanum hefur jafnframt lýst
áhuga á því að barnadeildin á Landa-
kotsspítala flytjist á Landspítalann
og sameinist deildinni þar. Ástæður
em einkum tvær, fjárhagsleg hag-
kvæmni fyrir þjóðarbúið og sú
ákvörðun Ríkisspítalanna að reisa
vandað bamasjúkrahús á komandi
ámm. Ástæða þykir á þessu stigi
að vekja athygli á umræðum, sem
átt hafa sér stað innan vébanda
Félags íslenskra bamalækna undan-
farin þijú ár. Árið 1990 skipaði fé-
lagið nefnd í samráði við heilbrigðis-
„ Greinarhöf undur
hvetur til þess, að álykt-
anir Félags íslenskra
barnalækna um þjón-
ustu við veik börn á Is-
landi verði hafðar að
leiðarljósi við þær um-
ræður, sem framundan
eru.“
málaráðuneytið til að móta hug-
myndir um þjónustu við veik böm á
íslandi í framtíðinni. Var undirritað-
ur skipaður formaður nefndarinnar,
sem gjarnan var kölluð framtíðar-
nefndin. Nefndin skilaði lokaskýrslu
í árslok 1992 en þá hafði hún verið
rædd náið á allmörgum félagsfund-
um.
Stjórn Félags íslenskra barna-
lækna mótaði því næst ályktunartil-
lögur á grundvelli skýrslunnar og
þeirra umræðna, sem um hana
spunnust. Voru ofangreindar álykt-
unartillögur bomar upp á aðalfundi
félagsins 8. janúar 1993. Sú tiiiaga,
sem fjallaði um sjúkrahúsmál bama
á íslandi, var í fjórum liðum og hljóð-
aði svo:
1. Gerðar verði nú þégar ráðstaf-
anir til að barnadeild Landakotsspít-
ala verði flutt á Borgarspítalann í
Reykjavík.
2. Hafinn verði nú þegar undir-
búningur að byggingu barnaspítala
á Landspítalalóð, sem verði mistöð
allrar heilbrigðisþjónustu við böm á
íslandi.
3. Lögð verði megináhersla á náið
samstarf Landspítala, Borgarspítala
og Fjórðungssjúkrahússins á Ákur-
eyri um heilbrigðisþjónustu við böm
á íslandi.
4. Starfrækt verði barnadeild við
Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri
svo sem verið hefur hingað til og
fagnað er fyrirhugaðri stækkun
deildarinnar.
Greinargerð fylgdi þessari tillögu
og þykir ástæða_ til að birta hana í
heilu lagi hér: „Ástæður fyrir flutn-
ingi barnadeildar Landakotsspítala
á Borgarspítalann eru einkum tvær,
þ.e. annars vegar gjörbreytt starfs-
aðstaða barnadeildarinnar á Landa-
kotsspítala og hins vegar sú stað-
reynd, að árlega eru skoðaðar þús-
undir barna á Borgarspítala án þess
Gunnar Biering
að barnalæknar komi þar nærri.
Lagt er til að skipulögð verði á höf-
uðborgarsvæðinu miðstöð fyrir alla
heilbrigðisþjónustu við böm á ís-
landi. Innan vébanda þessarar mið-
stöðvar verði auk hefðbundinna
bamalækninga skipulögð göngu-
deildarþjónusta hinna ýmsu undirs-
érgreina barnalæknisfræðinnar þar
sem þörf er á séraðstöðu og sam-
vinnu margra aðila (multidisciplin-
ary approach). Einnig þjónusta við
landsbyggðina, þjónusta við heilsu-
gæslustöðvar varðandi ungbamaeft-
irlit og skólalækningar svo og bama-
geðlækningar og endurhæfingu svo
eitthvað sé nefnt. Kennsla heilbrigð-
isstétta verði skipulögð frá þessari
miðstöð. Ekki er lögð áhersla á, að
öll starfssemin fari fram undir einu
þaki, en talið er eðlilegt, að barnasp-
ítali, sem reistur verður á Landspít-
alalóð á komandi árum, verði mið-
punktur þessarar starfsemi. Þar til
nánara skipulag af hálfu heilbrigðis-
yfirvalda liggur fyrir en lögð er
áhersla á að fagleg og akademísk
stjómun deildanna á Landspítala og
Borgarspítala verði sameiginleg svo
og rekstrarleg stjórnun, eftir því sem
auðið er. Læknanemar, aðstoðar-
læknar og annað starfslið vinni á
báðum sjúkrahúsunum eftir því sem
námskröfur og aðrar aðstæður gefa
tilefni til.
Lögð er rík áhersla á eðlilega
verkaskiptingu milli þessara stofn-
ana varðandi þjónustu við börn,
þannig að forðast megi fjárhagslega
óhagkvæma tvítekningu og óheppi-
lega samkeppni samfara henni."
Ályktunartillögur stjórnarinnar
vom samþykktar einróma. Fundinn
sóttu 22 af 36 starfandi barnalækn-
um á landinu og þeirra á meðal var
þorri bamalækna, sem starfa við
sjúkrahúsin hér í Reykjavík. Vom
niðurstöður fundarins kynntar þá-
verandi heilbrigðismálaráðherra,
Sighvati Björgvinssyni, landlækni
og stjómendum Ríkisspítala og
Borgarspítala.
Greinarhöfundur hvetur til þess,
að ályktanir Félags íslenskra bama-
lækna um þjónustu við veik böm á
íslandi verði hafðar að leiðarljósi
við þær umræður, sem framundan
em.
Höfundur er bamalæknir.
Opið í dag frá kl. 12:00 -16:00
SKÚLAGÖTU 59, REYKJAVÍK S. 61 9550