Morgunblaðið - 10.07.1994, Blaðsíða 38

Morgunblaðið - 10.07.1994, Blaðsíða 38
38 SUNNUDAGUR 10. JÚLÍ 1994 MORGUNBLAÐIÐ SKOÐUN AHRIFISLENSKRA FORNS AGNA Á LÍF OG VERKWAGNERS EITT fremsta tónskáld allra címa var lista- maðurinn Richard Wagner. Um hann seg- ir breski Wagnersér- fræðíngurinn Ernest Newmann eitthvað á þessa leið: „Hann var einstakt fyrirbæri í samanlagðri sögu listanna ... Sér- hver persóna hans, sér- hver atburðarás var sköpuð samhliða í hugarheimi tónskálds, leikritaskálds, hljóm- sveitarstjóra, leik- gerðarmanns, lát- bragðshöfundar og textahöfundar. Slík samsetning hafði aldrei verið hjá einum og sama einstaklingnum áður, það hefur ekki gerst síðan og mun að öllum líkindum aldrei koma fyrir aftur." Höfuðverk þessa snillings, og þar með allra tónbókmenntanna, er fjór- söngleikurinn Niflungahringurinn þ.e. Rínargullið, Valkyrjurnar, Sig- urður Fáfnisbani og Ragnarök. Inn- blástur í þetta mikla verk sækir Wagner beint í íslenskar bókmenntir. Arið 1988 heimsótti ég Wagner- safnið í Bayreuth gagngert til þess .^að kynna mér þær bækur, sem þar kynnu að finnast af íslenskum bók- menntum. Mér til mikillar undrunar fann ég, með aðstoð Giinthers Fisc- hers bókasafnsfræðings, fjölda bóka á íslenskri tungu, sem höfðu verið í persónulegu bókasafni tón- skáldsins. Má þar nefna m.a. Völu- spá, Sæmundar-Eddu, Snorra- Eddu, Heimskringlu, Völsunga- sögu, riddarasögur o.fl. Um þessa heimsókn skrifaði ég grein í Morg- unblaðið 23. mars 1989. Eftir þessa heimsókn gerði ég mér enn betur grein fyrir hvflíkar gersemar bók- menntir okkar eru og fékk þá hug- mynd, að nauðsynlegt væri að gera fólki kunnug tengsl ópera Wagners . yið þær. Mér datt í hug hvort hægt væri að fá vísindamenn, einn eða fleiri, t.d. íslenskan og þýskan, til þess að gera ýtarlega úttekt á þessu efni. Einu sinni sem oftar, þegar ég var í heimsókn hjá Dr. Kurt Schier prófessor í Miinchen ræddi ég þetta mál við hann. Hann var því mjög hlynntur, að úttekt yrði gerð á þessu efni og afmarkaði efn- ið með spurningunn. Á þýsku hljóm- ar spurningin þannig: „Welchen Einfluss hatte die islándische Líteratur auf das Leben und Werk Richard Wagners?" Einnig ræddi ég þetta mál við Jónas Kristjánsson, ^ forstöðumann handritastofnunar Árna Magnús- r&ionax. Hann var strax mjög jákvæð- ur og áhugasamur. Jónas hringdi í mig er von var á Wolfgang Wagner hingað til lands á vegum Lístahátíðar í ársbyrjun 1993. Hann sagði mér að Wolfgang hefði áhuga á að skoða íslensku handritin. Ég lét fréttastofu Stöðv- ar 2 strax vita og átti Ómar Ragn- arsson langt viðtal við Wagner við það tækifæri. Ég skrifaði Valgarði Egilssyni forstöðumanni Listahátíð- ar bréf og skýrði honum frá áhuga- máli okkar Jónasar og bað hann .að tala máli okkar við Wagner. Valgarður var svo vinsamlegur að bjóða mér heim til sín 26. janúar 1993 að hitta Woifgang Wagner og ræða þessi mál við hann sjálfur. Jónas Kristjánsson var erlendis um þessar mundir og fór ég því einsam- all. Á heimili Katrínar Fjeldsted og Valgarðs var vinnufundi samstarfs- Hnanna þeirra að ljúka. Auk hús- Jóhann J. Ólafsson bænda voru þar Wolf- gang og kona hans Gudrun Wagner, Árni Tómas Ragnarsson læknir og kona hans Selma Guðmundsdóttir píanóleikari svo og Ruth Magnússon. Þetta var stjórn Lista- hátíðar í Reykjavík 1994, sem hafði sýnt Wagnerhjónunum handritin í Árnastofn- un fyrr um daginn og skoðað mögulega staði til þess að sýna Wagn- er-óperu. Þetta ágæta fólk hafði sagt Wagner frá grein minni í Morgunblaðinu og heilsaði hann mér einkar vingjarn- lega. Ég sagði honum frá áhuga okkar Jónasar Kristjánssonar. Wolfgang varð mjög áhugasamur og sagðist vera reiðubúinn að gera allt sem hægt væri til að greiða götu þessa máls. Ég spurði hvort ég mætti nefna nafn hans í þessu sambandi. Hann hélt nú það, til þess væru þeir þarna í Bayreuth. Ég skyldi bara skrifa beint til hans persónulega eða spyrja eftir honum sjálfum næst þegar ég væri á ferð- inni. Nýr forstjóri, ungur maður, 29 ára, Sven Friedrich, hefði verið ráðinn og myndi hann aðstoða okk- ur. Ég sagði Wolfgang frá þeirri hugmynd okkar að fá þýskan og íslenskan námsmann til þess að rannsaka efnið, sem hluta af námi sínu, og koma til Bayreuth I þeim tilgangi. Wolfgang sagði sjálfsagt að taka á móti slíkum manni og veita honum vinnuaðstöðu. Þrjár vinnuaðstöður væru í Bayreuth, en væru þær uppteknar myndi hann sjálfur koma honum fyrir. Talið barst að öðru. Hann sagði að þetta væri sín fyrsta heimsókn til Islands. Hann var himinlifandi yfir heimsókn sinni í Árnastofnun. Þar fékk hann að handleika frum- gögn verka, sem afi hans hafði byggt Niflungahring sinn á. Einnig fékft hann þar skýringar forstöðu- mannsins á þýðingu Guðrúnarkviðu fyrir verk Wagners. Fornar bók- menntir bar á góma og hversu þær drægju upp mannlega hugsun, ástríður og hegðun, einföldum, skýrum og sterkum litum. Svo sterkum að ef við færum að meta atburði, persónuleika og framferði söguhetjanna á hefðbundinn mæli- kvarða sýndíst okkur nútímamönn- um flest þetta fólk altekið vitfirr- ingu. En hefur nokkuð breyst? Líti maður í kringum sig, nú á okkar tímum, virðist trylling manna síst minni. Hún hefur aðeins verið tæknivædd. Manndráp nútímans eru miklu meiri, og þau eru grimm- úðlegri og andstyggilegri en heila- spuni hínna fornu höfunda gat fóstrað. Morðin hafa verið „mekan- íseruð" og á þessari morðóðu öld höfum við upplifað mestu manndráp samanlagðrar mannkynsögunnar. Mannskepnan væri eina skepna jarðar sem dræpi aðra af sama stofni í stórum stíl. Samt væri maðurinnm æðsta verk sköpunar- innar. Sagt væri að Guð hafi skap- að manninn í eigin mynd. Eftir því væri þetta hræðilegur Guð. Hinu eilífa böli, þversögn manns- ins og takmörkum er lýst með sterk- um dráttum á þrunginn hátt í hinum kynngimögnuðu bókmenntum okk- ar. Þessi sannindi eru viðfanfgsefni Wagners. Hann vekur áhorfandann til umhugsunar en bendir á lausn: Fórnfæring ástarinnar. Höfuðverk þessa snill- ings, og þar með allra tónbókmenntanna, er fjórsöngleikurinn Nifl- ungahringurinn þ.e. Rínargullið, Valkyrjurn- ar, Sigurður Fáfnisbani og Ragnarök. Jóhann J. Olafsson sýnir hér fram á að innblásturinn í þetta mikla verk sæki Wagner beint í íslenskar bókmenntir. Wolfang Wagner hefur áhuga á að sviðsetja óperur afa síns á sem flestum stöðum. Fyrir þremur árum hefðu þær verið fluttar í fyrsta sinn á Nýja-Sjálandi, þar áður á Japans- eyjum. Nú yrði eyjan ísland næst. Hin nýja styttri útfærsla væri hans hugmynd og yrði hún flutt fyrst á íslandi. Árni Tómas Ragnarsson hafði áður sagt mér frá þessari hugmynd og að Þjóðleikhúsið hefði verið valið. Wolfgang Wagner stakk upp á Þingvöllum undir berum himni en menn voru ekki tilbúnir að taka áhættu af veðurfarinu. Hugmyndin um Þingvelli er mjög A'^é \jt í ¥% píép**' »*¦ i,.^ l .f1^.' * \ ""gf i ': .'v ll^^x I tjrsSÉfc ~y- •^ /í &¦', ¦¦'" Js^ Snorri Sturluson athygliverð. Til forna héldu ger- manskar þjóðir þing sín undir ber- um himni. Þingvellir eru líklega einn af mjög fáum slíkum þingstöð- um, sem enn er hægt að staðsetja og ganga að í óbreyttri mynd. Hann er örugglega mestur og glæsileg- astur slíkra þingstaða og ennþá í notkun. Væntanlega koma Þing- vellir til greina við kvikmyndun Niflungahrings Wagners í framtíð- inni. Heimsókn til Bayreuth • Við Jónas Kristjánsson ræddum oft um það okkar á milli hvernig hægt væri að ráðast í það verk að rannsaka tengsl bókmennta okkar og tónlistar Wagners. Hér á landi eru margar stofnanir sem sinna menningarmálum en allar fjárvana og hafa ákveðnum og sérstökum skyldum að gegna. Mörg nöfn komu upp og^ var rætt við ýmsa fræði- menn. Ég skrifaði Wolfgang Wagn- er og bar fram erindið eins og um var talað. Hann staðfesti bréflega, það sem hann hafði sagt í Reykja- vík, að hann hefði mikinn áhuga á þessu viðfangsefni, og myndi gera allt sem hann gæti til að styðja þetta mál. Forstöðumaður skjala- safnsins væri mjög hæfur fagmað- ur._ í nóvember 1993 átti ég erindi til Munchen og datt í hug að nota ferðina til þess að hitta menn í Bayreuth og athuga aðstæður. Ég fékk Dr. Hubert Seelow háskóla- kennara í norrænum fræðum við háskólann í Erlanger til að slást í för með mér. Seelow er kvæntur íslenskri konu, Kolbrúnu Haralds- dóttur, og talar íslensku lýtalaust. Gerði ég mér jafnframt vonir um að Seelow gæti tekið þetta rann- sóknarverkefni að sér. Við ókum til Bayreuth og gerðum boð fyrir Steffan Jöris í „Festspielhaus", óperuhúsi Wagners, en Jöris var sérstakur fulltrúi Wolfgangs Wagn- ers í öllu því sem snerti væntanlega uppfærslu Niflungahringsins í Reykjavík næsta vor (27. maí 1994). Jöris kallaði á Wolfgang Wagner, sem kom til okkar að vörmu spori, heilsaði okkur glað- lega og bauð okkur velkomna. Ég kynnti Dr. Seelow fyrir honum. Wagner ræddi mikið um væntan- lega uppfærslu Niflungahringsins í Reykjavík og sagði að stytting verksins stæði nú yfir. Tvær aðferð- ir væru tíl umræðu um það hvernig tengja ætti kaflana saman. Önnur væri sú að tvinna tónlist þeirra þátta sem valdir yrðu með tón- fléttu, sem samin yrði sérstaklega í þeim tilgangi. Það hefði hins veg- ar ekki gefist vel t.d. í Brussel þar sem stytt gerð hringsins hefði verið sýnd á tveimur kvöldum. Hin að- ferðin væri sú að tengja kaflana með töluðum þáttum. Hann vær hlynntari seinni aðferðinni. Ég af- henti Wagner nýjasta hefti Óperu- blaðsins, þar sem mikið var fjallað um væntanlega uppfærslu. Hann varð mjög ánægður með að fá það. Því næst bað hann Steffan Jöris að fylgja okkur til Wagner-safns- ins, sem er í hinum enda bæjarins í Villa Wahnfried, sem var heimili Richards Wagners síðustu ár hans. í Bæjaralandi er skammdegi í nóv- ember eins og á íslandi, því var skollið á myrkur er við komum á safnið. Þar tók á móti okkur Sven Friedrich. Einnig fékk ég aftur að heilsa upp á gamlan kunningja, Gunther Fischer, sem hafði aðstoð- an Jöris kvaddi okkur og fór aftur upp í óperuhúsið þar sem hann myndi bíða okkar en Friedrich leiddi okkur þessu næst út í Wagner-safn- ið Villa Wahnfried. Búið var að loka safninu, svo við fengum einkasýn- ingu undir leiðsögn Friedrichs. Fyr- ir utan æviatriði Wagners sjálfs er gerð grein fyrir flutningi verka hans í Bayreuth frá upphafi til vorra daga. Þó bendir Friedrich á að þriðja ríkinu sé sleppt og þurfi að bæt úr því. Greinilegt er að hinn ungi maður (29) lítur þessa hörmu- legu atburði með augum sagnfræð- ingsins og rannsakandans og telur ósanngjarnt að umfjöllun um tón- skáldið líði fyrir gjörðir manna sem misnotuðu nafn þess hálfri öld eftir að það lést. Þetta þurfi að leiðrétta. Þótt hægt sé að samþykkja þetta út af fyrir sig finnum við hinir eldri að við erum meira undir áhrifum þessara atburða en hinir yngri. Engin mynd er af Snórra Sturlu- syni né handritunum og þyrfti að fylla upp í þá eyðu sem fyrst. Við kveðjum nú Friedrich með miklu þakklæti og skundum aftur upp í „Festspeilhaus". Þar er allt harðlæst enda klukkan orðin sex svo við berjum húsið utan þar til Jöris opnar fyrir okkur til þess að ganga með okkur um bygg- inguna. Húsið er reist eftir hug- myndum Wagners sem hafði til fyr- irmyndar óperuhús í Ríga og forn grísk leikhús. Húsið var hugsað sem sumaróperuhús eingöngu og því engin upphitun í því enda svalt þarna inni þennan nóvemberdag. Húsið er og léttbyggt úr timbri og múrsteins- bindiverki. Hljóðeinangra þurfti þak- ið með steinull því þotur fljúga yfir það og trufla tónlistarflutning. Hvorki hljómsveitin né stjórnandi hennar sjást úr áhorfendasal. Því er ekkert klappað þegar hann geng- ur í hljómsveitargryfjuna. Af sömu ástæðum eru hljóðfæraleikararnir ekki í kjólfötum, heldur þægilegum fötum t.d. gallabuxum og stutterma- bolum. Hljómsveitarstjórinnn stjórn- ar sitjandi og á hver sinn stól sér- smíðaðan. Ég fékk að reyna stól Daniels Barenboims. Jöris sýndi okkur allt sviðið og þann flókna sviðsbúnað, sem notað- ur er. Áhrifamikið var að sjá hinn Richard Wagner að mig í síðustu heimsókn minni. Friedrich bauð okkur á skrifstofu sína, sem var mjög mikið lýst af hvítu flúrljósi. Vinnustaður hans er í hliðarbyggingu við safnið. Sonur tónskáldsins, Sigfried, faðir Wolf- gangs, lét reisa þetta hús fyrr á öldinni og bjó þar. Ekkja hans Winnfried bjó þar til dauðadags 1980. í einu horni skrifstofunnar var uppbúið kaffiborð, sem Fried- rich bauð okkur Seelow og Jöris að setjast við. Friedrich sýndi okkur nokkrar bækur á íslensku, gamla kunningja, sem hann hafði látið sækja úr bókastafni Wagners. Völu- spá, Sæmundar-Eddu og Snorra- Eddu. Við ræddum mikið um hvaða áhrif þessar bækur hefðu haft á tónlist Wagners. Þjóðverjarnir full- yrtu að Wagner hefði sáralítið sótt í hin þýsku Niflungaljóð. Wagner hefði sótt mest allt efni sitt í hinar íslensku bókmenntir. Hinn sterki, mergjaði og magnaði stíll fornbók- menntanna hefði haft mikil áhrif á sköpunargáfu meistarans og ímyndunarafl. Friedrich endurtók að aðgangur að safninu og gögnum þess stæði okkur opinn og jafnvel væri hann tilbúinn að ganga lengra í þeim efnum en venjulegt er. Steff- Wolfgang Wagner djúpa kjallara úr tilhöggnu grjóti gerðan af hörðum höndum fyrir 120 árum. Meitilförin töluðu sínu máli. Á sumrin bætast 900 starfsmenn við þá 60 sem starfa allt árið. Nú er klukkan að ganga átta. Við See- low þökkum Jöris fyrir greiðvikni hans, löngu eftir hans vinnutíma, og kveðjum. Greiðvikni gestgjafa okkar vitnar um vilja þeirra til þess að hjálpa okkur við rannsókn efnisins: „Hvaða áhrif höfðu íslenskar forn- bókmenntir á líf og verk Richards Wagners?" Við síendurtekinn flutning Nifl- ungahringsins um allan heim er stöðugt verið að velta upp nýjum hliðum verksins, dýpka skilning manna á því og túlka það á nýjan hátt. Þess vegna myndi slík rann- sókn vera flytjendum og áhorfend- um mjög að skapi. Okkur væri þetta kærkomið tækifæri til þess að vekja áhuga manna á bókmenntum okkar. Eins og málum er háttað yrði slík rannsókn varla gerð nema undir forystu menntamálaráðuneytisins. Höfundur er stórkaupmaður í Reykjavík.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.