Morgunblaðið - 15.08.1997, Page 6

b
6 FIMMTUDAGUR 15. ÁGÚST 1997___________________________________________________________MORGUNftLAPIÐ
FRÉTTIR
JEPPINN lá utan vegar eftir óhappið í gær.
Morgunblaðið/Arnór
Jafnréttisráð mót-
mælir skipan í Rann-
sóknarráð Islands
Grundvallarbreyt-
ing gerð á fram-
setningu fjáriaga
Hvellsprakk
og valt út af
JEPPABIFREIÐ fór út af
Reykjanesbraut við Stapa síðdegis
í gær. Að sögn lögreglu hvell-
sprakk á öðrum hjólbarða bifreið-
arinnar að framan með þeim afleið-
ingum að bílstjóri missti stjóm á
henni og missti hana út af veginum
þar sem hún fór eina veltu. Far-
þegi var í bílnum auk bílstjóra.
Báðir voru í bílbeltum og sluppu
með lítilsháttar meiðsl.
--------------
Hlaða og hest-
hús brunnu
ELDUR kom upp í hlöðu og áföstu
hesthúsi við bæinn Hellishóla í
Fljótshlíð í fyrrinótt.
Kona, sem var í sumarbústað
ekki langt frá, tilkynnti slökkvilið-
inu á Hvolsvelli um eldinn klukkan
rúmlega fímm. Atta slökkviliðs-
menn á þremur slökkvibílum fóru á
staðinn og var heimilisfólk þá sof-
andi.
Húsin voru alelda þegar slökkvi-
lið kom á staðinn og var ekki hægt
að bjarga þeim. Engar skepnur
voru í hesthúsinu en hey, sem var í
hlöðunni, er ónýtt. íbúðarhúsið á
bænum var aldrei í neinni hættu.
JAFNRÉTTISRÁÐ hefur mót-
mælt því að einungis tvær konur
voru skipaðar í nýtt Rannsóknar-
ráð af alls 11 sem þar sitja.
Að sögn Eh'nar Líndal formanns
Jafnréttisráðs veldur það þeim
miklum vonbrigðum að þeir sem
hafa um þessi mál að segja hafí
ekki nýtt tækifæri tii að bæta hlut
kvenna.
„Við lýsum furðu okkar á þeirri
þröngsýni sem lýsir sér í hlutfalli
kynja í Rannsóknarráði íslands.
Þetta samræmist ekki fram-
kvæmdaráætlun ríkisins um skipan
í opinber ráð og nefndir sem miðar
að því að rétta hlut kvenna í þeim.
Það er nauðsynlegt að tryggja
bæði konum og körlum sömu
möguleika til áhrifa á stefnumótun
Rannsóknarráðs íslands," sagði
Elín.
Fór eftir tilnefningum
„Ég fer eftir þeim tilnefningum
sem ég fékk,“ segir Bjöm Bjarna-
son menntamálaráðherra. Af þeim
þremur aðilum sem tilnefna í
Rannsóknarráð tilnefndu tveir
konur, annars vegar æðri mennta-
stofnanir, stjómanir safna á vegum
menntamálaráðuneytis og Vísinda-
félag Islendinga og hins vegar
rannsóknastofnanir utan verksviðs
menntamálai'áðuneytis. Mennta-
málaráðherra skipaði Önnu Soffíu
Hauksdóttur prófessor við HÍ fyrir
hönd þeirra fyrrnefndu og
Þórönnu Pálsdóttur fyrii' hönd
þeirra síðarnefndu. Engin kona var
tilnefnd af Alþýðusambandi ís-
lands og Vinnuveitendasamband-
inu.
Tveir fulltrúar eru skipaðir í ráð-
ið án tilnefningar, þeir Þorsteinn I.
Sigfússon prófessor við verkfræði-
deild HÍ og Baldur Hjaltason for-
stjóri Lýsis hf. „Ég hafði ekki þessi
sjónarmið sem jafnréttisráð hefur
þegar ég í samráði við rfkisstjórn-
ina skipaði í Rannsóknarráð. Ég
mat þetta út frá hæfni einstak-
hnga,“ segir Bjöm Bjamason
menntamálaráðhema.
FJÁRLAGAFRUMVARP fyrir ár-
ið 1998 verður sett fram á rekstrar-
grunni í stað þess að vera sett fram
á greiðslugrunni eins og fjárlög
undanfarinna ára, samkvæmt lög-
um um fjárreiður ríkisins sem sam-
þykkt voru á Alþingi í vor. Frá og
með næsta ári verða því fjárlög og
ríkisreikningur samræmd í fram-
setningu og munu sýna allar fjár-
skuldbindingar ríkisins ásamt
greiðsluhreyfingum, sem til þessa
hafa einungis verið sýndar í fjárlög-
um.
Fjármálaráðuneytið vekur sér-
staka athygli á þessari breytingu í
tengslum við útkomu ríkisreiknings
fyrir árið 1996, sem kom út í gær,
en að mati ráðuneytisins munu nýju
lögin marka þáttaskil í upplýsinga-
gjöf um ríkisfjármál.
í breytingunni felst m.a. að gjöld
ríkissjóðs verða sundurliðuð eftir
ábyrgðarsviðum og viðfangsefnum
þannig að þau sýni skuldbindingar
s.s. lífeyrisskuldbindingar. Fjárlög-
in munu einnig sýna greiðsluhreyf-
ingar. Eru reikningsskil ríkisins
þannig færð nær því sem gerist á
almennum markaði með þeirri und-
antekningu að á A-hluta ríkissjóðs
verða fjárfestingar að fullu gjald-
færðar þegar til þeirra er stofnað
eins og verið hefur en ekki eign-
færðar og afskrifaðar á líftíma
þeirra eins og gert er í almennum
reikningsskilum. Þá verða fjárlög
og lánsfjárlög felld saman.
Að mati fjármálaráðuneytisins
eru kostirnir við framsetningu fjár-
laga á rekstrargrunni þeir að heild-
arumsvif ríkissjóðs koma skýrar
fram og mat á langtímaáhrifum rík-
isfjármála verður auðveldara. Með
þessari breytingu mun hugtakið
fjárveiting öðlast nýja merkingu en
til þessa hefur fjárveiting til stofn-
unar falið í sér ígildi greiðslu til
hennar. Með breyttri framsetningu
mun fjárveiting hins vegar fela í sér
heimild til að stofna til skuldbind-
ingar jafnhliða því sem sýnt verði
hvað ríkissjóður mun greiða til
stofnunarinnar á fjárlagaárinu.
Miklar breytingar á samsetn-
ingu langtímaskulda
Skv. ríkisreikningi batnaði afkoma
ríkissjóðs umtalsvert á síðasta ári.
Tekjuhalli ríkissjóðs lækkaði um 6,5
milljarða kr. eða úr 15,2 milljörðum
í 8,7 milljarða. Tekjujöfnuður sem
hiutfall af vefgri landsframleiðslu
fór úr því að vera 3,4% halli árið
1995 í 1,8% halla á seinasta ári og
hefur ekki verið hagstæðari það
sem af er þessum áratug.
Heildarskuldir ríkissjóðs í árslok
1996 námu 245 milljörðum kr. en að
teknu tilliti til lánveitinga hans voru
þær 174 milljarðar kr. I hlutfalli við
landsframleiðslu námu skuldir rík-
issjóðs 49,2% um seinustu áramót
samanborið við 51,5% árið 1995.
Verulegar breytingar urðu á sam-
setningu langtímaskulda ríkissjóðs í
fyrra eftir tiltölulega litlar breyt-
ingar þrjú ár þar á undan. Þannig
lækkað hlutdeild bandaríkjadollars
í skuldinni úr 24,5% í 20,7% á milli
ára, en á móti jókst vægi þýskra
marka úr 11,7% í 18,9%. Vægi lána í
innlendri mynt breyttist tiltölulega
lítið á milli ára og nemur rösklega
þriðjungi í langtímaskuldum» ríkis-
sjóðs.
Skýrsia Raunvísindastofnunar Háskólans og Orkustofnunar fyrir Vegagerðina
Eldvirknin eykst
undir Vatnajökli
FREKAR miklar líkur verður að
telja á að næstu áratugir á eldgosa-
svæði Vatnajökuls verði viðburða-
ríkari en þeir sem nýhðnir eru.
Ókyrrð á svæðinu síðasta ár bendir
til að í hönd fari óróatímabil, en sú
ókyrrð tekur til fleiri en einnar meg-
ineldstöðvar líkt og gerðist í fyrri
goshrinum 1340-1362 og 1710-1730.
Kvikuhlaup og gos varð í Bárðar-
bungu, tvö smágos á Lokahrygg og
líklega innskot við Hamarinn. Þá
hafa fylgt þessum umbrotum
skjálftar við Tungnafellsjökul og
Esjufjöll og Grímsvötn sýndu lífs-
mark 1983 og 1984. Því verður að
gera ráð fyrir að áframhald atburða
geti verið með mjög margvíslegum
hætti.
Þetta kemur fram í skýrslu sem
Raunvísindastofnun Háskólans og
Orkustofnun unnu fyrir Vegagerð-
ina um gos og hlaup í Vatnajökli á
síðasta ári. I skýrslunni er reynt að
draga upp myndir af hugsanlegri at-
burðarás undir jökli, þótt tekið sé
fram að engin leið sé til að meta
hversu líkleg hver atburðarás sé.
Askja Bárðarbungu
Þeir möguleikar, sem nefndir eru
í skýrslunni eru í fyrsta lagi, að gos
verði innan öskju Bárðarbungu, þar
sem þungamiðja atburðarásar síð-
ustu ára hefur verið. „Reikna verður
með þeim möguleika að kvika
streymi nú upp í grunnstætt kviku-
hólf undir öskju Bárðarbungu og
bæti upp það þrýstingsfall sem varð
í gosinu 1996. Það gæti tekið nokkra
mánuði að byggja upp þrýsting að
nýju sem dygði til að hleypa af stað
nýju gosi. Fremur líklegt verður að
telja að slíkt gos eigi sér aðdraganda
í aukinni skjálftavirkni undir öskj-
unni, í vikur eða mánuði áður en
kvikan brýst til yfirborðs. Ef gos
kemur upp innan öskjunnar leitar
bræðsluvatnið án mikillar viðstöðu
út úr henni til austurs og til Jök-
ulsár á Fjöllum. Flóðið sem af því
skapast ræðst mjög af afli gossins."
Ánnar möguleiki, sem skýrsluhöf-
undar nefna, er kvikuhlaup lárétt út
frá Bárðarbungu og gos utan öskj-
unnar. „Mestar líkur eru á slíkum
gosum á sprungusveimnum sem
liggur út frá megineldstöðinni til
suðvesturs og norðausturs. Ef
kvikuhlaupið er langt getur það leitt
til hraungoss utan jökulsins," segir í
skýrslunni og enn fremur að ef gos
verði undir jökli megi reikna með
jökulhlaupum og fari eftir legu eld-
varpanna hvar þeirra gæti. Til
greina komi Jökulsá á Fjöllum,
Skjálfandafljót, Kaldakvísl,
Tungnaá, Skaftá og jafnvel Skeiðará.
Hár þrýstingur í Lokahrygg
Þriðji möguleikinn er gos á Loka-
hrygg eða í Hamrinum. „Smágosin á
Lokahrygg benda til þess að kviku-
þrýstingur geti verið hár í grunn-
stæðum kvikuhólfum á þeim slóðum,
sérstaklega má líta á smágosið undir
Vestari Skaftárkatli í ágúst 1996
sem merki um vaxandi þrýsting.
Einnig má benda á að skjálftavirkni
í kjölfar gossins í október 1996 hefur
að miklum hluta verið bundin við
eystri helming Lokahryggjar."
Þá segir, að hlaup í kjölfar stórs
goss á þessum slóðum myndi fara í
Skaftá og hugsanlega einnig í
Hverfísfljót og kanna þyrfti áhrif
hugsanlegs stórs hlaups á sam-
göngumannvirki á þessum slóðum.
Fjórða hugsanlega atburðarásin
er ef gýs innan Grímsvatnaöskjunn-
ar. „Gosin 1983-4 sýna að kviku-
þrýstingur undir Grímsvötnum er
að líkindum hár, og að hann þurfí
ekki að aukast mikið til að hleypa af
stað gosi. Það er þó eftirtektarvert
að áreitið sem kvikuhólf Grímsvatna
varð fyrir í gosinu í október og þeg-
ar vatnsþrýstingur í Vötnunum óx
og minnkaði snöggt í okt.-nóv. dugði
það ekki til að hleypa upp gosi. Vera
kann að breytingarnar hafí verið of
snöggar, og að kvikuþrýstingur
þurfí fyrst að aðlagast háum vatns-
þrýstingi svo að þrýstingsléttir geti
verkað eins og gikkur. Næstu hlaup
úr Grímsvötnum gætu því hleypt
upp gosi þó hlaupið í nóvember hafi
ekki gert það.“
Hlaup í Grímsvötnum gæti
færst i fyrra horf
Talið er ólíklegt að stórhlaup fylgi
í kjölfar goss innan Grímsvatnaöskj-
unnar, en aukin eldvirkni í Gríms-
Gos í öskju
Bárðarbungu
hÆ
—1 hlaup f I i
-p^sGrímsvötn
Hamariín ©) VATNAjÖKULL^,
/5
SOkm
Gos á Lokahrygg
eða í Hamrinum
Lokahryggur \
milli Grímsvatha
og HamarsinS '
Kvikuhlaup frá Bárðar-ý
bungu og gos utan |
öskjunnar
Gos í Grímsvatna-
öskjunni eða kvikuhlaup
og gos utan öskjunnar
m
B^rðarbung
. i \ VATNA/ÖKULL
Crímsvötn \
vötnum muni auka jarðhita þar til
lengri tíma litið. íshellan muni
þynnast og hlaupamunstrið leita í
það horf sem það var á fyrri áratug-
um aldarinnar, þ.e. stór hlaup en
strjál.
Síðasti möguleikinn er kvikuhlaup
frá Grímsvötnum og gos utan öskj-
unnar. „Kvika undir Grímsvötnum
getur leitað þaðan lárétt og leitt til
goss utan öskjunnar. Bent hefur
verið á samband Skaftárelda við
eldsumbrot í Grímsvötnum. Ef gos
verður innan vatnasviðs Grímsvatna
getur það leitt til hlaups úr Grím-
svötnum líkt og varð í nóvember
1996. Gos geta líka orðið utan þess
vatnasviðs og eru hlaup hugsanleg
t.d. í Skaftá, Hverfisfljóti og Djúpá
af þessum sökum.“
I
l
i
I
>
I
\
i
\
i
i
i
i
i
i
i
i
\