Morgunblaðið - 07.05.1999, Síða 35

MORGUNBLAÐIÐ
FÖSTUDAGUR 7. MAÍ 1999 35
ERLENT
Reuters
SERBNESKUR íbúi þorpsins Lipljan í Kosovo, um 20 km sunnan héraðshöfuðborgarinnar Pristina, virðir
fyrir sér rústir húsa, sem eyðilagzt hafa í loftárásum NATO.
Hvað tekur við
að stríði loknu?
UPPBYGGINGIN
ÞRÁTT fyrir linnulitlar loftárásir
Atlantshafsbandalagsins (NATO) á
skotmörk víðs vegar um Serbíu,
Svartfjallaland og Kosovo-hérað,
virðist lítið geta breytt því að hern-
aðurinn stefnir í að verða viðvar-
andi næstu vikur og mánuði. Dag-
lega lýsa talsmenn bandalagsins yf-
ir „sigrum" á hinum ýmsu vígstöðv-
um en á meðan er unnið að tiilögum
á bak við tjöldin um hvernig unnt
verði að ná fram stöðugleika á
Balkanskaga þegar hernaðinum
lýkur. Gallinn er hins vegar sá að
hernaðaraðgerðir NATO í Júgó-
slavíu hafa dregið stórlega úr getu
þjóðarinnar til að endurreisa efna-
hag landsins, eins og Klaus Nau-
mann, hershöfðingi NATO, sem lét
af störfum nú á dögunum komst að
orði í viðtali við breska dagblaðið
Daily Telegraph.
Á sérstökum fundi leiðtoga Evr-
ópusambandsríkja (ESB) í liðinni
viku, var rætt um tillögur þýsku
ríkisstjórnarinnar, sem nú fer með
formennsku innan ESB, um hvern-
ig uppbyggingu á Balkanskaga
verði hagað að stríðinu loknu. Þá
var rætt um svipuð mál á
vinnufundum í Washington síðustu
helgi, þar sem leiðtogar aðildarríkja
NATO og samstarfsríkja banda-
lagsins voni saman komnir að fagna
50 ára afmæli NATO. Himininn yfir
Evrópu er, eins og Jonathan Eyal
skrifaði nýlega fyiúr Netútgáfu
BBC, ekki aðeins morandi af
sprengjum, heldur einnig af marg-
víslegum uppbyggingaráætlunum.
Gallin sé hins vegar sá að meðal
þjóðanna á Balkanskaga hefur
ógiynni slíkra áætlana verið and-
vana fæddar.
Eyal telur að öll umræða um
uppbyggingarstarf á Balkanskaga
sé vel til fundin á þessari stundu og
víst þyki að Kosovo-hérað muni
þurfa víðfeðman fjárstuðning, auk
hernaðarlegra skuldbindinga
NATO-ríkjanna, á næstu árum og
jafnvel áratugum. Slíkar skuld-
bindingar verði að fara fram sam-
hliða því að færa þarf júgóslav-
neskan almenning í sanninn um
ágæti lýðræðislegra stjórnarhátta.
Gera verði Serbum Ijóst að fram-
tíðin sé bjartari en það sem á und-
an hafí farið. Þá sé ljóst að ná-
grannaríkin sem hingað til hafa
ekki flækst í átökin, þurfi einnig á
stuðningi og skuldbindingum að
halda. Þá sé vænlegra að huga að
slíkum áætlunum nú, í stað þess að
bíða endalausra senna milli Evr-
ópuríkja og Bandaríkjanna um
hlutverk og ábyrgð, eins og gerðist
í kjölfar Bosníu-stríðsins fyrir
nokkrum árum.
Leiðtogar ESB og NATO hafa
heitið því að styðja ríkin á
Balkanskaga. í ljósi þessa, er talið
skynsamlegra að forgangsraða
verkefnum nú, í stað þess að sitja
hjá og bregðast við nýrri stöðu um
leið og hún kemur upp. Hitt er þó
einnig talið líklegt að ESB og
NATO munu reka sig á ýmis konar
vandamál er uppbyggingarstarfí
verður hrint í framkvæmd.
Frumforsenda þess að vel takist
til við uppbyggingarstarf á
Balkanskaga að stríði loknu er ekki
aðeins hugarfarsbreyting ríkja,
þjóða og þjóðarbrota á Balkan-
skaga, heldur einnig og ekki síður,
hugarfarsbreyting meðal vest-
rænna þjóða. Með öðrum orðum,
breytinga er þörf, bæði til hægri og
vinstrí væng hefðbundinna stjórn-
mála, ef áætlanir eiga að ná fram að
ganga.
„Marshall-aðstoðin" seinni
Leiðtogar ESB-ríkja hafa að und-
anförnu rætt um það sem kallað
hefur verið „Marshall-aðstoðin"
seinni sem ætluð væri ríkjum
Balkanskagans. Er þar með vísað
til hinnar umfangsmiklu aðstoðar
Bandaríkjamanna við Evrópu eftir
heimsstyijöldina seinni. Eyal telur
að þótt að slíkar yfírlýsingar geti
tekið sig vel út á forsíðum dagblaða,
þá sé hugsunin á bak við þær frem-
ur illa ígrundaðar.
Marshall-aðstoðin hafi komið til
eftir að markmið heimsstyijaldar-
innar hafí náðst. Núverandi átök á
Balkanskaga eru því marki brennd
að markmiðin eru heldur óljós.
Átökin hófust í því skyni að koma í
veg fyrir þjóðemishreinsanir Serba
í Kosovo-héraði. Er ekki reyndist
unnt að koma í veg fyrir óhæfuverk-
in reyndi NATO að snúa dæminu
við. Fyrir um mánuði var megin-
markmið herfararinnar að fá
Slobodan Milosevie, Júgóslavíufor-
seta, að samningaborðinu til að und-
irrita friðarsamkomulag. Nú er
ljóst, af yfirlýsingum vestrænna
ráðamanna að dæma, að Milosevic
verði að koma frá völdum.
Þá veit enginn hver örlög
Kosovo-héraðs verða. Langur vegur
er á milli yfírlýstra markmiða
NATO og væntinga Kosovo-Albana.
Umræðan um uppbyggingarstarf í
kjölfar stríðsins fer því fram í nokk-
urs konar tómarúmi. I stað þess að
ýta undir endi stríðsátakanna, er
áætlunum varpað fram sem mála-
miðlun - í ljósi vöntunar á skýrum
markmiðum herfararinnar. „Það er
erfiðleikum bundið að vita hvað
byggja á upp ef ekki er vitað hvað
verður eyðilagt", segir Eyal. í kjöl-
far heimsstyrjaldarinnar seinni hafi
svarið verið skýrt en nú sé erfitt að
henda reiður á það.
Fjárhagsaðstoð við ríkin sem eitt
sinn tilheyrðu Júgóslavíu hefur ver-
ið hluti vandans í stað lausnar hans.
I Bosníu einni hefur t.a.m. verið eytt
andvirði milljarða Bandaríkjadala,
síðan Dayton-samningurinn var
undimtaður árið 1995. Ríkið er enn
klofið og svartamarkaðsbraskarar
hafa hagnast mest á aðstoðinni. í
Svartfjallalandi, situr nú við stjórn-
vöhnn maður sem aðhyllist vestræn
gildi en var áður aðsópsmikill í bar-
áttunni gegn múslimum í Bosníu
auk þess að stýra stórum hluta ólög-
legra viðskipta við Júgóslavíu í
trássi við alþjóðlegt viðskiptabann.
Og í Króatíu situr Fi’anjo Tudjman
forseti sem dregur taum ættmenna
sinna við stöðuveitingar og viðheld-
ur ótta og spillingu. I nágrannaríkj-
unum Búlgaríu og Rúmeníu hafa
leiðtogar komið á lýðræðislegum
stjórnarháttum en reynsleysi háir
hins vegar valdhöfum.
Oraunhæft er því að ætla að
frumkvæði ESB við að koma á lýð-
ræðislegum stjórnarháttum, skil-
virkum stofnunum og uppræta spill-
ingu innan ríkjanna muni ná ár-
angri fyrr en eftir nokkur ár. Verk
sem það er geysilega viðamikið og
oft unnið í andstöðu við ríkjandi
hagsmuni embættismanna á lægri
stigum stjórnkerfa ríkjanna.
Hver mun greiða
kostnaðinn?
Hinni upprunalegu Marshall-að-
stoð var hrint í framkvæmd í upp-
hafi kalda stríðsins. í þá daga var
öll umræða um hverjum bæri að
axla ábyrgðina, algerlega tilgangs-
laus; Bandaríkin hétu því að berjast
gegn framgangi kommúnismans í
Evrópu hvað sem það kostaði. Hug-
myndafræðileg andagift af þessu
tagi er ekki við lýði hvað Balkan-
skaga varðai- í dag. Á bandaríska
þinginu hafa menn lýst því yfir að
ekki muni liggja fyrir áætlanir um
fjárveitingar til uppbyggingarstarfs
í Kosovo eftir að átökum ljúki. Og
jafnvel þótt Evrópuríkin séu nægi-
lega stöndug til að greiða kostnað af
slíku staidi þá snýst spurningin um
hvort pólitískt hugrekki geti orðið
almenningsálitinu yfirsterkara.
Eyal spyr hvort hugsanlegt sé að
fjárstuðningur t.a.m. spænska ríkis-
ins til Andalúsíu-héraðs verði færð-
ur til Arad-héraðs í Rúmeníu.
ESB og NATO hafa hvort um sig
bent á að á meðan unnið sé að áætl-
unum skuli ríkin á Balkanskaga
hefja nánara samstarf. Slíkt sam-
starf er hyggilegt en hins vegar hef-
ur á ýmsum vígstöðvum verið bent
á að það megi ekki gerast á kostnað
samrunaferlisins í Evrópu. Sam-
starf ríkjanna á Balkanskaga kunni
að reynast vandasamt.
Samstarfi og samrunaferli ríkj-
anna eru settar skorður vegna þess
að þau glíma öll við svipuð vanda-
mál; framleiðslugeta í landbúnaði er
langt umfram eftirspurn, iðnaður er
oftar en ekki úreltur og kostnaðar-
samur, atvinnuleysi landlægt og allt
innra skipulag oft að hruni komið.
Þá hefur verið bent á að staðan sé
ekki eingöngu sú að ríkin hafi lítið á
hvoru öðru að græða, heldur kepp-
ast þau einnig um að laða að sér
sama vestræna fjármagnið.
Þá er bent á að Grikkland muni
ávallt skera sig úr öðrum ríkjum á
svæðinu. Vegna aðildarinnar að
ESB eru Grikkir bundnir ákveðn-
um útflutningshöftum og viðskipta-
reglum sem eigi ekki við nágranna-
ríkin. Ennfremur er bent á að á
meðan vesturlöndum hafi reynst of-
viða að leysa áralangar deilur
Grikkja og Tyrkja, þá ríki viss
bjartsýni um að djúpstæður ágrein-
ingur margra ríkja á Balkanskaga
muni leysast með skjótum hætti.
Oft séu áætlanir um úrbætur og
uppbyggingu leiddar um þjóðirnar
eins og köttur í kringum heitan
graut - í þeirri von að deilur blossi
ekki upp á ný.
Síðast en ekki síst hefur verið
bent á að meginhindrunin fyrir
svæðisbundnu samstai'fi sé sálræns
eðlis. Jafnvel þótt allir myndu leggj-
ast á eitt um færa þjóðirnar í sann-
inn um að samstarf sé það eina
rétta og að einskis sé að hræðast,
þá munu leiðtogar ríkjanna ávallt
líta á svæðisbundið samstarf sem
skör lægra en aðild að ESB. Þá sé
líklegt að grunsemdir þeirra vakni
um að með því að ýta undir sam-
starf þjóðanna, séu ESB og NATO
að sópa hugsanlegri aðild ríkjanna
undir teppið.
I þessu er meginvandi ríkjanna á
Balkanskaga talinn felast. Vestræn-
ar þjóðir verði að átta sig á að hug-
arfarsbreytingar meðal þeirra
sjálfra sé þörf. Alla öldina hafi svæð-
ið verið talið vera púðurtunna sem
beri að halda í hæfilegri fjarlægð.
Rúmenía hefur sótt um aðild að
NATO en verið hafnað fyrir þremur
ríkjum Mið- og Austur-Evrópu -
þjóðum sem þurfa miklu síður á ör-
yggisskuldbindingum að halda en
Rúmenar.
ESB er í miðju stækkunarferli
sem enn hefur ekki náð til annarra
ríkja á Balkanskaga en Grikklands.
Er talið að ef Evrópubúar átti sig
ekki á því að friður sé óhugsandi
nema að til komi samruni Balkan-
skaga, sé víst að háleitar hugmynd-
ir um uppbyggingarstarf verði að
engu.
Dublin á íslandi
Kjarakaup aldarinnar
Fosshálsi 1, laugardag