Morgunblaðið - 14.05.2000, Qupperneq 34

34 SUNNUDAGUR 14. MAÍ 2000
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
STRÍÐ! ER RAUÐA KROSS-
INUM UM AÐ KENNA?
GÖTUMÓTMÆLI
gegn Alþjóðaviðskipta-
stofnuninni í Seattle í
fyrra og aftur gegn Al-
þjóðabankanum og Al-
þjóðagjaldeyrissjóðn-
um í Washington nú
fyrir skömmu eru eftir-
tektarverð meðal ann-
ars vegna þess, að slík
mótmæli hafa líklega
aldrei átt minni rétt á
sér en einmitt nú. Mig
langar að reyna að
skýra þessa skoðun hér
að neðan, en fyrst þetta.
Vitleysa er snar þátt-
ur í vist mannsins hér á
jörðinni. Þannig hefur
það alltaf verið og er enn, þótt vit-
leysa og vitfírring hafi blessunarlega
aldrei átt jafnerfitt uppdráttar og
einmitt nú vegna þess, hversu mennt-
un fólksins, upplýsingu og lífskjörum
hefur fleygt fram.
Tökum dæmi. Fídel Kastró hefur
ráðið ríkjum á Kúbu síðan 1959
(ásamt bróður sínum, hershöfðingj-
anum). Fyrir nokkru tók Kastró upp
á því að leyfa blaðamönnum CNN og
öðrum að tala við hann fyrir opnum
tjöldum. Og þá kemur í ljós, að
Kastró er - hvernig er hægt að orða
þetta kurteislega? - uppfullur af
ýmsum ranghugmyndum. Og hvem-
ig ætti annað að vera um mann, sem
enginn hefur þorað að andmæla
heima fyrir í 40 ár? - og hefur ein-
angrað sjálfan sig og þjóð sína frá
miklum hluta umheimsins jafnlengi.
Þeir, sem fara svo mikils á mis, hljóta
að gjalda þess gróflega. Og margir
aðrir hafa sams konar ranghugmynd-
ir um heiminn og Kastró, þótt þeir
hafi ekki sætt sams konar félagslegri
einangrun af eigin völdum eða ann-
arra langtímum saman.
Gegn frjálsum viðskiptum
Fólkið, sem berst nú gegn fijálsum
viðskiptum með kjafti og klóm, hegð-
ar sér eins og það hafi
verið í einangrun frá
skynsamlegum skoð-
anaskiptum um langa
hríð. Það virðist ekki
hafa þá vitneskju, sem
þarf tU að mynda sér
skynsamlega skoðun á
málinu. Þetta fólk hef-
ur, að ég held, ekkert
óhreint í pokahorninu,
þótt ýmis minni háttar
hagsmunasamtök eigi
að vísu aðild að mót-
mælunum. Þess sjást
að minnsta kosti engin
merki, að mótmælend-
umir mæli gegn betri
vitund, eins og sumir
aðrir, sem berjast gegn almannahag í
eiginhagsmunaskyni. Nei, þetta fólk
virðist einfaldlega ekki vita betur.
Kjarni málsins er þessi. Rök og
reynsla alls staðar að úr heiminum
taka af öll tvímæli um það, að mikil og
greið viðskipti milli landa eru aflvaki
hagvaxtar og þá um leið batnandi
lífskjara um heimsins breiðu byggð.
Þetta er ekki ný bóla, heldur er þetta
ein elzta og órækasta kenning hag-
fræðinnar frá öndverðu, að minnsta
kosti allar götur frá því Adam Smith
gaf út höfuðrit sitt, Auðlegð þjóð-
anna, árið 1776. Þessi hagfræðikenn-
ing er sambærileg við þyngdarlögmál
eðlisfræðinnar. Baráttan gegn frjáls-
um viðskiptum er beinlínis barátta
gegn framförum og þá um leið bar-
átta fyrir áframhaldandi fátækt í þró-
unarlöndum.
Hagur af fríverzlun á ekki aðeins
við um viðskipti með vörur og þjón-
ustu, heldur einnig um flutninga fólks
og fjármagns milli landa. Það, sem
skiptir þó ef til vill mestu, þegar upp
er staðið, er aukið upplýsingaflóð um
heiminn. Ein ástæða þess, að Austur-
Evrópuþjóðirnar losnuðu loksins
undan oki kommúnismans, er sú, að
leiðtogamir komust ekki hjá því að
kynnast lífskjörum venjulegs fólks í
Þorvaldur
Gylfason prófessor
ggMWilfegÍ Jlk |
MiUn rlilli
hágæða ofnar
Einu ofnarnir sem hlotið hafa vottun frá
Rannsðknastofu byggingariðnaðarins á
íslandi.
Rekstrarþrýstingur MPa (10bar)
islenskur staðall. (ST EN 442.
OFNASMIÐJA REYKJAVIKUR
Vagnhöfða 11 • 112 Reykjavfk • Sfmi: 577-5177 • Fax: 577-5178
ofnasmidjareykjavlkurðsimnet.is
Vestur-Evrópu á ferðum sínum
þangað, svo að þeir misstu móðinn á
endanum og stóðu því máttlausir
gegn uppreisninni í Austur-Evrópu
1989-1991. Uppreisnin gegn lélegum
lífskjörum á Islandi um og upp úr
1960 - uppreisn, sem stendur enn! -
er að nokkru leyti runnin af sömu rót.
Það er að vísu rétt, að sumir geta
tapað á auknu viðskiptafrelsi, einkum
þeir, sem hafa notið tilbúinna forrétt-
inda í skjóli viðskiptahindrana. Hinir,
sem hagnast, eru þó næstum alltaf
miklu fleiri, svo að hagur þjóðarbús-
ins í heild vænkast með auknum við-
skiptum við útlönd. Og þegar þjóð
hagnast á heildina litið, þá þarf eng-
inn að tapa, því að þeir, sem hagnast,
geta fræðilega séð að minnsta kosti
bætt hinum skaðann. Þetta gerist að
sönnu ekki alltaf í reynd, en það er
hægt. En er það æskilegt? Er það
æskilegt að bæta bændum skaðann,
sem þefr verða fyrir, þegar landbún-
aðurinn verður loksins tekinn af rík-
isframfæri? Er það æskilegt að bæta
útvegsmönnum skaðann, sem þeir
verða fyrir sumir hverjir, þegar þeim
verður loksins gert að greiða veiði-
gjald? - eftir allt, sem á undan er
gengið. Því verður hver að svara fyrir
sig.
Alþjóðabankinn og Alþjóðagjald-
eyrissjóðurinn hafa lagt drjúgan
skerf til þeirrar lífskjarabyltingar,
sem hefur átt sér stað um heiminn í
heild síðast liðna hálfa öld. Eg er
þeirrar skoðunar, að ef til vill hafi
munað minna um fjárhagsaðstoðina
en um ráðgjöfina, sem þessar stofn-
anir hafa veitt aðildarlöndum sínum.
Þetta tvennt hefur tengzt þannig, að
fjárhagsaðstoðin hefur yfirleitt verið
bundin skilyrðum um framfarir í hag-
stjórn - meðal annars um aukið við-
skiptafrelsi, það er um afnám gjald-
eyrishafta, lækkun innflutningstolla
og annarra viðskiptahindrana og um
frjálsara markaðsbúskaparlag al-
mennt og yfirleitt. í þessum anda
hafa bæði Alþjóðagjaldeyrissjóður-
inn og Alþjóðaviðskiptastofnunin til
dæmis mælt með veiðigjaldi við ís-
lenzk stjómvöld oftar en einu sinni
undangengin ár.
Þessum skilyrðum alþjóðastofnan-
anna var oft ekki vel tekið í löndum,
þar sem sérhagsmunahópar höfðu
hreiðrað um sig í skjóli hafta og
skömmtunar. En meðulin hrifu þó yf-
irleitt, þegar frá leið. Og nú, þegar
markaðsbúskapur af því tagi, sem
þessar alþjóðastofnanir hafa mælt
með alla sögu sína, er eina nothæfa
búskaparlagið, sem eftir er að komm-
únismanum gengnum, þá standa
þessar stofnanir með pálmann í
höndunum. Enda gerðist það árin
eftir 1990, að gagnrýnisraddirnar,
sem höfðu verið uppi áratugina næst
á undan, hljóðnuðu. Það var ef til vill
freistandi að álykta sem svo, að þess-
ar raddir hefðu hljóðnað í ljósi raka
Hvað heitir þú? - hverra manna ertu?
Er ættarmót í
UPPSIGLINGU?
Á stóru ættarmóti er tilvalið að næla nöfn
þátttakenda í barm þeirra. í Múlalundi færð þú
barmmerki fyrir þetta eða önnur tilefni. Einnig
fást þar plastmöppurnar þægilegu fyrir
Ijósmyndirnar.
Hafðu samband við sölumenn okkar
í síma 562 8501 eða 562 8502.
Múlalundur
Vinnustofa SfBS
Símar: 562 8501 og 562 8502
Kjarni málsins er þó
sá, að gagnið, sem
þessar stofnanir hafa
gert með ráðum og
dáð, segir Þorvaldur
Gylfason, gnæfír yfír
allt hitt.
og reynslu. Svo reyndist þó ekki vera.
ÞeSs vegna er vert að staldra við nú,
þegar þessar raddir hafa vaknað að
nýju.
Sakargiftir
Hveiju er þetta fólk þá að berjast
gegn? Efnisatriðin í gagnrýni mót-
mælenda á Alþjóðabankann og Al-
þjóðagjaldeyrissjóðinn eru meðal
annars þessi.
• Þeir segja: Þessar stofnanir
vanrækja umhverfismál. En þetta er
ekki rétt. Alþjóðabankinn hefur látið
umhverfismál talsvert til sín taka
undangengin ár, að nokkru leyti
vegna réttmætrar gagnrýni um-
hverfisvemdarsinna, meðal annars
með því að láta framkvæmdir, sem
hann lánar fé til, sæta umhverfismati.
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn styrkfr
ekki einstakar framkvæmdir, svo að
umhverfismál í venjulegum skilningi
eru ekki í verkahring hans. A hinn
bóginn hefur Sjóðurinn á síðustu ár-
um látið spillingu til sín taka í sumum
aðildarlöndum, þar sem hún hefur
keyrt um þverbak, til dæmis í Zaíre
(sem heitir nú aftur Kongó) undii- lok
valdatíma Móbútús og einnig í Keníu
og Rússlandi. Barátta gegn spillingu
er sannkölluð umhverfisvemd. Þetta
merki hefði Sjóðurinn að vísu mátt
hefja fyrr á loft, en látum það vera:
betra er seint en aldrei. Alþjóðabank-
inn hefur einnig lagzt gegn spillingu í
aðildarlöndum.
• Þeir segja: Þessar stofnanir
reyna að steypa hagstjórn allra landa
í sama mót án tillits til staðhátta.
Þetta er ekki heldur rétt. Hagfræði
er að vísu alls staðar eins, ekki síður
en til að mynda eðlisfræði, en hyggn-
ir hagstjórnendur taka mið af stað-
háttum. Annað væri fásinna. Bæði
Bankinn og Sjóðurinn hafa yfirleitt
gætt sín á þessu. Krafa mótmælend-
anna um sérstakt tillit til staðhátta er
yfirleitt ekki annað en bergmál af
málflutningi lélegra hagstjómenda,
sem halda, að viðtekin lögmál efna-
hagslífsins gildi ekki um þá, og fara
því sínu fram, yffrleitt í eiginhags-
munaskyni og umbjóðenda sinna
gegn almannahag.
• Þeir segja: Þessar stofnanfr
setja of ströng skilyrði fyrir lánveit-
ingum og leiða fátækt með því móti
yfir ýmis aðildarlönd. Þetta er eins og
að segja, að stríð séu Rauða krossin-
um að kenna. Engir einstakir aðilar
hafa gert jafnmikið til þess að bæta
lífskjör og draga úr fátækt um heim-
inn síðan síðari heimsstyijöldinni
lauk 1945 og einmitt Alþjóðabankinn
og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn. Lán-
veitingar án skilyrða hafa yfirleitt
ekki reynzt vel. Ástæðan virðist
sumpart vera sú, að lánþegar bera yf-
irleitt ekki næga virðingu fyrir ódýr-
um, skilyrðislausum lánum og styrkj-
um, enda hefur allmikið lánsfé farið í
súginn í þriðjaheimslöndum af þeim
sökum. Þetta virðingarleysi virðist
vera af sömu rótum runnið og sá
skortur á virðingu fyrir verðmætum,
sem einkennir margar þjóðir, sem
búa að gjöfulum náttúruauðlindum:
þeim hættir til skuldasöfnunar, sóun-
ar og óstjórnar með sama hætti og
viðtakendum skilmálalauss, ódýrs
lánsfjár og ölmusu.
• Þeir segja: Þessar stofnanir
þurfa ekki að lána og skipta sér af
löndum, sem hafa aðgang að alþjóð-
legum lánsfjármarkaði. Þarna
gleymist það, að þróunarlöndin eiga
nú mörg hver greiðan aðgang að
lánsfé á alþjóðamörkuðum að miklu
leyti einmitt vegna þess, að þau hafa
hlítt ráðum alþjóðastofnana um hag-
stjóm. Án stimplaðs heObrigðisvott-
orðs frá Bankanum og Sjóðnum væru
þessi lönd mörg hver á köldum klaka
og fengju hvergi framkvæmdalán, af
því að einkabankar treystu því ekki,
að þau gætu staðið í skilum.
• Þeir segja: Þessar stofnanii- eru
handbendi iðnríkjanna, sem nota þær
til að koma fram vilja sínum við fá-
tækar þjóðir. Það er að vísu rétt, að
iðnríkin hafa meiri hluta í stjórn
þessara stofnana, enda borga þau
brúsann. Það er einnig rétt, að iðnrík-
in, einkum Bandaríkin, hafa stundum
skipt sér af lánveitingum til einstakra
landa, svo að það hefur komið fyrir,
að einstakir embættismenn Alþjóða-
gjaldeyrissjóðsins hafa sagt af sér
embættum sínum í andmælaskyni.
Þess háttar afskipti eru þó undan-
tekningar. Sú gagngera breyting hef-
ur orðið á starfsháttum Sjóðsins und-
anfarin ár, að hefðbundnum
leyndarhjúp hefur verið lyft af starf-
seminni. Leyndin, sem tíðkaðist áð-
ur, átti sér að vísu eðlilega skýringu.
Menn töldu, að leyndin væri forsenda
hreinskilnislegra skoðanaskipta um
hagstjóm. Menn óttuðust með öðrum
orðum, að embættismenn aðildar-
landa myndu skirrast við að leiða
Bankann og Sjóðinn í allan sannleika
um ástandið heima fyrir nema gegn
fullum trúnaði. Slíkri leynd fylgii' á
hinn bóginn hætta á því, að leyndin sé
misnotuð til yfirhilmingar og til að
fresta nauðsynlegum framförum í
hagstjórn. Nú er þó næstum allt, sem
Sjóðurinn lætur frá sér fara, aðgengi-
legt á vefsetri Sjóðsins á netinu -
nema það, sem stjómvöld einstakra
landa vilja halda leyndu. Það, sem á
vantar, stafar sem sagt af viðkvæmni
stjómvalda í einstökum löndum, sem
vilja helzt, að almenningur fái ekki að
vita, hvað Sjóðnum finnst um efna-
hagsstefnu þeirra.
• Þefr segja: Þessar stofnanir em
komnar út fyrir upphaílegan verka-
hring sinn. Þetta er alveg rétt - og
eðlilegt, af því að heimurinn hefur
breytzt. Þegar samskipti þjóðanna
aukast, þá er sjálfsagt, að alþjóða-
stofnanir færist meira í fang en áður.
Það er jafnframt skiljanlegt, að þeir,
sem tortryggja aukin samskipti
þjóða, hafi horn í síðu alþjóðastofn-
ana, sem er einmitt ætlað að efla
þessi samskipti. Af þessu má ef til vill
að einhverju leyti ráða tortryggni
þingflokks repúblikana, sem hafa nú
mefri hluta á Bandaríkjaþingi, gagn-
vart Alþjóðabankanum og Alþjóða-
gjaldeyrissjóðnum að undanförnu, en
þar í flokki ber nú meira á einangran-
arsjónarmiðum og sjálfbirgingi en oft
áður.
Endurmenntun
Er þá ekkert athugavert við Al-
þjóðabankann og Alþjóðagjaldeyris-
sjóðinn? Mér dettur ekki í hug að
halda því fram. Kjami málsins er þó
sá, að gagnið, sem þessar stofnanir
hafa gert með ráðum og dáð, gnæfir
yfir allt hitt. Sumt af þessu er reynd-
ar ekki á almannavitorði. Mig langar
því að nefna eitt dæmi að endingu.
Báðar þessar alþjóðastofnanfr
hafa lagt mikla rækt við endurmennt-
un í aðildarlöndum sínum. Þetta starf
var eflt til mikilla muna, þegar ljóst
varð, hversu brýn þörfin var fyrir
endurmenntun embættis- og stjórn-
málamanna eftir hran kommúnism-
ans í Mið- og Austur-Evrópu 1989-
1991. Síðan kom það í ljós, og þótt
fyrr hefði verið, að þörfin var í reynd-
inni ekki síður brýn víða annars stað-
ar um heiminn. Bankinn og Sjóður-
inn hafa haldið hagstjórnar- og
hagfræðinámskeið, ýmist stutt eða
löng og af ýmsu tagi, fyrir mikinn
fjölda manns alls staðar að úr heimin-
um, bæði í höfuðstöðvum sínum í
Washington og á heimaslóðum þátt-
takendanna í öllum heimsálfum. Þús-
undir embættis- og stjórnmálamanna
hafa notið góðs af þessu þrotlausa
starfi. Það á því vonandi eftir að skila
sér smám saman í betri verkstjórn og
hagstjóm og bættum hag almenn-
ings um heiminn allan.
Höfundur er prófessor.