Dagblaðið Vísir - DV - 21.05.1983, Blaðsíða 6

Dagblaðið Vísir - DV - 21.05.1983, Blaðsíða 6
DV. LAUGARDAGUR 21. MAl 1983. Vm og eítir 1890 gerðust þeir undarlegu atburöir í Austur-Eyja- {jaliahreppi, sem hér á eftir verður skýrt frá. Þá tók við starfl sýslu- manns í Rangárvailasýslu maður að nafui Páll Bricm og átti bann eftir aö ráðskast meft örlög tuga sveita- manna í hreppnum næstu fimm áriu sem hann gegndi starfi slnu. Sk ummu eftir að Páli tök við embaetti fór haiin að ríða um sveitir Austur- Eyjafjallahrepps með oddvitanum Jðni Hjörleif ssynl og yfirheyra ýmsa sakiausa sveitameun um hvort þeir hefðu stundað þjófnað eða brotið á annaii hátt af sér. Þrátt fyrlr engar sannanir kærði hann suma þessa menn f yrir ýmis lagabrot og hafði þá með sér að Þorvaidseyri til Þorvalds bónda Bjaraasonar, sem þar stjórn- aði býli, og varpaði þeim i tugthús. Þar máttu hinir sakiausu dúsa við illt viðurværi i lengri eða skemmri tíma, eða þangað tU Páll hafði f undið ¦ upp sennilegar sektir á mennina tíl að dæma þá til fangelsisvistar. Þess- ari gegndarlausu valdníðslu hélt sýslumaðurinn áfram næstu flmm ár og þurftu hrcppsbúar að liða miklar kvalir og órétttati fyrir þetta fram- ferði vald' mannsins. Erfitt er að finna skýringu á þessum athöfnum hans, aðra en þá að hann hafi verið haldinn sérstakri mannfyrirlitningu, ellegar undarlegri þörf fyrir að sýna yfirmáltugt vald sitt með þessum miður d rengilega hæ t ti. Litið sem ekkert hefur verið skrif- að um þessa valduíðslu sýslumanns- ins i sagnfræðirit og má hún heita næsta óþekktur hluti islandssög- unnar. Mun orsökin einkum vera sú, að Austur-Eyjafjallahreppur var fremur einangrað samfélag á þeim tfma sem þessir atburðir gerðust. Samtímamenn þekktu þvi ekki þess- ar aðfarir sýslumanns, og þeir fáu sem eitthvað heyrðu til þeirra voru alókunnugir öiium mála vöxtum. Hér á eftir verður birt f rásögn frá þessum undarlegu atburðum i Austur-Eyjaf jallahreppi, en húu er feugin úr einstakri heimild sem varðveist hefur í áratugi og ekki hefur birst áður opinberlega. Hana skrifaði Sigurður Halldörsson, bóndi frá Skarðshiíð í nefndum hreppi, en hann var uppi á þeim árum þegar Páll Briem gegndi sýslumamu- embætti sinu i Rangárvallasýslu. Sigurður varð beint vitni að aðfrirum sýslumannsins að hreppsbúum, og varð sjálf ur f yrir vaidhroka hans. Þessi merkilega sagnfræðiheimild er birt hér svo til obreytt eins og Sigurður reit hana fyrir t*pri öld síðan, en þó nokkuð stytt. Er stfll Sig- urðar og setningaskipan látin halda sér óbreytt, sem vonandi ætti að auð- velda lesendum að upplifa þann aldarhátt og það andrúmsloít sem riktí í Austur-Eyjafjallahreppl milli áranna 1890 og 1895 þegar eftirfar- andi atburðir gerðust. ^SER. Það var áriö 1890, að Páll Briem fékk Rangárvallasýslu og kom hann í hana í september sama ár, en stuttu eftir vet- urnætur fór að sjást heldur en ekki mannreið um héraðið (Austur-Eyja- fjallahrepp). Menn fóru að verða for- vitnir, sem sáu þetta álengdar, en voru ekki lengi í óvissu, því það fréttist skjótt, hvað þetta var. Það var þá ný- komni sýslumaðurinn og Jón Hjörleifs- son í Eystri-Skógum, sem þá var hreppstjóri, og voru þeir að sækja hvern mannahópinn á fætur öðrum og fóru með þá að Þorvaldseyri. Þetta áttu þá allt að vera þjófar. Aö þessu voru þeir, þar til stóra timburhúsið á Þorvaldseyri var orðið fullt, en þegar það þraut, var farið að troöa fólkinu í hesthús eöa aðra óþrifa kofa. Mér og öðrum fór að þykja þetta nokkuð einkennilegt, allt hafði gengið sinn vanagang og ekkert horfið. Svo dynur þetta yfir eins og skrugga úr heiðskíru lofti. Nú fór að heyrast hverj- ar voru sakirnar, sem þeir voru ákærð- ir fyrir, og var það þá helzt, hvaö þeir hef ðu hirt af fjörum. Nú ætla ég að lýsa því hvernig farið var með fólkið, mátti segja alsaklaust, og ætla ég nú lítilsháttar að skýra frá, hvernig það gekk til. „Þaö var nokkru eftir aö þetta byrj- aði aö hreppstjóri, Jón Hjörleifsson, kallaði menn saman úr sveitinni til þess að moka útfall suður við sjó og Einstök f rásögn nr sem ekki hef nr opinberlega: gunm Austur malin — eða gegndarlaus valdníðsla og hrokafullar aðf arir sýslumannsins Páls Briem ad h reppsbúum undir Fjöllum sem hann ákærði saklausa f yrir stuldi og haf ði í langan tíma saklausaíhaldiáÞorvaldseyri viðillan og ömurlegan aðbúnað ^^gs^* ?v^>> ¦4" ** —*^i*,;~f,.J ¦r**,<*!>*1 " ,:^.u !2M"TF í" -'i Séð heim að Þorvaldseyri í Austur-Eyjafjallahreppf. Þangað voru saklausir sveitabœndur leiddir i valdatið Páls sýslumanns Briem og settir í hald við illt viðurvœri. Á þessum árum réð Þorvaldur Bjarnason rikjum á Þorvaldseyri, en hann ku vera fyrirmynd Björns á Leirum sem er ein sögupersónan i bók Halldórs Laxness, Paradísarheimt. DV-mynd: GVA. yar þar maður frá hverjum bæ, sem ekki var búið að taka fasta. Var hrepp- stjórinn þar yfirmaður. Þar fóru menn að spyrja hann tíðinda frá Þorvalds- eyri, og varö nokkurt tal út af þessu. Þá segi ég: „Ég er alveg hissa á því, að þú skulir sitja dag eftir dag yfir þessu og vera bæði hreppstjóri og odd- viti í hreppnum." Þá sagði hann: „Sýslumaöur skipar mér þaö." Þá segi ég: „Getur verið, en trúaö gæti ég því eins vel, að þið Þorvaldur séuð að segja sýslumanni einhverjar óhróöurs- sögur um sveitunga ykkar og að sýslu- maður sé einhver ræfill, sem dansi eft- ir ykkar pípu." Þá sá ég, aö honum mislíkaði, og hann sagði: „Þú verður líklega látinn sanna þetta." Þá sagði ég: „Sanna hvað? Já, það að ég ímynda mér, að vinnubrögð ykkar núna á Þorvaldseyri muni ekki vera öll sem heiðarlegust, og ég ætla aö bæta því við, að mér finnst það nokkuð und- arlegt, að sýslumaðurinn, sem engan þekkir hér, og enginn þekkir, skuli byrjaáþessu." Sýslumaður heldur heim að Skarðshlíð Nokkru eftir þetta var ég um kvöld uppi í heygarði að láta í meisana. Þá kemur þangað til mín Olafur nábúi minn og segir mér, aö sýslumaöurinn sé kominn og Jón hreppstjóri, og hafi sýslumaður beðið sig um hús og að vera vott aö því, að hann ætli að yfir- heyra Sigurö Halldórsson. Sagðist hann hafa sagt, að hann mætti fá hús, en sagöist hafa beðið hann aö láta sig vera lausan við að vera vott og hafi hann þá sent austur að Drangshlíð. Þá sagöi ég: „Alltaf ert þú eins, Olafur minn, en við skulum vera rólegir hvað sem á dynur." í því er kallaö á mig inn og undir eins kemur inn Björn í Drangshlíð og segir nokkuð alvarlega: „Hvað á ég að vilja hingaö?" Þá segir sýslumaður: „Eg ætla að biðja þig aö vera vott meöan ég yf irheyri hann Sig- urö Halldórsson, því hann Ölafur vildi ekki vera vottur." Þá segi ég: „Þess var von af honum. Hann hefur kannske hugsað, að mér væri móögun í því, en það er ekki tilfellið, því mér er alveg sama hvor er, Björn eöa Olafur, og helzt vildi ég að þeir yrðu báðir vottar ef ég er yfirheyrður, því ég vil mikið heldur að það séu vinir mínir en óvin- ir." Nú fer sýslumaöur að tala og minn- ast á það, sem ég heföi átt að segja við útfallsgröftinn, og sagði, að Jón Hjör- leifsson hefði sagt sér að ég hefði sagt, að Þorvaldur á Þorvaldseyri og hann væru að bera í sig óhróðurssögur og hann væri sá ræfill aö trúa því og myndi dansa eftir þeirra pípu. Þá sagði ég: „Hefur þú, hreppstjóri góð- ur, boriö sýslumanni svona sögur? Ég veit að þú manst hvað ég sagði," og hafði upp þau sömu orö og áður er sagt. „Trúaö gæti ég o.s.frv., og ekki veikir það mig í trúnni hér eftir, að vinnubrögð ykkar á Þorvaldseyri muni ekki öll vera sem heiöarlegust, og þú manst víst eftir því, Jón hreppstjóri, þegar þú komst á heimili mitt og tveir menn meö þér og sagðir að ég heföi farið íram aö Krókvelli til þess að spana hana Steinvöru upp til þess að þræta. Eg veit það, að ég átti ekki að spana hana upp til þess aö þræta og líka ekki að ráðleggja henni að með- ganga, en þó skal ég meðkennast þaö að ég er ekki alveg saklaus af því síðarnefnda og fyrir það held ég hún hafimeögengiö." Þá sagði sýslumaður: „Þetta er satt, hún er búin að segja mér það." Jón hreppstjóri steinþagði og sagöi ekki orð. Ekki veit ég hvort sýslumaður bókaði nokkuð af þessu, ég held helzt ekki. Svo fóru þeir burtu, og ekki hefur þetta verið nefnt við mig síðan. Þar var þá ekkert til að éta Eg ætla aö minnast meira á áður- nefnda Steinvöru. Hún bjó á Krókvelli með manni, sem hét Pétur. Hann fór út á Eyrarbakka, en á heimleið var hann tekinn og settur í gæzluvarðhald á Þor- valdseyri. Það var fyrir' mörgum ar- um, að þau bjuggu í tómthúsi í svo- nefndum Svaðbælismúla. Þaö var þar sem sauðahúsin hans Þorvalds standa nú. Pétur rneðgéngur að þegar þau bjuggu í áðurnefndum Múla, þá hafi hann tekið eina kind og skorið hana, því þar hafi þá ekkert veriö að éta, svo var þétta nefnt við Steinvörú, en hún var nokkuð stíf og vildi ekki meöganga

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.