Dagblaðið Vísir - DV - 12.12.1989, Síða 13

ÞRIÐJUDAGUR 12. DESEMBER 1989.
13
Merming
Vesæli fagri heimur
Útgáfan Marló hefur gefiö út ljóðabókina
Orðafar eftir Margréti Lóu Jónsdóttur. Þetta
er látlaus bók að útliti og umfangi en efni
hennar sækir því fastar á sem bókin er oftar
lesin.
Bókin skiptist í þrjá hluta. Sá fyrsti þeirra
er nafnlaus og inniheldur fjögur ljóð sem í
fyrstu virðast heldur sundurleit. Sé betur
rýnt má þó greina í þessum ljóðum sameigin-
lega óravídd í tíma eða rúmi sem þó er gædd
næstum áþreifanlegri nálægð: stjörnur sem
tína má niðraf festingunni, engillinn minn
sem pyndir umhverfis sólu og haf, tré í garð-
inum sem segir 1000 ára sögu - og æron bleid
mótorhjólatöffari sem hefur krítað nafn sitt
á vegg til að keyra á það á 293 km hraða - í
huganum; og hverfa útí víðáttuna. Þessi ljóð
gefa tóninn fyrir það sem á eftir kemur; það
er í senn kyrrlátur og ógnvekjandi tónn.
Brimið hlær
Dimmasta stund fyrir dagrenningu heitir
annar hluti bókarinnar og þar er „veður með
afbrigðum slappt/ slydda/allar götur vot-
ar/klukkuna vantar þrjár mínútur í fjög-
ur/bið eftir engu getur orðið stærðfræðileg";
róni er að drepa tímann á auðu torgi, reynir
að skrifa, hefur skrifað eina línu um ævina
og henni stal iggí popp frá honum: einn
maður er ekkert í sjálfu sér. Þetta kemur
fram í fyrsta ljóði kaflans, Dagrenningum.
Um leið og tónninn þyngist ofurlítið verður
myndmálið margræðara, myndirnar flókn-
ari. Aðrar tilflnningar koma uppá yflrborðið,
einingu upphafsins er sundrað, tilgangsleysi
og jafnvel vonleysi gera vart við sig:
Hlátur brimsins er aðlaðandi
annað en ískrandi vampýruhláturinn
í salnum manstu
Einhver er að svíkja þig
en þér er alveg sama
Þú gengur niður að höfn
Finnur lykt af salti
og úldnu kjöti
Þetta segir í Draummynd og meira er dreymt:
kirkja kemur í hlað á Mercedesbens, fylgt
af höll sem hefur vængi úr meiriháttar
hausti (hausti komandi), hann er að dreyma
og „Madonna Uggur undir honum/án
losta/án ljótleika/bara hin heilaga guðsmóð-
ir“. Hér er Madonna tvöfold í roðinu: kveik-
ir umsvifalaust hugmynd um þokkafulla
(söng)konu en liggur nú í trúboðastöðu kon-
unnar fuUkomlega án losta og er heUög
mær. En konan hefur fleiri hUðar, lífið fleiri
dyr:
Bókmenntir
Kjartan Árnason
Hann vaknar undir styttunni
„FatafeUan frá Róm“
Gleymir þessum heimi
Vesæla fagra heimi
Lokaljóð annars hluta heitir Brottför og
þú ert að yfirgefa eldfjallaeyjuna en óp henn-
ar fylgir þér. Síðasti hluti bókarinnar heitir
Ferðalögog hefst á flugferð, brottför. Far-
þeginn situr „klofvega á ótaminni hugsun/
og er þar af leiðandi/þráhyggjusjúklingur“.
Það er flogið vestur um haf. Manhattan I:
likkistusvart veggfóður ástar
spegiU og í gluggakistu á
hundruðustu hæð talar ung kona
við sjálfa sig
í síma
Hér hafa íbúar stórborgarinnar jarðað sig í
einmanaleik sínum. Manhattan II inniheldur
aðeins fjögur orð - húsasund hlandlykt lík-
hús: Manhattan - sem skrifuð eru með há-
stöfum í eina langa súlu og mynda þannig
enn einn skýjakljúfmn meðal skýjakljúfa
vestur þar. LJóð þessa kafla eru ferðaljóð;
þó ekki í þeim stranga skilningi að þau lýsi
ferð úr einum stað í annan og yfirleitt er
engu lýst, aðeins sýnt og maður skynjar
framandlegt andrúmsloftið: „rauða fiðlan
hljómar/og tvær naktar konur/smjúga gegn-
um blásið/ gler“.
Skáld vex í austur
Margrét Lóa er mjög vaxandi skáld; ljóð
hennar eru öguð - jafnvel þau galsafengnu.
Þótt veröldin sé oft dapurleg og mennirnir
mikið einmana þykir mér gæta bjartsýni í
þessari bók. Bara það að finnast taka því að
ferðast um þennan vesæla fagra heim er útaf
fyrir sig mikil viðurkenning á tilgangi lífs-
ins. Þessi heimur er heimur okkar allra,
hann er sumstaðar opinn, sumstaðar lokaður
en fólkið eru alstaðar fólk; það á kannski
bágt en það lifir; og vegna þess að það lifir
getur það breytt sér. Brandenborgarhliðið,
sem lokar bókinni í austur, er fallið.
Margrét Lóa Jónsdóttir: Orðafar
Ijóð, 37 bls. Hötundur myndskreytti.
.Utgáfan Marló, 1989.
KjÁrn
Jólaundirbúningur hjá dýrunum
„Það er mikið um að vera á Hóli, bænum
innst í dalnum. Bóndinn og kona hans eru
farin í ferðalag í næstu sveit en þá nota dýr-
in á bænum tækifærið til þess að drífa sig í
jólainnkaupin. Jólin eru alveg að koma og
því er hver að verða síðastur að gera eitt-
hvaö í málinu."
Þannig hefst Kaupstaðaferð dýranna eftir
Atla Vigfússon. Dýrin halda síðan af stað,
svona rétt eins og við mennirnir, á bíl í versl-
unarferð. Það er Rauður risaboli sem keyrir
Bola pabba, Gráskinnu frænku, Kussu kvígu
Bamabækur
Anna Hildur Hildibrandsdóttir
og Sjúsjú litla tudda. Á leiðinni keyra þau
inn í hríðarkóf og á endanum kemst bíllinn
ekki lengra vegna snjóskafla. En þegar neyð-
in er stærst er hjálpin næst. Mitt í öllum
vangaveltum um það hvort jólahaldið myndi
detta upp fyrir út af þessu óláni birtast jóla-
hrútarnir og bjarga málum. Þeir draga bílinn
til dýrabæjar þar sem dýrin fá kaupæði. Eft-
ir að hafa svalað kaupæði sínu snúa þau
heim á leið og ná í fjósið aftur fyrir mjaltir.
Af þessu má draga þá ályktun að til þess
að dýrin geti haldið gleðileg jól verði þau að
komast á ærlegt neyslufyllirí svona rétt eins
og hefur tíðkast hjá okkur í raunveruleikan-
um. Það er miður ef þessi hluti jólahaldsins
á að vera dreginn upp sem sá mikilvægasti.
Ég er ekki viss um að það hafi veriö mein-
ingin, eitthvað virðist söguþráðurinn bregð-
ast. Það er eins og það vanti tilganginn með
þessu öllu saman. Hugmyndin er góð og byij-
unin leiðir mann inn í skemmtilegan heim
en það er eins og botninn detti úr þegar líður
á söguna.
Kaupstaðaferð dýranna skartar fallegum
og skemmtilegum teikningum eftir Hólmfríði
Bjartmarsdóttur. Prentun er vönduð og frá-
gangur til mikils sóma.
Atli Vigfússon: Kaupstaðaferó dýranna
Teikningar: Hólmfriður Bjartmarsdóttir
Útgefandi: Skjaldborg
Frambærileg bók
Hugmyndasaga Olafs Jens Péturssonar hef-
ur tekið miklum breytingum.og öllum til
bóta, frá því ég las hana fyrst í einhvers
konar ijölriti. Þá á ég vitaskuld ekki aðeins
við það, að hókin er nú gefin út í glæsilegum
búningi með fjölda mynda. Höfundur hefur
lagt mikla vinnu sjálfur í bókina og fengið
sérfróða menn á ýmsum sviðum til að lesa
hana yfir. Hann reynir eftir fremsta megni
að unna mönnum og skoðunum sannmælis.
Þótt hann sé vafalaust sósíalisti (ella heíði
hann ekki leyft Máh og menningu að gefa
bókina út), sé ég til dæmis ekki, að hann sé
hlutdrægur í frásögn sinni frá öðrum stjórn-
málastefnum. Þetta er frambærileg bók og
hentar vel til kennslu í hugmyndasögu í
framhaldsskólum. Sá kostur er líka á bók-
inni, að höfundur reynir að tengja saman
íslenska hugmyndasögu og vestræna og birt-
ir einnig aftast rækilega ritaskrá.
Hvað vantar?
Allar kennslubækur í hugmyndasögu ein-
falda stórkostlega. Til þess eru þær augljósu
ástæður, að ekki er unnt að koma öllum
mikilvægum fróðleik um þetta efni saman á
300 blaðsíðum og enginn einn maður getur
vitað allt um það. Athugasemdir um, að
hugðarefnum ritdómara sé ekki sinnt, eru
því oft ósanngjamar. Mig langar þó til að
benda á, að í ritaskránni aftast getur höfund-
ur ekki bókar minnar, Markaðsafla og mið-
stýringar, sem kom út 1988 og hefur að geyma
lýsingu á kenningum þeirra Adams Smiths,
Karls Marx, Johns Maynards Keynes og
Friðriks von Hayeks, auk þess sem þar er
rætt um ýmis viðfangsefni nútímamanna,
svo sem samskipti kynjanna á vinnumark-
aði, viðskipti ríkra þjóða og fátækra og meng-
un og sóun náttúruauðlinda.
Ég hefði líka sagt í örstuttu máli frá Mont
Pélerin-samtökunum, sem nokkrir frjáls-
lyndir menntamenn stofnuðu undir forystu
Friðriks Agústs von Hayeks árið 1947, en
félagar í þeim, til dæmis þeir Milton Fried-
man og Karl Popper, hafa haft ómæld áhrif
á nútímaviðhorf í stjórnmálum og hagmál-
um. Þess má geta, að í ágætri bók Rolands
Strombers, After Everything. Western Int-
ellectuál History Since 1945, er einmitt smá-
kafli um samtökin. Og hvað um þýska krafta-
verkið undir forystu Lúðvíks Erhards? Birg-
ir Kjaran segir frá því í bókinni Til varnar
frelsinu, sem kom út 1980, en ekki er getið í
bók Ólafs Jens. Hvað um kraftaverkið í Suð-
austurasíu, þar sem þjóðir hafa skyndilega
brotist úr fátækt í bjargálnir við einkafram-
tak og atvinnufrelsi?
Misjöfn þekking
Þekking höfundar á óhkum sviðum er mi-
sjöfn. Hún er greinhega meiri á heimspeki
en hagfræði. í ritaskrá nefnir hann til dæm-
is ekki tvær gamlar greinar um Adam Smith.
Önnur er Tímariti hagfræðinga og lögfræð-
inga, sem kom hér út í nokkur ár á fyrri
hluta aldarinnar. Hin er eftir Sigurð Guð-
mundsson skólameistara og birtist í greina-
safninu Á sal. Þá hefur höfundur kynnt sér
það rækilega, sem birst hefur um hugmynda-
sögu í Skírni og Tímariti Máls og menning-
ar, en ekki hitt, sem komið hefur á prent í
Frelsinu, Stefni og annars staðar. (Hann get-
ur greinar eftir Atla Harðarson um Locke í
Skírni 1988, en ekki ritgerðar eftir mig um
hann í Tímariti lögfræðinga 1987 eða greinar
eftir Amór Hannibalsson um Locke í Frels-
inu sama ár.) Ólafur Jens hefur enn fremur
sérstakan áhuga á kvennahreyfingunni, sem
er auðvitað eitt afbrigði sósíalismans (í stað
stéttrbaráttu kemur kynjabarátta, í stað
stéttarvitundar kynvitund og í stað forræðis
borgaranna karlaveldi).
Alvarlegasta umkvörtunarefni mitt er, að
ekki er alltaf nægilegt líf í textanum. Stíll
höfundar er skýr, en flatur. Margt söguefnið
Bókmeimir
Hannes H. Gissurarson
í þessari bók heföi leyft fleiri stílbrögð.
Hvemig var til dæmis samband háðfuglsins
Voltaire og vitfirringsins Rousseau? Hið
fræga bréf Voltaire til Rousseau hefði átt
erindi í þessa bók. Það var eitthvað á þessa
leið: „Ég hef nýlega fengið í hendur bók yðar
gegn mannkyninu. Aldrei hefur jafnmikihi
ritsnihd verið beitt tíl að fá menn til að fara
niður á fjóra fætur. Þar eð ég lagði þann sið
niður fyrir sextíu ámm og er orðinn allt of
gamah til að taka hann upp aftur, læt ég
hann eftir minni mönnum en vér erum
tveir.“ í sporum Ólafs Jens Péturssonar hefði
ég rætt í lengra máh um Edmund Burke, .en
uppgjör hans við frönsku stjómarbyltinguna
var heimssögulegt, auk þess sem Burke var
afbr^gðshöfundur.
Rússneska byltingin
Ég hefði reynt að segja betur frá því en
Ólafur Jens gerir, hversu stríðum straumum
rússneska byltingin hleypti af stað, en flestir
þeirra bárust hingað að landi. Hvað um Wihi
Munzenberg, sem skipulagði menningarbar-
áttu kommúnista á fjórða áratug? Artúr Ko-
estler segir frá honum í Guðinn sem brást
(en þeirrar bókar er hvergi getið í riti Ólafs
Jens), en þeir Hahdór Laxness og Brynjólfur
Bjarnason minnast líka á Munzenberg á
stöku stað. Hvað um hin miklu réttarhöld í
Frakklandi skömmu eftír síðara stríð um
lýsingu Viktors Kravchenkos á hinni rúss-
nesku harðstjóm? Bók hans, Ég kaus frelsið,
hefur komið út á íslensku, þótt ekki sé á
hana minnst í verki Ólafs Jens. Trotskí hafði
svo sannarlega rétt fyrir sér, þegar hann
sagði: „Ef þú vildir friðsamlegt líf og kyrrl-
áta tilveru, þá sýndirðu htla fyrirhyggju með
þvi að fæðast á tuttugustu öld.“
Ég hefði einnig bruðið .upp svipmynd af
stúdentafundinum í Kaupmannahöfn 1938,
þar sem Hahdór Laxness talaði eftir ferð til
Moskvu. Eftir að Hahdór hafði farið með
mikinn lofsöng um Stalín, sem hann hafði
snarað eftir kasakaskáldinu Dsjambúl, brut-
ust út fagnaðarlæti. En einn stúdentinn, Ól-
afur Bjömsson, læddist út og hugsaði aftur
og aftur um það á heimleiðinni, að fundurinn
hefði minnst sig á hjálpræðisherssamkomu
á Akureyri, sem hann hafði sótt af forvitni
á menntaskólaárum sínum. Þar hittust full-
trúar tveggja heima á dramatískan hátt:
Skáldið Hahdór, ölvaður af póhtísku of-
stæki, og vísindamaöurinn Ólafur, sem hélt
höfði í stormviðrum sinnar tíðar.
Skemmtilegri
texta takk!
Ólafur Jens er ekki leiðinlegur höfundur.
En hann er ekki heldur innblásinn. Hefði
ekki verið rétt að reyna með nokkrum
skemmtilegum smásögum að koma lesend-
um í skhning um þá sköpunargleði, sem rek-
ur vísindamenn og hstamenn áfram? Þetta
gerðu þeir Grimberg og Durant, sem ég las
mér th gagns og gamans á unghngsánun.
Ókryddaður matur er bragðdaufur og geym-
ist sem kunnugt er iha. Því miður skemmta
aht of fáir fræðimenn lesendum, um leið og
þeir fræöa þá, með sama hætti og Sigurður
Nordal, Ágúst H. Bjamason og Guðmundur
Finnbogason gerðu forðum.
Olafur Jens Pétursson:
Hugmyndasaga
Mál og menning, Reykjavik 1989.