Þjóðviljinn - 16.05.1976, Blaðsíða 8

Þjóðviljinn - 16.05.1976, Blaðsíða 8
8 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 16. mai 1976. ÁRNI BERGMANN SKRIFAR Naktir stoðum við. 5 grisk nútímaskáld. Siguröur A. Magnússon þýddi. Myndir eftir Minos Argyrakis. Ið- unn. 1975. Þegar ég hefi hlustað á aö- gengilega og uppörvandi tónlist Þeodorakisar, hefi ég oft hugsað um það, hver væri merking text- anna sem þær syngja með Maria Farantúri eða Irena Papas. En ljóðin eru eftir Seferis eða Ritsos og önnur nafnkennd skáld. Hvaða pýðingu hafa þessi ljóð i Grikk- landi, þar sem svo margir hafa haft þörf fyrir að syngja eða hlusta i sig kjark i baráttu við innlent eða erlent kagunarvald, sem oftar en ekki reyndi að festa sig i sessi meö opinskáu ofbeldi, morðum og pyntingum? Þýðingar Sigurðar A. Magnús- sonar á verkum fimm griskra nú- timaskálda færa okkur nær svör- um við spurningum af þessu tagi. Þetta er þarft framtak, þvi Grikkland er land sem hlýtur að koma okkur mikið við, og vonandi dofnar áhuginn ekki þótt glæpa- klika herforingjanna hafi hrakist frá völdum og virðulegri menn tekið við. Og þar með mega fylgja lofsamlegar athugasemdir um myndir Argyrakisar, sem fara vel við efnið. Fyrstu fer i þessu safni Seferis hæfing sem erfitt gæti reynst að færa sönnur á. Þvi frumtextinn er lokuð bók og aðrar þýðingar ekki handbærar. Nikos Gatsos á þrjú kvæði i bókinni og eru þau sýnu aðgengi- legri en textar Seferisar, auð- veldara að átta sig á þeirri sam- tiðarreynslu sem kvæðin miðla. I ljóðinu „t garði syrgjandans seg- ir m.a.: Froskahold lafir úr tönnum köngulóar Soltnar engisprettur öskra við fæturblóðsugu og siðar: Og þyrsti þig i vatn þá vindum viðskýhnoðra Og hungri þig i brauð þá slátr- um við næturgala Linur sem þessar gefa ástæðu til að minna á það sem sameigin- legt er með flestu af kveðskapn- um i safninu. Þar er kveðið sterkt að orði, stilað á ofhvörf, striða Fyrir gengisfall QflDOutsXs mj Ein af myndum Agyrakisar við ljóð eftir Jannis Ritsos nóbelsskáld. Þau kvæði miðla strax hugboði um mikla auðlegð minna og mynda, en kannski læt- ur skilningur á sér standa einum um of. Seferis er myrkur f máli, sá akur rikulegrar hefðar sem hann plægir of fjarlægur lesanda nú og hér. Og manni finnst sem þýðandinn, sem margt gerir vel og skynsamlega og þá einkum i „opnari" kvæöum, hann sleppi ýmsum tækifærum til aö færa textana nær okkur. Einhvernveg- inn er af honum of sterkur annar- legur keimur, þýðingarbragð. Það skal játað, að þetta er stað- oröanna tóna. Ljóðin eru útsækin, sækja viða til fanga, þau eru löng og breið, kannski „mælsk" — alla- vega fer litið fyrir sérhæfingu, nosturslegri úrvinnslu einnar hugmyndar i knöppu formi. Þetta á ienn rikari mæli við um kvæði Jannisar Ritsosar og Kostisar Papakongosar, sem fjalla beinlinis um pislir og vonir fangabúðanna. Þar er næsta Htið um dulbúnar orðsendingar, skir- skotunin er bein og einföld: 6g veit að söngvar m&iir eru skrautlausir og grófir, ég færi ljóð mitt i klossa með járnuðum sólum fyrir stór grýti sem þau verða að klöngrast yfii idauðann fyrir frelsi og frið segir Ritsos og tekur enn einu sinni upp stef ýmissa róttækra skálda (Majakovskf o.fl.): skáld- ið beitir ljóö sitt aga til að það verði aðgengilegra, fari viðar. Ritsos lýsir li'fi fanganna sem „fá ekki tdm til að vingast við tré eða glugga" með sterkri, jarðbund- inni angurværö: Það er dagsatt að við munum ekki hvernig grænt laufblað heilsar nýjum degi hvernig maurar gera sér bustaö hvernig sólskin reikar um garða hvaða lit skuggar trjánna fá i vatnsfleti hvað ský með krosslagða arma segir undir kvöld hvaðalögun likami konu fær midir hvitri rekkjuvoð Ritsos og Papakongos, sem \mÆ\? fjallar meira um grimmd fanga- búðanna, þeir lýsa báðir þeim veruleika, þeirri reynslu, sem tryggir að ekki verður hjá þeim veröfall á orðum eins og frelsi og friður.eins og viða hefur gerst i öörum stöðum, þau hljóma I þessu samhengi eðlilega og fals- laust. Þessi skáld minna á Pablo Neruda með myndefni sinu, breiðum og orðmörgum stíl. En i samanburði sem þessum veit maður ekki, hvort skiptir meira máli bókmenntaleg áhrif eða skyldleiki þeirra aðstæðna sem verða kveikja ljóða i Chile og Grikklandi. 1 þessum ljóðum, ekki slst hja Papakongos. er áberandi stef samstaða, samkennd, ekki aðeins manna I milli heldur eru náttúru- kraftar aUir mjög flæktir I málin I kosmlskri vitund, allsherjarsöng: Við trúum á höfuð samherja sem skutu rótum i moldinni og búa sig undir að spretta uppúr klöppunum einsog hnifar... segir Papakongos. I þessum kvæðum eru sól, regn, vor, stjörnur vindar og persónur dýra- rfkisins pólitiskar staðreyndir i llfi fanganna. A þessari eyju (fangeyju) botnfraus voriðsegir i „Handan ljóssins, þar er spurt að pvi, hver hafi myrt sólina eða hrist himintréð sem bar aðeins einastjörnu. A þungum fangelsis- nóttum „riður kóngóló net til að veiða I draum okkar". A hinn bóginn er vitað að Handan veggjanna pjakkar dúfa i óbaönn fangelsisskelina Og við þessa heimsskynjun bætast svo kristin stef, hið bless- aða bldð sem úthellt er mönnum til frelsunar, fórnardauðinn. Ég veit að Wóð mitt mun breikka ólg- andi fljót Frelsisins uns það flæð- irstrittyfir Þessaliu, segir Papa- kongos. Og lokakvæðið, Apóka- þilosis eftir Kindynis. Fanginn sem pyntaður er til dauða en læt- ur ekki undan: En allt sem þú hefur heyrt, séö og munað af orðum blandarðu blóðinu i munni þér og kyngir þvi hann gefur jörðinni hljóm og ljóma með öllu sem hann lét ósagt og: „Með likama þinum tekur þú gervallt Grikkland af krossin- um." AB- V. Vojnovitsj: Zjisn i néobitsjanie priklútsjenia soldata tvana Tsjonkina. Andófsbókmenntir sovéskar, þær sem fara út fyrir ramma hins leyfilega og ganga manna I milli i Samizdat, Sjálfsútgáfu, þær hófust á ljóðagerð. Næsti áfangi var og hefur verið mikill flaumur endurminninga, einkum þeirra sem sátu i fangabúðum eða sitja þar nú. Skáldsagan er sjaldgæfari að ekki sé talað um skopsögur. En nú hefur ein mjög læsileg og skemmtilega skrifuð heims- ádeilusaga, satira, bæst við þessar bókmenntir — höfundur kallar hana reyndar „skrýtlu". Hér er átt við „Ævi og óvenjuleg ævintýri Ivans Tsjonkins hermanns" eftir Vladimir Vojnovitsj, sem nýlega er komin út á Vesturlöndum. Atburðir sögunnar ger- ast I sovésku þorpi við upphaf stríðsins. Flug- maður einn neyöist til að nauðlenda þar vegna bilunar, og Tsjonkin hermaður, einfaldur sveitastrákur og klaufabárður sem ekki þykir i hernum duga til annars en að fara með hesta, er sendur til þorpsins til að gæta flugvélarinnar. Þar gleymist að leysa hann af og ná i flugvélina, enda hefst nú striðið og menn hafa öðrum hnöppum aö hneppa. Ivan biður og hefur hefur um leið búskap og hjásofelsi með Njúru, sem ber út póstinn, enda ekkert annað betra að gera. En leyni- lögreglan I næstu borg fær bréf upp á það, að þarna I þorpinu UNDARLEG ÆVINTÝRI HERMANNS leynist liðhlaupi og spion. Fer hún á stúfana og ætlar að handtaka Tsjonkin, en hann trúir á bókstaf herþjónustunnar (eins og góði dátinn Sjveik) og neitar að hlýða svoleiðis fólki. Þess I stað hand- tekur hann alla leynilögreglu- sveitina og hneppir hana i þræl- dóm við kartöfluuppskeru. Að lokum verður að senda her manns á vettvang til að ráða niðurlögum þess, sem ótti og orðrómur hafa breytt i „glæpaflokk Tsjonkins" eða jafnvel þýska fallhllfa- hersveit. Þessi saga á einkum tvo for- feður. Annarsvegar Hasek sem samdi söguna um góða dátann Sjveik: einfeldningur (sem þó er ekki allur þar sem hann er séður) vinnur furðu marga sigra á skrif- finnsku- og striðsmaskinunni. Þá er og sitthvað frá meistara Gogol á kreiki I þessari bók. Til dæmis spjallar Vojnovitsj við lesarann um það, af hverju hann hafi valið sér jafn „fáránlega" figúru og Tsjonkin að söguhetju — og svarar sjálfum sér á þá leið, að hann hefði gjarna viljað taka til meðferðar einhvern fyrirmyndar hermann aö vigfimi og pólitískum þroska, en þeir hafi barasta allir verið búnir, aðrir höfundar búnir að helga sér þá. Samskonar ' tal hefur Gogol uppi þegar hann er að afsaka Tsjltsjlkof I „Dauðum sálum". Þá er það og gogolskt tema (leikritið Eftirlitsmaöur- inn) að heimamenn eins og t.d. hinn sifulli formaður samyrkju- búsins, Goliibéf óttast hvern ó- væntan gest og miklar hann fyrir sér: kannski er hann sendur til eftirlits frá æðstu stöðum? Vojnovitsj notar mjög grótesk- ar aöferðir sem svo heita, en ekki er vist að allir átti sig á þvi, hve litið hann i raun og veru ýkir: veruleikinn tekur einatt öllum bókmenntalegum skrýtlum fram i fáránleik. Tökum dæmi. Leyni- Vojnovitsj: skrýtlan og alvaran lögreglumaður einn hefur skömmu eftir að striðið skellur á handtekið gamlan gyðing á markaðnum og vill kæra hann fyrir brask. Gyðingurinn er hins- vegar hinn rólegasti svo að leyni- lögreglunni finnst stappa ósvifni næst: „Þið piltar minir, muniö fegnir að kyssa á mér rassinn áður en lýkur". Hvað gefur honum sllkan myndugleik? Jú, hann heitir Móses Salómonsson — en þar að auki ber hann ættar- nafnið Stalin, og hann veit vel, að það er ekki hægt að handtaka mann með sliku nafni, sá sem það gerir muri. hitta sjálfan sig fyrir. Þessi saga slátrar ýmsum helgum kúm. Til dæmis hefur það verið einskonar skylda hjá sovét- höfundum að draga mjög fram hetjulund og sálarró, sem fólkið sýnir þegar það heyrir að styrjöld sé hafin. Hjá Vojnovitsj fer aftur á móti allt I kerfi með ýmsum hremmilegum uppakomum: allt þorpið slæst af mikilli heift um siðustu eldspýturnar, saltið og sápuna i búðinni. En einkum og séri lagi er þessi saga skrifuð til að skopast að og auðmýkja leyni- lögregluna á allan hátt. Höfundur notar ekkert tækifæri ónotað til að gera hana heimska, sjálfumglaða og um leið huglausa og svikula. Þegar þessi stofnun, sem um árabil „hafði háð styrjöld við eigin landa" undir vigorðinu „berðu á eigin fólki til að aðrir hræðist" — þegar hún sendir átta menn til að handtaka karlinn Tsjonkin, þá nægir honum að senda kúlu i rassinn á einum þeirra til að allir gefist upp. Og þegar formanni þeirra tekst að flýja frá Tsjonkin og er hann er tekinn fastur af útvörðum Rauða hersins, þá er hann svo ringlaður að hann heldur sig kominn til þjóðverja. Og flýtir sér að tryggja sig með þvl að kalla: lengi lifi fé- lagi Hitler! Svo mætti alllengi telja. Leynilögreglan hefur reyndar nú þegar reynt að hefna sin á Vojnovitsj. Tveir starfsmenn hennar fengu hann til að skrafa við sig á hóteli i Moskvu og létu að þvi liggja að þeir kynnu að vera honum hjálplegir við að gefa eitthvað út. Um leiö tókst þeim að lauma einhverri ólyfjan aö rit- höfundinum I sigarettum og varð hann hastarlega veikur á eftir. Frá þessu hefur rithöfundurinn sagt nýlega i tlmariti rússneskra útlaga á Vesturlöndum, Kontinent. a.B.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.