Þjóðviljinn - 16.05.1976, Blaðsíða 10

Þjóðviljinn - 16.05.1976, Blaðsíða 10
10 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 16. mal 1976. GING ÓLAFS GUNNLAUGSSONAR TIL PÁFASTÓLS 1857: Endurreisum á íslandi þjóölega kaþólska kirkju Kristin kirkja er sam- of in sögu íslensku þjóðar- innar í meira en 9 aldir af þeim 11 sem landið hefir verið byggt norrænum mönnum. Þetta heyrum við öðruhverju ásamt við- eigandi útleggingu af munni vorra ágætu þjóð- kirkjupresta. Oftar en ekki vill það þó gleymast að hinn lútherski siður sem nú játum vér, á sér snöggtum skemmri sögu í landinu en sú heilaga al- menna kirkjá sem hefir páfann í Rómi fyrir sinn stýrimann. Trúarlíf lúth- erskunnar hefir skilað miklu minni og fáskrúð- ugri ávöxtum en kaþólskan gerði, og er því þá ekki gleymt að séra Hallgrímur stóð með Lúther. fslendingasögur og aðrar fornbókmenntir eru gegnsýrðar af kaþólskum siðaboðskap, einnig þau verk sem geyma fornlegust minni. Það var auðvitað engin hætta á því að klaustrin veittu skjól einhverjum gróðri sem andstæður væri líf sviðhorf um kirkjunnar. . Gífurlegt magn helgisagna og lof- kvæða um Mariu mey og aðra helga menn er til f rá kaþólskum tíma, og er það raunar ýmissa ^ manna mál að þar hafi . ekki verið hugað að sem skyldi. Kaþólskur siður hef ir að vísu verið endur- reistur í landinu, en í smáum stíl og án sýni- legra tengsla við hina gömlu arfleifð þjóðlegra kaþólskra verðmæta. Svo virðist vera sem síðari sendimenn páfa hafi ekki haft skilning á þeim við- horfum sem Ólafur Gunnlaugsson brýndi fyrir kardinálaráðinu nokkrum áratugum áður en kaþólskur söfnuður var stofnaður hér á ís- landi á ný að Jóni Arasyni höggnum. Það sem hér fer á eftir er unniö uppúr grein i SOGU, timariti Sögufélagsins, nýlega útkomnu hefti. Þar er birt „Alitsgerö Ólafs Gunnlaugs- sonar" frá 1857 i þýðingu Gunnars T. Guðmundssonar, og ritar hann einnig nokkur for- málsorð, sem hér er. stuðst við. Ólafur Gunnlaugsson var sonur Stefáns Gunnlaugssonar sem gegndi embætti lands- og bæjarfógeta um áratugsskeið laust fyrir miðja 19. öld. Var hann settur til mennta og nám við háskólann í Kaupmanna- höfn. Um þetta leyti barst kaþólskt trúboð til Norðurlanda og lét Ólafurskirast. Gekk hann i þjónustu Djúnka þess, sem Gróndal segir frá i Dægradvöl sinni, og sumarið 1857 aðstoðaði hann Bernharð prest við að Prestarnir stundi búskap og haldi betri skóla en stjórnin, — kirkjan byggi á þjóölegum bókmenntum frá kaþólska tímanum veita frönskum sjómönnum á Austfjörðum andlega þjónustu og um leið að undirbúa jarðveg- inn fyrir trúboö meöal islend- inga. Hvarf þá Ólafur til Róms og samdi um haustiö skýrslu um trúboðshorfur sem leggja skyldi fyrir yfirmenn trúboðsnefndar- innar, kardinálaráðið. Ölafur, og einnig Bertel bróðir hans, stundaði um skeið nám við há- skólann i Leuven (Louvain) i Belgiu, sneri sér siðar að stjórn- málum og gerðist ritstjóri franska blaðsins Le Nord sem þekkt var viða um Evrópu. Hefst nii endursögnin á skýrslu Ólafs Gunnlaugssonar, en hún er varðveitt í skjalasafni Vati- kansins, afrit hjá erkibiskups- stólnum i Reykjavík. Lútherstrú og Kaupinhafnar- háskóli Fyrst rifjar Olafur upp að allar samgöngur við nyrstu lönd Evrópu hafi að þvi er páfa- stól áhrærði veriö rofnar i þrjár aldir, en nú hafi tveim árum fyrr verið sett á stofn postullegt umdæmi norðurheimskautsins. „Undirritaður hefur orðið svo gæfusamur að hafa hlotið köllun til að þekkja sannleikann, enda þótt hann hafi fæðst i lútherskri trú og stundað nám við háskól- ann i Kaupmannahöfn". Telji hann sér skylt að láta i té upp- lýsingar um land sitt og leggja til ráö er stuðlað gætu að endur- reisn kaþólsku kirkjunnar þar. Sérstakar aöstæöur, sérstakar þarfir Ólafur hefir giöggt auga fyrir pólitikinni i málinu og segir: „Vegna hinna sérstöku að- stæðna á tslandi er nauðsynlegt að gera i fyrstu grein fyrir á hvern hátt kirkjunni var komið á fót I þessu landi, þvi að sama aðferð er ennþá að mestu leyti nothæf. Hinir vitru háttvirtu biskupar sem lögðu grunninn að kirkjunni á Norðurlöndum, og sá árangur sem þeir náðu, færa okkur reyndar heim sanninn um að þeir hafi hagað störfum sinum i samræmi við þarfir hvers lands og haft til að bera djúpstæða þekkingu á eðli hverrar þjóðar". útlendingar fá engu áorkaö Ólafur segir i stuttu en skýru máli frá kristnitöku og erfið- leikum kristninnar i upphafi: ,,Þá hafði landið enn ekki is- lenskan prest og fyrstu biskuparnir voru allir út- lendingar". „Ókleift var að stunda triiboð á meðan klerkar i landinu voru eingöngu út- lendingar. Kristin trú var þvi ekki á íslandi nema að nafninu til þangab til fyrsti islenski biskupinn, Isleifur,"...vigöist. Sameina veraldlega og trúarlega fræðslu Ölafur segir frá fræðslu- starfsemi Isleifs og annarra biskupa: „Kennslan var ekki eingöngu trúarleg.þvi að flestir nemendanna áttu siöar eftir að. gegna opinberum störfum..Þessi tilraun biskups- ins til að sameina veraldlega og trúarlega fræðslu tókst svo vel að eftir 50 ár voru næstum allir embættismenn landsins valdir úr Skalholtsskóla. Fyrir atfylgi biskupanna og þessara manna sem meðtekið höfðu anda kirkjunnar, þó að þeir væru leikmenn, læsti kristnin sig brátt um lif þjóðarinnar, lög landsins og stofnanir". Klausturbókmenntir enn til gagns Siðan er getið fleiri biskupa og minnst á stofnun Hólastóls og á skólann þar. „Meira að segja stóðu allmargir mjög áhrifa- miklir leikmenn fyrir útbreiðslu trúarinnar og trúfræðanna með þvi að koma upp skólum efir fyrirmynd biskupanna. Á þennan hátt varð f jöldi lærðra manna brátt svo mikill að is- lendingar gátu á 12. óld séð norðmönnum fyrir nokkrum biskupum, en norðmenn virðast ekki hafa farið eins að". „Klaustrin sem voru 10 fyrir siðaskipti veittu einnig mikils- verða kennslu i þjóðlegum og kaþólskum fræðum á tslandi. Frá þessum klaustrum hefur komið stór hluti miöaldabók- mennta á tslandi og geta þær enn verið kirkjunni til rnikils gagns á Norðurlöndum ". Veraldarvafstyr presta Ólafur leggur sig i lima við að reyna að sannfæra páfastól um það að kaþólsk kirkja á tslandi þurfi að vera þjóðleg stofnun og tengd lifi fólksins: „Landshættir og enn frekar stofnanir sem tengdar voru lýö- veldinu lögðu þær skyldur á prestana aö taka oft þátt i op- inberu lifi. Þessi þátttaka i stjórnmálum og opinberum malum var prestunum ekki ávallt þægileg, en þó má segja að hún hafi verið þeim nauðsyn- leg til að gæða lóg og stofnanir landsins anda trúarinnar". Lok lýöveldis, hnignun kirkjunnar Eftir endalok islenska lýöveldissins (sem oss er tamara að kalla þjóðveldi) varð „ástand kaþólsku kirkjunnar á tslandi afleitt", segir Ólafur. Konungur setti hingað útlenda biskupa og haföi það „hinar hörmulegustu afleiðingar". Þvi næst segir frá siða- skiptum og andstöðu lands- Landakotskirkja I Reykjavik. — Er 120 ára gömul trúboðsskýrsla Ólafs Gunnlaugssonar ekki hin þarfasta áminning til kaþólsku kirkjunnar á islandi i dag um að gæta nú vel þjóðlegs arfs I starfi sinu? Hvar eru útgáfur Landakosts á bislcupasögum, Márluvlsum, dýrlingasögum og öðrum þýðingum helgum? manna við hinn nýja sið sem spratt af þvi einu að „konungur ætlaði einfaldlega að leggja undir sig allar eignir kirkjunnar sem voru ekki svo litlar". Ólafur Gunnlaugsson segir siðan ýmislegt sem hér verður ekki rakið um leifar kaþólsks anda i trúarlifi og siðum is- lendinga. Kaþólk kirkja og íslenskt sjálfstæði Og enn heldur Ólafur áfram að reka áróður fyrir kirkju- skipan er ýti undir sjálfstæði is- lendinga og segir um dönsku stjórnina: - „Stjórnin skildi mjög vel áhrifamátt kennslunnar og hun færði sér í nyt einokun i fræðslu- málum og verslun til að tengja Island i Danmörku og mót- mælendatrú. Verslunarein- okunin sem ekki var numin úr gildi fyrren fyrir fáeinum árum lagði bann við þvi að nokkur þjóð stundaði verslun hér á landi og var þannig mjóg skað- leg efnalegri velferð landsins. Fræðslan var skilyrðislaust sett undir stjórn lúthersku biskupanna. Nauðsynlegt var að nema við háskólann i Kaup- mannahöfn til þess að geta orðið embættismaður". Fordæmí í veraldlegum efnum Hvernig á nú að boða is- lendingum réttan kaþólskan sið að nýju? að mati ólafs. Ekki með farandprédikurum, allra sist Utlendingum, heldur með þvi að fara að dæmi fyrstu kaþólsku biskupanna: „Fyrst komu þeir á fót miðstöð, upp- sprettulind, sem kenningarnar smám saman bárust frá og út- breiddust með uppfræðslu". Nauðsynlegt er, segir Ölafur, „aö trúboðið fái fast aðsetur þar sem prestarnir munu búa og stunda jarðyrkju til að gefa is- lendingum gott fordæmi i veraldlegum efnum.. Þeir eiga að laða til sin æskuna með þvi að veita henni fræðslu sem er sam- bærileg og jafnvel betri en sú er fæst viö lærða skólann i Reykja- vik sem skipulagður er eftir danskri fyrirmynd og sffellt að verða óvinsælli." Hlúa að rótum kaþólskrar menningar „önnur afarmikilvæg aðferð tilað hafa áhrif á islensku þjóð- ina er að endurprenta kaþólskar bókmenntir. Það gefurauga leið að uppbyggilegar erlendar bækur sem alls ekki eru alltaf vel þýddar munu ekki gera sama gagn og þjóðlegar kaþólskar bókmenntir. Miklar bókmenntir hafa sprottið af rótum kaþólskrar menn- ingar á Islandi á 12., 13. og 14. óld. Mikill hluti þeirra hefur enn ekki verið gefinn Ut og mun eftilvill glatast i söfnum & Noröurlöndum án þess að vinna málstað kirkjunnar gagn, ef ekki verður brátt fundið ráð til að gefa þær út. Efni þeirra er fjölbreytilegt: saga leikmanna og kirkju á Norðurlöndum, veraldlegur og trúarlegur skáldskapur, dýrlingasögur, bækur um trúmál, lofsöngur um heilaga Mariu mey osfrv." Ljúkum vér svo þessari upp- rifjun á kaþólskri trúboðs- skýrslu frá árinu 1857. — hj—

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.