Dagblaðið Vísir - DV - 10.03.2001, Side 14

14
LAUGARDAGUR 10. MARS 2001
Fréttir
I>V
Dómar fyrir morö hafa þyngst síðasta áratug - lengstir á íslandi á Norðurlöndum:
Meðaldómur yfir islenskum saka-
mönnum fyrir manndráp af ásetn-
ingi frá árinu 1991 er 14,9 ára fang-
elsi (11 brotamenn). Frá árinu
1920-1991 var meðaltalið hins vegar
lægra, eða 12,1 ár (samtals 30 brota-
menn). Manndrápsrefsingar hafa
augljóslega þyngst að meðaltali síð-
asta áratug. Fáir í lögmanna- og
dómarastétt virðast telja að mann-
drápsdómar séu of vægir. Á hinn
bóginn heyrast æ háværari raddir
um að óviðeigandi sé að fram-
kvæmdavaldið geti - eftir að dómar
eru upp kveðnir - „ráðskast með“
stóran hluta dómanna og ákveðið
hvenær sakamenn fara út á reynslu-
lausn.
Einn fékk 14 ár - gekk út
eftir 7 ár og framdi annað
morð
Á síðustu árum hafa morðingjar
yfirleitt fengið reynslulausn eftir að
hafa afplánað 2/3 hluta dómsins -
eftir rétt tæp 10 ár sé miðað við
meðaltal siðasta áratugar. Síðustu
ár hefur dómvenja verið að dæma
morðingja í 14-16 ára fangelsi. Hins
vegar er ekki meira en rétt rúmur
áratugur frá því að morðingi fékk
reynslulausn eftir helming afplán-
unar á 14 ára fangelsisdómi. Sami
maður var fáum árum síðar, árið
1993, dæmdur fyrir annað mann-
dráp af ásetningi.
Hann hafði þá tekið líf tveggja
manna. Þar að auki hafði hann rof-
ið 7 ára reynslulausn.
BBMi
Óttar Sveinsson
blaðamaður
Hvorki þá né í öðrum manndráps-
málum féllst Hæstiréttur íslands á
að nýta ákvæði í lögum sem heimil-
ar að dæma morðingja í ævilangt
fangelsi. Hins vegar skilaði einn
dómaranna - þá settur hæstaréttar-
dómari - sératkvæði og vildi stað-
festa ævilangan fangelsisdóm hér-
aðsdóms. Þetta var Ingibjörg Bene-
diksdóttir, nú nýskipaður hæsta-
réttardómari.
Héraðsdómur hafði á þessum
tíma einu sinni áður dæmt í ævi-
langt fangelsi, tvo menn í Geirfinns-
og Guðmundarmálinu. Hæstiréttur
stytti dóm tvöfalda morðingjans í 20
ár en hinir ævidómarnir voru stytt-
ir í 16 og 17 ára fangelsi. Skýring-
una mátti að hluta til rekja til þess
að mennirnir tveir voru sakfelldir
fyrir líkamsárás sem leiðir af sér
dauða í stað ásetningsmanndráps.
Einu sinni áður hefur einstak-
lingur, kona, verið dæmd fyrir að
myrða tvisvar sinnum. Þar var um
að ræða ósakhæfa konu sem banaði
tveimur sambýlismönnum sínum.
Sá sem lengst hefur verið sviptur
frelsi vegna manndráps var einnig
ósakhæfur. Hann sat inni i 22 ár,
enda kvað dómurinn yfir honum á
um að brotamaðurinn skyldi sæta
ótímabundið öryggisgæslu.
íslendingar harðastir
Norðurlandaþjóða
Miðað við upplýsingar sem komu
fram fyrir fáum misserum á alþjóð-
legu þingi um sakamál voru fangels-
isrefsingar á Islandi á síðasta ára-
tug þær hæstu að meðaltali á Norð-
urlöndum. Lægstar eru þær á
Grænlandi, allt niður í 3ja ára fang-
Dómur dæmir 16 ár - framkvæmdavald klippir af eftir föngum.
„Ef lagt er 16 ára fangelsi við afbroti og niðurstaðan er sú að fanginn eigi að sitja tvo þriðju hluta þeirrar refsingar - þá á dómarinn að ákveða það. Ekki að
dæma sakamann fyrst í 16 ára fangelsi og setja svo í gang einhverjar sjálfvirkar reglur sem þýða að 16 er það sama og 12,“ segirJón Steinar Gunnlaugsson
hæstaréttarlögmaður. Undir þetta taka aðrir lögmenn og dómarar.
elsi fyrir ásetningsmanndráp. Þar
taka dómar mið af ýmsum rökum
og málsástæðum sem ekki þættu
góð lög hér á landi, miöaö við að
morð hafi verið framið - t.a.m. um
almenna vopnaeign í landinu, fjöl-
skyldu- og félagslegar aðstæður og
fleira.
Samkvæmt upplýsingum DV er
meðalrefsing fyrir manndráp af
ásetningi 12 ára fangelsi í Dan-
mörku, 8-12 ár í Svíþjóð og Finn-
landi en heldur lægri í Noregi, 8-10
ár.
Eftir samtöl DV við marga aðila í
löggæslu- og dómskerfinu telja
menn sjaldnast að fangelsisrefsing-
ar fyrir manndráp hér á landi séu of
vægar. En menn eru margir óá-
nægðir með lögin sem snerta aðra
hlið fangelsismála - framkvæmd á
fullnustu dæmdra refsinga - þ.e.
hver ákveður og hvenær sakamönn-
um er sleppt út á reynslulausn.
Óþolandi staðreynd?
Dómarar og lögmenn, margir
hverjir, telja hreinlega óþolandi að
framkvæmdavald - það er Fangels-
ismálastofnun - ákvarði ein „á bak
við luktar dyr“ hvenær föngum
skuli sleppt út í frelsið á ný á
reynslulausn; það séu dómstólar
sem eigi að ákveða hina eiginlegu
refsingu brotamanna. Þegar dómari
kveður upp 16 ára fangelsi yfir
morðingja hefur hann í raun ekkert
um það að segja hvenær sakamað-
urinn sleppur út aftur.
Tökum önnur dæmi:
Árið 1994 fengu nær tveir af
hverjum þremur islenskum föngum
reynslulausn eftir helming afplán-
unar. Þriðji hver fangi fór því út eft-
ir 2/3 hluta af afplánun refsivistar
eins og meginregla laga um fanga-
vist kveður á um. Árin 1991-93 losn-
aði um helmingur fanga út á
reynslulausn eftir helming afplán-
unar og sex af hverjum tíu árið
1990. Miðað við þetta má í raun
segja að fangelsismálayfirvöld hafi
nánast beitt undantekningarákvæði
sem meginreglu.
Þótt tölurnar eigi vissulega við
um upphaf siðasta áratugar telja
margir að dómsvaldið sé hreinlega
skert þegar framkvæmdavaldið
ákveður endanlega, eftir mismun-
andi vinnureglum, hvenær fangar
skuli látnir lausir. Með þessu telja
menn að dómsvaldið sé ekki bara
hjá dómurum. Ekki einu sinni á
ákæruvaldið, sem sækir sakamálin,
neina aðild að því hvort dómum er
breytt eða ekki.
Sjálfvirk reynslulausn
faránleg
„Ég tel ekki hægt með neinum
stærðfræðilegum aðferðum að
ákvarða hæfilegar refsingar við
brotum. Slikt þarf að ákveða með
refsiramma í lögum og svo með
ákvörðunum dómara innan hans.
Hvort morð, það að svipta annan
mann lífi, verðskuldar 10 eða 20 ár
eða ævilangt, ég treysti mér ekki til
að hafa sérstaka skoðun á því. En
margs konar sjónarmið vegast á
þegar ákveðið er um refsingar. Þar
skiptir ekki minnstu sá tilgangur
refsingar að eiga að geta orðið þeim
ógæfumanni, sem glæp hefur
framið, til einhvers konar betrunar.
Það er æskilegasta markmiðið gagn-
vart frelsissviptingu.
Þetta er allt mikill harmur og
ógæfa.
En ég geri miklar athugasemdir
við að dómstólar skuli ekki ákveða
hina raunverulegu refsingu. Megin-
reglan á að vera sú að dómstólar
ákveði refsingar - menn séu sviptir
frelsi sínu í þann tíma sem dómari
ákveður. Það er alveg hugsanlegt að
í því sambandi megi hafa möguleika
á að víkja frá því en þetta á að vera
meginreglan.
Það er alveg fáránlegt að mínu
mati að vera með sjálfvirkar reglur
um að menn skuli hljóta lausn úr
fangelsi eftir einhverri reikni-
stokksaðferð."
- Finnst þér þá koma til greina að
eftir helming eða tvo þriðju hluta af-
plánunar skuli fangar færðir fyrir
dómara?
„Já. En aðalatriðið er að ef lagt er
16 ára fangelsi við afbroti og niður-
staðan er sú að fanginn eigi að sitja
tvo þriðju hluta þeirrar refsingar -
þá á dómarinn að ákveða það. Ekki
að dæma sakamann fyrst í 16 ára
fangelsi og setja svo í gang einhverj-
ar sjálfvirkar reglur sem þýða að 16
er það sama og 12.“
Refsirammar mjög misnýttir
í úttekt sem Guðjón Ólafur Jóns-
son lögmaður gerði um manndráp á
íslandi á öldinni kemur fram að
karlar eru gerendur i 9 af hverjum
10 morðmálum. Guðjón Ólafur segir
að miðað við önnur sakamál sé
ramminn í morðmálum mest nýttur
- 16 ára fangelsi, að ákvæðinu um
lífstíðardóminn undanskildu. Þann-
ig séu dæmdar refsingar nær
refsilágmarki t.a.m. í nauðgunar-
málum, þar sem lágmarksrefsing er
1 ár en hámarkið 16 ár. Algengur
dómur á íslandi í dag fyrir nauðgun
er t.a.m. 18-24 mánaða fangelsi.
Dómarar ákveða ekki
einir lengd fangelsisvistar
- lögfræðingar telja margir óþolandi að framkvæmdavald ákveði endanlega lengd