Helgarpósturinn - 23.05.1996, Blaðsíða 10

10
F1MMTUDAGUR 23. MAI1996
HELGARPÓSTURINN
Útgefandi: Miðill hf.
Framkvæmdastjóri: Þorbjörn Tjörvi Stefánsson
Ritstjóri: Stefán Hrafn Hagalín
Ritstjómarfulltrúi: Guðrún Kristjánsdóttir
Setning og umbrot: Helgarpósturinn
Fiimuvinnsla og prentun: Prentsmiðjan Oddi hf.
Hin gjörspillta
veröld bankanna
*
IHP þessa vikuna er greint frá konu sem á í gríðarlegum örðugleik-
um þarsem lögfræðifyrirtæki eitt krefst þess, fyrir hönd Lands-
bankans, að hún greiði nú þegar víxilskuld uppá nær eina og hálfa
milljón króna. Konan hafði gefið út víxil sem faðir hennar ábyrgðist
og seldi í einu útibúa Landsbankans í Reykjavík. Ef allt væri með
felldu væri hér um sáraeinfalt skuldamál að ræða. Víxill er jú alltaf
víxill og sá sem smellir sér á einn slíkan verður vitaskuld að greiða
aurinn til baka. í þessu tilfelli er hinsvegar glögglega ljóst að Lands-
bankinn er að fiska í ákaflega gruggugu vatni. Faðir konunnar fékk
hana til að vera greiðandi á víxli þar sem hann var sjálfur kominn á
svartan lista í bönkum og átti því ekki möguleika á láni í eigin nafni.
Afturámóti sagði útibússtjóri bankans, þar sem maðurinn var í við-
skiptum, að hann gæti fengið víxillán með því að útvega annað nafn
sem greiðanda, en sjálfur gæti hann verið ábyrgðarmaður. (Maður
heyrir samtalið í anda: „Jújú, blessaður vertu, við reddum þessu,
strákarnir! Geturðu ekki platað stelpuna þína í þetta?“) Þá leitaði
maðurinn til dóttur sinnar og fékk hana til að skrifa nafn sitt sem
greiðanda víxilsins. Nú er maðurinn kominn í þrot og konan, ein-
stæð þriggja barna móðir, situr eftir með sárt ennið og fjárkröfu
sem hún ræður engan veginn við að greiða.
Bankarnir hafa oft verið gagnrýndir með réttu fyrir að lána fólki
fé þótt allt bendi til að það geti aldrei endurgreitt lánið. Málið
er að fólk hafi nægilega trausta ábyrgðarmenn sem hægt er að
ganga að. í þessu dæmi gengur siðleysi Landsbankans hins vegar
mun lengra. Dóttirin sem skrifaði sig sem greiðanda að víxli föður
síns var ekki í nokkrum viðskiptum við viðkomandi útibú og átti
engar eignir. Útibússtjórinn hlaut að vita, að hún var ekki borgunar-
maður fyrir láninu. Útibússtjórinn vissi jafn vel að faðir hennar dró
á eftir sér slíkan vanskilahala að hann var útilokaður frá lánsvið-
skiptum. Samt var faðirinn tekinn gildur sem ábyrgðarmaður. Dótt-
irin telur sig raunar vita að umræddur útibússtjóri og faðir hennar
hafi verið í samstarfi um demantakaup af hollenskum braskara sem
átti að færa þeim mikinn gróða en ævintýrið endaði með því að
braskarinn græddi en félagarnir sátu eftir með skuldugt ennið.
Þarna sé kominn hluti af útskýringunni á svívirðilegu braski þeirra.
Konan hefur gert yfirstjórn Landsbankans grein fyrir því með
hvaða hætti þessi lánsviðskipti komust á og að hún hafi aldrei
fengið krónu af þessu láni í sínar hendur. í stað þess að biðjast af-
sökunar og reka umræddan útibússtjóra samstundis lætur hinn rík-
isrekni Landsbanki sér sæma að halda konunni milli vonar og ótta
um hvort hún verði gerð gjaldþrota eða ekki. Það er hroðaleg
skömm að þessu. Konan er atvinnulaus, býr í leiguíbúð og á ekki
annað en fötin utan á sig og börnin. Henni urðu á þau hörmulegu
mistök, að treysta föður sínum og útibússtjóra Landsbankans fyrir
nafni sínu. Hún hefur litla möguleika til að halda uppi vörnum í
þessu máli gegn óvígum her lögfræðinga Landsbanka íslands, sem
telur að hún hafi átt að gera sér grein fyrir því hvað hún var að gera
þegar hún skrifaði nafn sitt á víxilinn. Það er ekkert sem bendir til
þess að lögfræðingagengið spyrji útibússtjórann hvort hann vissi
hvað hann var að gera þegar hann gekk frá þessari lánveitingu.
Annarsvegar í þessu máli er stærsti banki þjóðarinnar en hinsvegar
einstæð móðir sem segir með réttu að hún sé fórnarlamb svikam-
yllu bankastjóra og föður síns.
A Ut framferði útibússtjóra Landsbankans í þessu máli er með
XJLþeim hætti að ekki verður við unað. Bankinn getur reynt að
bjarga andlitinu með því að falla algjörlega frá kröfu á hendur kon-
unni. Eftir stendur, að útibússtjórinn ákvað fyrir kunningsskap að
veita lán sem hann hafði enga tryggingu fyrir að yrði greitt til baka.
Þarna var því verið að misfara með fé bankans með vísvitandi
hætti. Undanfarin ár hafa bankarnir þurft að afskrifa tugi milljarða
króna vegna tapaðra lána. Þeir hafa borið því við að fyrirtæki hafi
farið á hausinn og ekki getað staðið í skilum. En það skyldi þó aldr-
ei vera að oftar en ekki hafi verið veitt lán á öðrum forsendum en
þeim að þau fengjust endurgreidd...
Það mál sem hér hefur verið gert að umtalsefni sýnir að það er
maðkur í mysunni í útlánastarfsemi Landsbankans og það væru
undur mikil ef um einsdæmi væri að ræða — hvað þá að svona
subbuskapur sé alfarið bundinn við Landsbankann. Mál konunnar
sýnir okkur inn í gjörspillta veröld bankakerfis þarsem saklaus ein-
staklingur á að gjalda fyrir óprúttna viðskiptahætti útibússtjóra
bankans og vinar hans. _ „ ..
Stefan Hrafn Hagalin
Helgarpósturinn
Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Sími: 552-2211 Bréfasími: 552-2311
Bein númer: Ritstjórn: 5524666, símbréf: 552-2311,
fréttaskotið: 552-1900, tæknideild: 552-4777,
auglýsingadeild: 5524888, símbréf: 552-2241,
dreifing: 5524999.
Áskrift kostar kr. 800 á mánuði ef greitt er með
greiðslukorti, en annars kr. 900.
Nútímahugmyndir — fyrir aðra?
Iliðinni viku fjallaði ég um
þjöppun eignarhalds á fjöl-
miðlum á íslandi og nefndi til
sögunnar þrjá „fjölmiðlarisa“.
Niðurstaðan af vangaveltum
mínum var ótti við, að vett-
vangur skoðanaskipta væri
kominn í hendur of fárra,
hætta væri á skoðanakúgun og
eðlilegri skoðanamyndun væri
ef til vill stefnt í hættu. í lok
greinar minnar lagði ég
áherzlu á nauðsyn þess, að
þegnar þjóðfélags þekktu
„ástand landsins", eins og Jón
„forseti" Sigurðsson orðaði
jaetta.
í millitíðinni samjnykkti Al-
þingi, sem er háð í heyranda
hljóði, ný lög á sviði mannrétt-
inda, sem beðið hefur verið
eftir í 25 ár, svokölluð upplýs-
ingalög, það er lög um upplýs-
ingafrelsi og upplýsingaskyldu
stjórnvalda. Þetta er mikilvæg-
ur og merkur viðburður, sem
gæti skipt sköpum um virkt
lýðræði, opnara samfélag, auk-
ið aðhald borgaranna, öflugri
blaðamennsku, að ekki sé
minnzt á réttarstöðu hins al-
menna manns. ísland hefur
loks bætzt í stóran hóp lýð-
ræðisríkja, sem hafa bundið
upplýsingafrelsi, upplýsinga-
skyldu stjórnvalda og upplýs-
ingarétt almennings í lög. Lög-
bindingin er merkur áfangi.
Tregðan til að samþykkja lög
hérlendis um upplýsinga-
skyldu stjórnvalda er meðal
annars til marks um öflugar
varnir stjórnsýslunnar. En að
lokum var viðurkennt, að um
230 ára gömul sænsk stjórnar-
skrárvernduð regla ætti
kannski við á íslandi.
Forsprakkar stjórnsýslunnar
og aðalpersónan í Dúfnaveizl-
unni virðast eiga eitthvað sam-
eiginlegt:
„ Við hjónin erum alin upp
suður með sjó. Afturámóti
höfum við ekkert á móti nú-
tímahugmyndum fyrir
aðra. “
Lög um upplýsingafrelsi eiga
að tryggja almenningi aðgang
að efni hjá stjórnsýslunni til
þess að unnt verði að fylgjast
með því hvað starfsmenn
hans, opinberir starfsmenn,
ráðherrar og aðrir, eru að
sýsla í nafni fólksins. Lögin
eiga að tryggja aðhald almenn-
ings og fjölmiðla. Jafnframt er
von til þess, að stjórnarand-
staðan geti hverju sinni sinnt
hlutverki sínu á grundvelli
tæmandi staðreynda og
ígrundaðrar gagnrýni en ekki
með upphrópunum. Ef lögin
virka rétt og þau notuð má
gera ráð fyrir stórkostlegri
betrumbót í pólitískri um-
rœðu á íslandi.
Grundvallarhugmyndin er
sú, að almenningur eigi bæði
kröfu og rétt til að vita. Þetta
frumvarp fjallar um mikilvæga
réttarbót til styrktar lýðræðis-
legum stjórnarháttum í þágu
almennings og blaða- og frétta-
manna. Eg nefni blaðamenn
sérstaklega þar sem þeir munu
að líkindum nýta sér væntan-
leg lög mest — í þágu lesenda
sinna.
hann getur ekki með
neinni greind...“
Búmannsleg áhrínsorð Jóns
Sigurðssonar „forseta“ frá síð-
ustu öld eiga ávallt við í þessu
sambandi:
„Sá bóndi myndi harla
ófróður þykja um sinn eig-
inn hag og lítill búmaður,
sem ekki vissi tölu hjúa
sinna eða heimilisfólks eða
kynni tölu á, hversu margt
hann cetti gangandi ijár... í
fám orðum að segja, sá sem
ekki þekkir ásigkomulag
landsins... sem glöggvast og
nákvœmlegast, hann getur
ekki með neinni greind talað
um landsins gagn og nauð-
synjar; hann veit ekkert
nema af ágizkun, hvort land-
inu fer fram eða aftur; hann
getur ekki dœmt um neinar
uppástungur annarra í hin-
um merkilegustu málum né
stungið sjálfur upp á neinu,
nema eftir ágizkun. “
í ljósi nýrra laga um upplýs-
ingagjöf hlýt ég að spyrja
hvernig stjórnsýslan hafi hugs-
að sér að sinna þessu nýja
verkefni, sem gœti orðið um-
svifamikið. Það er opinbert
leyndarmál, að skjalavarzla í
stjórnarráðinu hefur verið slök
til þessa, reglur um frágang
skjala fáar og efi nagað emb-
ættismenn, sem hafa fengið
beiðnir um upplýsingar. ís-
lendingar eru lélegir „býró-
kratar".
Ein gerð skjala, sem er und-
anþegin opnum aðgangi, eru
svokölluð vinnuskjöl, sem
„stjórnvald hefur ritað til eig-
in nota“. Undir þetta er kleift
með góðum vilja að fella nán-
ast öll plögg, sem verða til í
stjórnsýslunni. Á meðan skjöl
og upplýsingar eru eftirsókn-
arverð, til dæmis fyrir fjöl-
miðla vegna fréttagildis, væri
hægt að láta þau heita vinnu-
skjöl! Hvað með hin frægu
„innanhússplögg", allar
skýrslurnar, sem lenda ofan í
skúffu?
Hérlendis verður einnig við
að etja vanda vegna tölvu-
tækra gagna. „Pappírslaus
samskipti" (tölvupóstur og
fleira) eru orðin mun algengari
en fyrr og því vantar skýrari
fyrirmæli í nýju lögin um með-
ferð pg aðgang að tölvutæku
efni. í öllum tilvikum ætti að
vera aðgengileg málaskrá með
atriðisorðum og svo framveg-
is. Tölvunefnd fjallar um mál
er varða skráningu og meðferð
persónuupplýsinga og þau lög
halda gildi sínu óhögguð þrátt
fyrir tilkomu upplýsingalag-
anna. Hér er við talsverðan
vanda að etja, því samkvæmt
lögunum, sem Tölvunefnd
starfar eftir, virðist harla auð-
velt að banna aðgang að alls
kyns upplýsingum í krafti
þess, að þær séu persónuupp-
lýsingar. Ári er ég hræddur
um, að upp muni koma mál,
þar sem málaleitunum verður
hent fram og tilbaka á milli
stjórnardeilda og Tölvunefnd-
ar.
Hugsanleg skálkaskjól
leyndarinnar
Án nákvæmrar könnunar
virðist mér nefndin of íhalds-
söm, að því leyti að íslending-
ar geti ekki nýtt sér upplýs-
ingatækni samtímans eins og
aðrar þjóðir. Friðhelgi einkalífs
er mikilvæg. En nefndin verður
að hafa á hreinu hvaða per-
sónulega hagsmuni, hvaða
friðhelgi, hún er að vernda
með því að banna til að mynda
samkeyrslu skráa, sem hafa að
geyma fræðandi og upplýsandi
staðreyndir um íslenzka þjóð-
félagið. Nýjasta dæmið úr her-
búðum Tölvunefndar er mála-
leitan gegn nafnbirtingu í ætt-
fræðibók. Varðandi œttfrœði
er rétt að fram komi, að Vil-
mundur Jónsson, fyrrverandi
landlæknir, vildi birta í Lœkna-
tali nöfn líffræðilegra foreldra
kjörbarna. Málið fór í hart og í
Hæstarétti féll dómur, sem
bannaði birtingu á nöfnum líf-
fræðilegra foreldra kjörbarns. í
2. grein laga um Tölvunefnd er
sérstaklega tekið fram, að upp-
lýsingar um ættfræði heyri
ekki undir nefndina. Samt ætl-
ar hún að leita álits hjá Hag-
stofu, stjórnardeildinni, sem í
vetur vildi ekki einu sinni gefa
upp, til að byrja með, hversu
margir einstaklingar hefðu
sagt sig úr þjóðkirkjunni, þeg-
ar mál biskups stóð sem hæst!
Ekki sakar að nefna, að
Bandaríkjamenn, sem eru góð-
ir „bjúrókratar“, fóru eftir örfá
ár í saumana á fyrstu lögunum
um upplýsingafrelsi og á
reynslunni af þeim. Þeir kom-
ust að því að lögin gerðu ekki
tilætlað gagn, einkum og aðai-
lega vegna misnotkunar á hug-
takinu vinnuskjal (innan-
hússplagg) og skjölum, sem
voru ranglega merkt trúnað-
armál vegna öryggis ríkisins.
Þetta voru skálkaskjól Ieyndar-
innar. Verulegar breytingar
voru gerðar og nýju lögin
kynnt rækilega.
Dæmi af þessu tagi kenna
okkur, að lög um upplýsinga-
frelsi eru ekki trygging fyrir
hnökralausri afgreiðslu erinda
um aðgengileg skjöl í vörslu
hins opinbera. Þess vegna er
brýnt, að vel verði fylgzt með
framkvœmd laganna.
P.S. Ég álít, að það sé ís-
lenzku lýðrœðisríki til skammar
að gera einungis ráð fyrir einni
milljón króna í kynningu á nýju
upplýsingalögunum. Hér er um
að tefla eina merkustu löggjöf,
sem unnið hefur verið að í tfð
ríkisstjórna Davíðs Oddssonar.
Það á að kynna lögin og aug-
lýsa afkrafti.
Höfundur er blaðamaður og hefur
meistaragráðu í fjölmiðlafræðum.
Friður sé með yður...
að leikur lítill vafi á því, að einhver sér-
kennilegasta og umdeildasta auglýsinga-
herferö síðari ára er átak Friðar 2000, sam-
taka Ástþórs Magnússonar Wium, sem fjöl-
miðlum og flettiskiltum hefur tröllriðið undan-
farnar vikur. Átakiö ber yfirskriftina „Virkjum
Bessastaöi" og hámark þess (ef undanskilið
er hugsanlegt forsetaframboð Ástþórs) var út-
gáfa 132 blaðsíðna bókar sem dreift var inn á
hvert heimili í landinu fyrir skemmstu og ber
sama titil: Virkjum Bessastaði. Eðlilega hefur
mikið verið spáð og spekúlerað um þetta
uppátæki ævintýramannsins Ástþórs og þeim
fleti títt verið velt upp hvort atið hafi annan til-
gang en aö vekja athygli á upphafsmanninum
og samtökum hans. Eins er smjattað á
skrautlegum sögusögnum af fjármögnun her-
legheitanna: „Jújú, blessaður vertu. Það var
þessi Gandhi- náungi sem gaf honum 65 millj-
ónir til góðra verka, eina milljón dollara. Síöan
hringdi hann alveg brjálaöur eftir mánuð og
spuröi með indverska hreimnum: You did
what with my money? Wirkjum Bessastaðí?
And you are running for president? Are you
completely insane? Ástþór stóð víst á gati og
sagðist ætla aö borga þetta tilbaka þegar
hann yrði forseti."
Bókin Virkjum Bessastaði er alltént um margt
kynleg. í kynningarorðum á kápubaki segir
þannig: „í þessari löngu tímabæru bók Ást-
þórs Magnússonar, stofnanda Friðar 2000, er
tekið á grundvallaratriðum mannlegs lífs og
framtíðar á jörðu." Auðvitað er ekki ráðist á
garðinn þar sem hann er lægstur og siðan
kemur: „Án allrar tæpitungu og meö kröftug-
um rökum sýnir Ástþór fram á, aö jarðarbúar
eru á krossgötum; til þess að börnin okkar og
barnabörn eigi möguleika á framtíð í heimi hér
verður fólk að velja, velja leið friöarins." Jæja,
í öllu falli rak ritari Ummœla þessarar viku
augun í fjögur Ijóö sem merkt eru Ástþóri og
birtast fremst í bókinni. Ef við lítum á tvö
þeirra í hendingskasti kemur í Ijós að þau eru
öllu líkari draumráöningarbréfi til Vikunnaren
Ijóðum, en það er kannski tilgangurinn, því
Ástþór er jú maður sem á sér stóran draum
um friö á jörð. Flugsanlega má greina þarna
áhrif frá vísindaskáldskap; svipuðum þeim
sem innblés David Bowie á Ziggy Stardust.
Flöfundur málar sjálfan sig sem einhvers kon-
ar miðlara milli almættisins eða sannleikans
og mannkyns. Og Ijóðin eru með trúarlegu
ívafi. Þau eru ennfremur með fádæmum ein-
læg aö ytra búningi — minna einna helst á
barnaskólasmíðar — og ákaflega einföld að
allri gerð og framsetningu. En friöur á jörð,
það er máliö, og gildir þá sjálfsagt einu hvort
hann er fenginn með slaklegum Ijóðasmíðum
eða öðrum meðulum...
-shh

Ljós til friðar
Ég sá jörðina í fjarska
geislandi sem sólin
fólk streymdi úr húsum
hver með kertaljós til friðar
þetta voru boð til alheims
boð um frið á jörð
Ástþór Magnússon
Paradís á jörð
Stóllinn fœrðist hœgt ígegnum mannfjöldann
framhjá pýramídanum mikla
burðarmennirnir silkiklæddir
fólkið var fyllt gleði
loksins var dagur friðar
þetta er árið 2025
loks var Hann hér
skipið stórt sem borg lýsti upp himininn
glitrandi sem perla í sólskini
ekkert hljóð nema fagnaðarhróp
mannkyns frjálst frá stríðsfjötrum
nú var paradts á jörð
Ástþór Magnússon

'SSAS'X^