Helgarpósturinn - 23.05.1996, Blaðsíða 11

FIMMTUDAGUR 23. MAÍ1996
11
Ólafur Þ. Harðarson: „Ákvæði stjórnarskrárinnar um vald forseta eru það óljós að forset-
inn gæti hæglega tekið sér aukið vald á ýmsum sviðum og brotið þá hefð sem nú ríkir.“
Ef menn vilja að
forseti hafi rhál-
skotsrétt til þjóð-
arinnar þyrfti að
setja skýrt ákvæði
um það í stjórnar-
skrána. Það er þó
ekkert sem bannar
forseta að styðjast
við víðu túlkun-
ina.“
Samkvæmt hefð-
bundinni túlkun
getur það leitt til
stjórnarkreppu ef
forseti neitar að
skrifa undir lög,
því einsýnt þykir
að ríkisstjórn sæti
vart áfram eftir
slíkt. Þá er gengið
til kosninga og ef
ríkisstjórnin held-
ur velli er forseta
illsætt í stóli, þar
sem þjóðin hefur
greitt atkvæði
gegn vilja hans.
„Það er mjög auð-
velt að sjá það fyrir sér að neit-
ún forseta við að skrifa undir
lög geti jeitt til stjórnarkreppu
og jafnvel stjórnlagakreppu,"
segir Ólafur.
Aukið vald forseta?
Hlutverk forseta Islands
breytist stöðugt. Áður en Vig-
dís Finnbogadóttir tók við
embættinu hélt forseti sig að
mestu innanlands. Nú heyrast
þær raddir að forseti íslands
gæti tekið að sér aukin verk-
efni á alþjóðavettvangi. Ólafur
segir að ef forseti færi að taka
að sér veigamikil verkefni á
sviði alþjóðamála þá yrði það
mikil breyting á verksviði for-
seta frá því sem verið hefur.
„Ef forseti tekur frumkvæði í
veigamiklum alþjóðamálum
gæti það auðveldlega rekist á
við stefnu ríkisstjórnarinnar,
ef ekki er þeim mun meira
samráð þar á milli.“
Hægt er að hugsa sér að for-
setinn beiti sér í auknum mæli
á alþjóðavettvangi fyrir ýmis-
konar mannúðar- og mannrétt-
indamálum sem sátt er um á
Vesturlöndum og myndi ekki
stangast á við stefnu íslenskra
stjórnvalda. Ólafur segir vel
hugsanlegt „að forsetinn gæti
gegnt einhverju slíku hlut-
verki. En það gæti skapað
árekstra ef hann hefði aðrar
áherslur en ríkisstjórnin, til
dæmis í atkvæðagreiðslum í
Sameinuðu þjóðunum eða á
öðrum slíkum vettvangi.
Ákvæði stjórnarskrárinnar um
vald forseta eru það óljós að
forsetinn gæti hæglega tekið
sér aukið vald á ýmsum svið-
um og brotið þá hefð sem nú
ríkir. Það myndi líklega geta
leitt til árekstra við hina pólit-
ísku fulltrúa og gæti leitt til
stjórnarkrísu".
Ekki eru allir á eitt sáttir um mögulegt vald og
hlutverk forseta íslands. Eiríkur Bergmann
Einarsson spjallaði því við doktor Ólaf Þ.
Harðarson, sem telur að beiting forseta á
neitunarvaldi geti leitttil stjórnarkreppu...
Vald forseta er
afar takmarkað
Amorgun rennur út frestur
til að tilkynna framboð til
embættis forseta íslands. Hug-
myndir um mögulegt vald for-
setans eru mjög á reiki. Emb-
ættið er ekki enn fullmótað og
næsti forseti mun vafalítið
setja mark sitt á framtíðarmót-
un þess. Ákvæði stjórnarskrár-
innar eru mjög rúm og túlkun
misjöfn. HP ræddi því við Ólaf
Þ. Harðarson, dósent í stjórn-
málafræði við Háskóla íslands.
Hefðbundið vald
forseta Islands
„Þó að stjórnarskráin virðist
á yfirborðinu færa forseta mik-
ið vald, þá er það í reyndinni
afar takmarkað," segir Ólafur.
Samkvæmt hefð hefur pólitískt
vald forseta byggst á tveimur
sviðum. Annars vegar er það
umboðsveiting til stjórnar-
myndunar. „Þetta hefur eink-
um verið talið skipta máli í for-
setatíð Sveins Björnssonar og
Ásgeirs Ásgeirssonar við skip-
un umdeildra utanþings-
stjórna. En þegar einhverjir
stjórnmálaflokkar eru tilbúnir
að mynda meirihlutastjórn þá
gegnir forsetinn engu raun-
verulegu hlutverki. Þetta er
hins vegar vald sem forseti
gæti misbeitt ef hann svo
kysi.“
Annar hluti hefðbundins
valds forseta er neitunarvald
við undirskrift laga, sem þó
hefur aldrei verið beitt í fimm-
tíu ára sögu embættisins.
„Hingað til hefur þetta ákvæði
verið dauður bókstafur," segir
Ólafur. En þarf svo að vera
þrátt fyrir að ákvæðinu hafi
ekki verið beitt? „Nei. Ég held
að það þurfi ekki að vera svo.
Þótt því hafi ekki verið beitt er
það ekki merkingarlaust. En
þetta ákvæði er að mörgu leyti
einkennilegt. Það hefur verið
túlkað á þrjá vegu vegna
ógreinilegra ákvæða í stjórnar-
skrá.“
Stjór nar kreppa?
Ölafur segir þrengstu túlkun-
ina vera „að forseti geti ein-
göngu béitt þessu ákvæði fyrir
atbeina ráðherra, sem þýðir í
raun að hann geti ekki beitt
því, heldur ráðherra. Hefð-
bundna túlkunin er að neitun-
arvaldið sé neyðarréttur for-
seta ef þingið samþykkir eitt-
hvað sem tekur algerlega út yf-
ir allan þjófabálk. En hingað til
hafa fylgismenn þessarar túlk-
unar ekki fundið nein dæmi
sem réttlæti beitingu réttarins.
Víða túlkunin er svo sú að for-
setinn geti notað þennan rétt
sem almennt ákvæði um þjóð-
aratkvæðagreiðslur um mál
sem honum finnst eðlilegt að
þjóðin greiði atkvæði um“.
Forseti hefur nokkrum sinn-
um orðið fyrir þrýstingi um að
beita ákvæðinu, til dæmis
varðandi NATO-aðildina og
EES-samninginn. Þá sagði Vig-
dís að hún féllist ekki á þessa
túlkun. Ólafur telur þessa túlk-
un einnig vera óeðlilega og
segir: „Meginreglan í íslensku
stjórnskipuninni er þingræðis-
reglan. Ef forseti hefði almennt
vald til að setja mál i þjóðarat-
kæði eftir duttlungum hverju
sinni þá væri það veigamikið
frávik frá þingræðisreglunni.
annsefni
etaefni
Friðrik
Sophusson
Dagar Friðriks
Sophussonar sem
varaformanns Sjálf-
stæðisflokksins eru
brátt taldir ef svo
heldur fram sem
horfir, að Björn
Bjarnason láti ekk-
ert stöðva sig á
leiðinni til valda og
áhrifa. Augljóst er
það plott íhaldsins
að leyfa Ólafi Ragn-
ari Grímssyni að
sitja í eitt kjörtíma-
bil og sjá til þess á
meðan að allur
mögulegur óhróður og svívirða veröi grafin upp og klínt á
hann. Þar af leiðandi verður kjörtímabil Ólafs í embætti
einungis eitt því svo kemur Davíð Oddsson, úthvíldur eftir
tólf ára ríkisstjórnarsetu, og gjörsigrar hann. Þá mun Björn
nethaus koma til skjalanna, yfirtaka Sjálfstæðisflokkinn,
hreinsa í leiðinni til á toppnum og losa sig við líkin í lest-
inni: Árna Johnsen, Halldór Blöndal, Friörik Sophusson, Eg-
il Seljavalla, Þorstein Pálsson og kó. Það er nefnilega á
hreinu að Björn ætlar að leiða straumlínulagaðan og frjáls-
lyndan framfaraflokk inn í 21. öldina, ekki afdankað valda-
bandalag fjórtán fjölskyidna og fimmtán Framsóknarflokka.
Við þessar umbreytingar allar — ef ekki löngu fýrr — verð-
ur Frikki okkar Soph atvinnulaus. Og hvert skal senda vel
kvæntan, menntaðan, mæltan, klæddan, myndarlegan og
frambærilegan mann ef ekki í Ríkisútvarpið? Hvaða stofn-
un þarf jafn sárlega á fallegum og umfram allt léttum og
skemmtilegum manni að halda við stjórnvölinn? Hver á að
selja Rás 2 ef ekki íhaldsmaður? Hver á aö bæta ímynd
RÚV ef ekki herra Smart sjálfur...
Ari
Skúlason
Hörður
Torfason
Imeira en aldarfjórðung hef-
ur trúbadorinn, fjöllistamaÉ
urinn leikarinn, leikstjórinn,
myndlistarmaðurinn og popp-
arinn Hörður Torfason baða
sig í sviðsljósinu. Það var áriC
1970 sem Hörður sendi frá
sér sína fyrstu plötu, en fyrst
árið 1975 komst hann ræki-
lega milli tanna þjóðarsálarini
ar þegar hann viðurkenndi
samkynhneigð sína í viðtali vi
hið vandaða tímarit Samúel.
Viðbrögðin við þessari yfirlýs-
ingu Harðar voru reyndar svo
harkaleg, að hann flúði af
landi brott í kjölfarið. Hörður
varð þannig fyrsti íslenski
homminn sem öðlaðist
„heimsfrægð á Islandi" eftir
að hafa krafist þess réttar sé
hvers manns að fá að lifa í sátt viö guð, menn og sjálfan
sig. Nokkrum árum seinna sneri Höröur afturtil heima-
landsins, sem þá neyddist um síðir til að taka hann í sátt,
enda svo fjölhæfir listamenn sjaldséðir hvftir hrafnar hér á
klakanum. Maðurinn væri tilvalinn forseti: með þessa
nauðsynlegu lista- og menningartaug og í kyrfilegu jarð-
sambandi við landsbyggðina og almenning eftir þúsundir
tónleika um land allt. Hann er þar að auki myndarlegur, vel
máli farinn og víðsigldur. íslendingar eru alltaf að leita
leiða til að fanga athygli umheimsins og komu sér til dæm-
is rækilega á heimskortið með því að kjósa konu sem for-
seta. Menn geta því rétt ímyndað sér lætin, hafaríið og at-
hyglina sem við myndum hljóta ef við kysum okkur homma
sem forseta. Þetta væri hið „últimeit" landkynningartrix!
Hörð sem forseta...
Hún er á köflum hálfein-
manaleg tilveran hjá Ög-
mundi Jónassyni á Alþingi.
Maðurinn er jú eins og risa-
eðla innan um skoðanaleys-
ingjana sem síðasti sósíalist-
inn á toppi hins íslenska
stjórnmálalífs. Auk þess er
Ögmundur einn af örfáum
þingmönnum er annað slagið
láta eftir sér að reiðast virki-
lega þegar þeir telja sér mis-
boðið; stendur þá froðufell-
andi í ræðustól, þenur út
kassann og nasavængina og
spýr eldglæringum út úr sér í átt að drumbunum í ráð-
herraröðinni við gluggana. Augljóslega þarfnast Ögmundur
félagsskapar og hver er heppilegri sálufélagi hans en Ari
Skúlason, hagfræöingur og skrifstofustjóri ASÍ? Þarna er
alvöru maður á ferð; maður sem ber hag almúgans og
þeirra lægstlaunuðu fyrir brjósti; maður sem skilur hatur
pöpulsins í garð ráðamanna og fjölskyldnanna fjórtán;
maður sem veit hvaö klukkan slær; maöur sem gjörþekkir
allar atlögur rlkisstjórninnar að félagslegu öryggisneti
þeirra lægstlaunuðu. Það er ekki erfitt aö ímynda sér Ara
uppi í ræðustól við hvert tilefni: þrumandi uppdiktaöar hag-
fræðistærðir og sænska sósíal-pólitík yfir þingheim. Það
skemmtilega við Ara er síðan að hann lumar á víðsýni í
pokahorninu. Hefur þannig gegnum árin vogað sér að auð-
sýna meiri skilning á lögmálum rnarkaðarins en maður
hélt að mögulegt væri fyrir hagfræðing staðsettan í fíla-
beinsturninum við Grensásveg. Hann veit sem er að mark-
aðsfrelsi með skýrum leikreglum stjórnvalda er heppileg-
asta leiðin til velsældar...
uppleið
Ólafur Ragnar Grímsson
Þaö er lítiö annaö hægt aö gera
en aö óska honum til hamingju
meö aö vera laus við eina raun-
hæfa keppinautinn. Enginn mann-
legur máttur mun koma í veg fyrir
kjör hans héöan í frá. Blitzkrieg!
Ástþór Magnússon Wium
Hann viröist stööugt vera í vond-
um málum og vafasamar sögur
hrannast upp. Þjóöin kann engu
að sföur vel viö hann og hann nær
aö snúa sig léttilega frá hverri fjöl-
miðlaatlögunni á fætur annarri.
Guðmundur Rafn Geirdal
Hann er eina forsetaefnið sem
ekki hefur á lymskufullan hátt
reynt aö ata einhvern hinna auri
og stefnir á aö taka afhroöi sínu
með karlmennsku og snúa sér
heill og óskiptur aö skírlífinu.
Ruslan Alexandersson
Loksins áttuöu íslendingar sig á
þeirri staöreynd, að við þurfum aö
flytja hæfileikaríka íþróttamenn
inn tll aö eiga nokkra möguleika á
stónnótum. Er ekki eitthvaö af
spretthiaupurum á lausu?
niðurleið
Pétur Kr. Hafstein
Þaö er útséö með aö hann nái að
klípa fleiri atkvæði út úr borgara-
stéttinni. Nú er þetta einungis
spurning um hvort hann eða
Gunna Pé veröur f öðru sæti.
Guðrún Pétursdóttir
Fær að kenna á þvl aö eiga ekki
möguleika á að ógna Ólafi Ragn-
ari. Rekur heimilislegustu kosn-
ingabaráttuna (að undanskildum
GR Geirdal) og er ágæt, en þaö
barasta dugir engan veginn til.
Guðrún Agnarsdóttir
Var lengi vel vinsælust hugsan-
legra forsetáframbjóöenda (ásamt
Pálma greyinu Matthfassyni), en
þegar kom að raunverulegu fram-
boöi hrundi fjöldafylgiö niöur I bók-
staflega ekki neitt.
Jón Baldvin Hannibalsson
Hvernig gat nraöurinn gert þjóð
sinni þetta? Við vorum aö vonast
eftir smáforsetakjörsfjöri, en hann
haröneitar framboöi með 3 síöna
yfirlýsingu og 13 síöna ritgerö.
Antlklímax ársins.