Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 18

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 18
Stóridalur Eífir séra Gísla Brynjólfsson Sé litið til baka yfir sl. sumar mun Sunnlend- ingum það minnisstæðast, að í ágústmánuði var meiri og sam- íeildari þurrkur heldur en elztu menn muna í þessum landshluta rosans og votviðranna. — Þá liðu vikur, svo að ekki féll dropi á jörð, ekki dögg á gras, hvorki nótt né dag. Svo komu nokkrir deyfu- dagar í byrjun september, kær- komið regn til að svala þyrsti jörð, til að auka vatnið í raf- magnslækjum og vatnsbólum, til að hefta rykið á umferðamiklum þjóðvegum Suðurlandsundirlend- isins. — Laugardaginn 5. sept. létti aft- ur upp. Það er sólskin, glatt og biart, loftið er hreint og tært og heiðríkjunni fylgir fyrsti svali komandi hausts. Landið er fag- urt og frítt, hafið er skínandi bjart, eins og Jónas kvað. Mikið væri gaman að geta fest eitthvað af þessu á blað og átt það til skammdegisins í vetur, hugsar maður, sem er á ferð undir Eyja- fjöllum þennan bjar^ta síðsumar- dag, skrifað um það grein, tekið af því mynd. En þetta verður ekki nema svip- ur hjá sjón — getur ekki orðið annað. Á ekki að vera það, því að góða veðrið er til þess að njóta þess meðan það varir, og fegurð landsins til þess að dást að henni og lofa Guð fyrir gæzku hans, En úr því að myndavélin er með í ferðinni á annað borð, verð- ur að nota hana til einhvers. — Hvernig væri að taka nú myndir af kirkjunum undir Fjöllunum, biðja Lesbók að birta þær og láta fylgja nokkur orð til uppfyll- ingar. XX þessari miklu byggingaöld hafa sveitirnar ekki látið sinn hlut eftir tíggja. Hvarvetna um landsins byggðu ból rísa húsin hvert af öðru, reisuleg, rúmgóð, úr varanlegu efni eins og þau *igi að standa í þúsund ár. Og þessar blívanlegu b^ggingar eru bæði yfir menn og skepnur fyrir nú utan hlöðugímöld- in og votheysturnana, sem gnæva upp yfir iandið eins og risahrókar á tafl- borði. En í sveitunuin er byggt meira hefd ur en íbúðar- og penirkgahús. Það eru byggð samkomuhús, félagsheimih sem geta rúmað alla íbúa í heiluin sýsluim. Það enu byggðir skólar, sem mörg fræðsluhéruð hafa sameinazt um. Og það eru byggðar kinkjuir, margar kirkj ur ífflesitar úr steini í staðinn fyrir timburkirkjurnair, seim margar voru reistar kringum síðusfcu aldainót. — Svo er t.d. undir Eyjatfjöilunum, sveit inni, sesm svo vitt er rómuð fyrir tign og fegurð. Þar er nú verið að befja byggingu nýrrar kirkju. Það er þriðja kirkjan, sem rís af grunni í þeirri sveit á einum áratug. Nú eru Eyjaifjöllin eitt prestakaM, eins og alkunna er, með þrem sókn- um. Langlt fram á síðustiu öid voru prestaköOlin þrjú — Eyvindarftiólar, Holt og Stóradalsiþing. En óAík voru þau þessi bnauð. Ey- vinidarhióilar og Stóridalur með þeim tekjuimmni á SuSurlandi ajn.k., en HoJt hins vegiar eitt aJ Eandsins tekju- messtu og eftirsóttustu braiuðuim. Var það fyrst og fremst að þakka því, hve hjáleigur staðarins voru maírgar. í jarðamatsibókinni frá 1861 eru þær taidar 10, rúmtoga 130 hiundnuð að dýr- leika. Og þó að þetta væru engar stór- jarðir, er hægt að leíða getuin að því, að mikiar tekjur haifa þeer gefið Holts- prestuim í Jeigum og landstouiduim. f braiuðaimatin'u árið 1879 er Holt metiS á 1675 kr. en Stóridalur hins- vegair einungis á fjórða part þeirrar uppihæðar. Má af þvi ráða, hve gífur- legur tekjuimunur hefur verið hjá þess um tveimur prestuim, sem þarna störf uðu hlið við híið. Er hætt við að það þætti brjóta í bág við laiunajafnréttis- sjónanmið nútímans. Stóridalur mun því aldrei hatEa þótt neitt sérlega eftirsóknarvert brauð meðan það var sérstakt prestakalJ. í gamla, gamla dag'a voru í þessusm sveitarfiluta fleiri guðishús heldur en noktounsstaðar annarsstaðar á íslandi, því að frá Stóradal skyldi sungið á átta stöðiuim þiar semvoru bæmahús og kirkj ur í nágrenninu. Stóridaí.ur- var að vísu ailmikil jörð, tæp 24 hundr og hjáleigur 6 að tölu. En hún var ekki nema að háifu í eigu kirkjunnair. Þessvegna var Stóridalur ekki beneficiuim (prestsetur) og bjuggu Fjöllunum prestar þar ekki nema sitiundium. Léns- jörð. Stóradalsþings var Miðmörk og sátu sóknarpreséar jatfnan þar. í Prestatoli sr. Sveins enu nefndir um 25 prestar í Stóradal fyrir uitan þá sem settir voru þair til aS þjóna til bráoabirgða. Bkki skulu þeir hér tald- ir, enda er það tilgainigsilausit. Árið 1792 varð hinn glaðlyndi og skáldnxælti Merkur sr. Sæimiundur Einarsson prest ur í Stónadial. En ekki var hann þar frá Vogi 13. okt. 1863. En ekki drvafdi nemna fimin ár, kom iþangað vestan af Kjalarnesi og fór þaðan aila leið aiustur í Skarftártiungu. I>aðan fluittist hann svo suður í Garð og var prestur á Útskál um til dauðadags. Um þá veitingu far- ast Espólín svo orð: „Sæmundr prestr Einansson að austian fékfc Útskála, ok þóttu þó margir verðugri, því ekki þóttu veitingar fara mjög að verðieik- uon eða tilLögiuim biskups. Eftir þessu að daamta virðast margir góðklerkar íhafa sótt uim ÚtskáJa að þessu sinni, því að sr. Sæonundur var talinn gáfu- maður, góður kennimaður og lipurt skáld og naut bæði eílsku og virSinigair sóknarbarna sinna (Prestaævir). En búmaður var hann eikki, hlaðinn ómegð ag jafnan félítiliL Þau urðu örjög þessa Stóradialsklerks, að hann dnukknaði á leið tJl Reykjavikur sunnan úr Gárði í ofviðri undan Hafniarfirði. ÞaS var 4. júlí 1826. Frá þessu sQysi seigir sr. Jón Hjaitalín svo í Tíðavísum: Líka annar Einars bur Útskáianna prestur. Sels í nanni Sæimuindur sálaðist trúanhresstur. Næstur eftir Sæmund hélt Stóradals- þing árin 1797 — 1805, skaftfellingur- inn, sr. Ásgrímur Pálsson. Hann var sonur Páis klausbursihalJdara Jónsson- ar og fyrri konu hams, Valgei-oiar Þor geirsdóttur frá Arnardrangi, sem var „nafiiífræig, exaáníneruð ljósmóðir í Vestur-Skaftafellssýslu". Ásgrimur fæddist í Eystra-Hrauni í Landbroti haiustið 1766, en iþar hófu floreldrair hans búskap. Hann útskrifaðisit úr Hóla vallaskóla 1789. Eftir það var hann í tvö ár heiima hjá föður sínuim, sem þá var fluttur að EHiðavatni. Beið hann eftir braiuði, enda var bá meira fíraim- boð aÆ prestaefnum hel-dur en eftir- spurn. Enda þótt eðUilega fari fáurn söguim aif þessum skaftfellska bóndasyni á skólaáruim hains, kemur hann þó á ein uim stað fraim í sviðsljósið. Vorið 1786 er ekkjumaður aiustan aí SSðu staddur úti í Viðey. Hann er í krvonbænahug, en sú sem hugur hans stendur til er vestur á Snæifellsinesi — á Setbergi í Eymrsveitt. Þangað er langur vegur og homuim ókunnur. En um það þýðir ekki að fást, því að „neyð þrengir að". Þess- vegna fær hann sér fylgdanmann, sem er tounnugur olluim leiðum. Það var Ás grimur Pálsson á EUiðaviatni. Sá, sem réði hann með sér í þess ferð, er sr. Jón Steingrimsson á Prestbakkia og segir frá þessu í ævisögu sinni, en ber fylgdar sveini sinium eltki vel söguna. Úr Við- ey haida þeir á Þingvöill, því að prest- ur þurfti að finna biskup áður en hann hélt í vesturveg. „Nær ég og þessi mkiin sveinn, Asgrimiur, komuim upp á Aiþingi, gerðist hann drukkinn og laus máli og víðtfræigði þar erinidi miltt vest- ur að Setbergi, er ég hatfði þó beðið hann að láta vara hljótt" — Þrátt fyr- ir þessa lausmæigi, virðist ekki hiatfa farið i:ia á með sr. Jóni og þessuim mieð reiðadreng hians og siðar meir hafði hann hug á að kalla hann sér fyrir að- stoðarprest,,, etf Bergur tengdasoiruur hans hefði ekki fengizt. Tveiim árum etftir stúdentspróf geikfc Ásigrímur í þjónustu kirkjunniar, varS aðstoðiarprestur, þess kunna klerks, sr. Sætmundar Hólms á Helgafelli og var vígður í Skáihpilti atf hr. Hannesi á upp stigningardiag 1791. Ekki samdi þeim vei sr. Sæimundi og aðstoSarpresti hans og stóð þjóiniusta hans þar vestra aðeina 3 ár. Þvínæst fékk sr. Asgrimur Kald- aðarnes, í Flóa, sem þá var sérstakt pnesrtiakaill og hélt það unz hann ftatt- ist austur undir P'jöliin, þegar sr. Sæm undur fór frá Stónadal að Ásuim eins og fyrr er sagt. Ekki fara neinar sög- ur ai prestskap sr. Ásigríms undir Fjöil unum. Áður en hann fór vestur á Snæ- felisnes hatfði hann gengið að eiga Ást- ríði, dóttur Lýðs sýsluimianins í Vík. Stóð brúðkaup þeirra á Hliðairenda í Fljótshlíð 16. sept. 1791. Undir FjöLiun uim bjuggu þau sr. Ásigrímur og Ástrið ur í Miðimörk, lénsjörð Stóradalspresta. Þau eignuðust einin son, er upp komst, Eyjóltf bónda á Torfastöðuim í Graín- ingi. Ásgrímur var ekki nema rúmlegia fertugur þegar hann gerðisit pnestur i Stóradal. Það átti ekki fyrir honum aS liggja að kemba 'þar hærurnar. Þegair hann va* búinn að vera þar í sex ár, vorið 1804, átti hann leið út yfir Mark aríajót til eimbæittisbróður síins, sr. Sæm undar Háldánarsonar á Barkarstöð- um Hainn ætlaði að taka hann til aí.it- aris við messu í Eyvindarmúlakirkju, því að þá var venja að nágrannaprest air gerðu það hver hjá öðrum á víxl vor cg haust. Héizt svo lengi fraim etftir siðustu öld m'eðan neyzla altaris sakra- mentis var almenn í kirkjurn. Eftir messuna í Eyvindanmúla hélt sr. Ás- grímur heimileiSis austur yfir vötnin. Fylgdi sr. Sæimundur honum ásamt fóstiursyni sínum, sr. Jóni HaBdiórssyni, sem seinna varS prestur og tók við PrjótshlíSarþinguim eftir hann. Vötin voru ekki mikil, en þó viðsjál eins og venjulega. Sr. Sæmundur og Jón riðu fyrir, en sr. Asgrímíur strax eftir þeim. Er þeir voru komnir aiilangt út í ána („Eystri Þverá" segir Sighvatur) varð þeim litiS við. Sjá þeir þá hest sr. Ásgríms koma lausan en prest fljóta niður eftir ánni. Var hann and- aður, er hann náðist. Þetta skeði 5. imaí 1804. SíSaistur fékk veitingu tfyrir Stóradal, sr., Jón Bjamason.' Hann hélt brauðið árin 1862-67 og þar fæddist sonur hans, hinn kuinni þjóðmaiaskörungur. Bjarni frá Vogi, 13. okt. 1863. En ekki dvaldi Bjarni lengi undir Fjöl'lunuim, Fjóruim árum síðar fékk fiaðir hans Prestbalika í Hrútatfirði og ílutti þangað. En lengst af prestekap sínum hélt sr. Jón Bjarma son SkarSsþing, tæp tuttugu ár, og sat þá í Vogi á Fellsströnd. En e.t.v. hefur Bjarni frá Vogi minnzt þess aS hann var faeddur viS rætur hins hreina og kalda EyjatfjaiiLajökuEs er hanjn kvað: Meðam blóð ear l aeð settjörð hrein og köld, íyrir þig vér beruim brand og brynju og skjöld. 50 LESBÖK MORGUNBLAÐSINS- 38. tbl. 1964

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.