Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 3
hjarta. Sum ljóð hans í þá stefnu eru ljómandi fögur, og þarf í því skyni ekki að nefna nema t.d. jólasálminn á bls. 227 [þ.e. Ég vil með þér, Jesús, fæðast], sem eflaust er eitthvert hið feigursta og inuilegasta kristið ljóð, sem ort er á ís- lenzka tungu." /// Það liggja til þess ýmsar ástæður, að þessi sálmur hefur aldrei komizt í sábna- bækur. Jólasálmár eru svo margir, að þar er einna sízt leitað viðbóta. Svo er þetta ekki alls kostar ákjósanlegur jóla- sálmur, þó að það sé fallegur sálmur og innilegt trúarljóð. En hér er ekki sú lyfting og sá fögnuSur, sem menn æskja í jólasöngvum, — nema í síðasta versinu. En því sleppir Matthías einmitt í Ljóð- mælum sínum (og einnig í endurprentun í 2. útgáfu þeirra), það er aðeins til í frumprentun á tvíblöðungnum. Á hinum versunum gerir Matthías fáeinar orða- lagsbreytingar í Ljóðmælum, — eins og hér má sjá, ef borið er saman, og allar til bóta. Þar sem t.d."hafði upphaflega etaðið í lok þriðja versins: „Jeg vil feginn líka líða, Lausnari, með þér kross og nauð, — þá verður þetta í lokagerð: Ég vil feginn líka líða, lausnarinn góði, kross og nauð. Annaxs gat það stundum hent Matthí- es, þá sjaldan hann breytti kvæðum sínum, að það yrði fremur til baga. En sálmi eftir sig mun hann sjaldan eða aldrei hafa breytt til spillis. Með þessari grein er birt mynd af tveimur fyrri síðum tvíblöðungsins, með upphafsgerð sálmsins. Einnig er hann prentaður her, eins og Matthías gekk endanlega frá honum í Ljóðmælum sín- um, nema hvað lokaversið er hér einnig birt. En hvers vegna felldi skáldið það niður? Séra Matthías er eitt hinna fáu miklu innblásturskálda, sem við höfum átt, orti aðeins reglulega vel, þegar andinn kom yfir hann. En oft hélt hann áfram að yrkja, eftir að móðurinn var af hon- um runninn. Stundum fann hann þetta sjálfur, þegar hann las kvæði sín seinna, ellsgáður af andagiftinni, og sneið þá af þeim lokin. Til að mynda var kvæði hans Hafísinn upphaflega einu erindi lenigra en menn þekkja það nú, en er miklu betra með styttingunni. Eins finnst mér vera hér. Þó að upp- haflega lokaerindið sé eina verulega jólaversið, með hátíðarbrag, þá er það þarna að nokkru leyti utan gátta, í ann- arri tóntegund en meginsálmurinn. Hann er hins vegar glöggt dæmi um marga mestu skáldkosti séra Matthíasar, enda koma þeir einna bezt fram í trúarkveð- 6kap hans og þýðingum. Matthías hafði á takteinum mestallan ©rðaforða íslenzkrar tungu, allt frá upp- hafi til sinna daga, en var svo örlátur á þá auðlegð sína, að stundum notaði hann þrjú eða fjögur orð, þar sem eitt eða tvö hefðu nægt — og verið áhrifa- rikari. En í sálmum hans ryðjast rím og orðaflaumur aldrei á undan hugsun ©g tilfinningu, eins og fyrir gat komið í tumum kvæðum hans öðrum, — þar fylgir alltaf hugur máli. Og hér fellur hið orðmarga og orðslynga skáld hvergi fyrir freistinigum ytra búnaðar eða glæsibrags. Bæði orðaval og orðalag er eins látlaust og óbrotið og hæfir einlægni og innileika hugarþels og sálms. Helzt kynni hér að mega finna að vali eins orðs: „breysk og kalin vetrarrós," — eð nota „breysk" um rósina. En mynd- vísi var Matthíasi ekki bezt gefin, og þegar hann notar náttúrumynd í skáld- legu líkingaskyni um mannlífið, er það oft, að hann hefur með henni tvær ein- kunnir, aðra, sem á beint við manninn, Matthías Joch umsson: JÚLASÁL Ég vil með þér, Jesús, f æðast, ég vil þiggja líf og sátt; ég vil feginn fátækt klæðast, frelsari minn, og eiga bágt. Ég vil með þér, Jesús, f ræðast, ég er barn og kann svo fátt Ég vil með þér, Jesús, dafna, jafnt að náð og vizku-gnótt, eigingirni heimsins hafna, helga Guði vit og þrótt, eftir mætti saman safna sannleiks-auði dag og nótt. Ég vil með þér, Jesús, stríða, ég vil finna týndan sauð. Ég vil lækna sár, er svíða, seðja þann, sem vantar brauð. Ég vil feginn líka líða, lausnarinn góði, kross og nauð. Ég vil með þér, Jesús, deyja, Ég? — ó, hvað er allt mitt hrós? Æ, ég vil mig bljúgur beygja, breysk og kalin vetrarrós. Ég vil mð þér, Jesús, þreyja: Ég er strá, en þú ert ljos. -*- Óma, jörð, að jólakvæðum, Jesú Kristi fagna hjörð; brenni í- heimsins hjartaæðum heilagt lof og þakkargjörð. Dýrð sé Guði í hæstum hæðum, . helgur friður signi jörð. efniS sem í huiga er haft, en hina, sem á við táknmyndina: Æ, ég vil mig bljúgur beygja, breysk og kalin vetrarrós. Eitt aðaleinkenni séra Matthíasar er víðfeðmi hans og yfirsýn. Hann velur sér oftast einhvern Tindastól að sjónarhæð. En fyrir vikið missir hann oft sjónar á hinu einstaka og smáa, og kvæðin geta orðið þeim mun lausari í reipum og meira flögrandi sem skáldið er víSfleyg- ara. En svo er sjaldnast í sálmunum. Hér er einmitt flest jafn fast í sniðum og heilsteypt sem það spennir yfir mikil víðerni. Hér stendur maðurinn, einstak- lingurinn, frammi fyrir frelsara sínum, lifir og hrærist í honum og með honum allt frá fæðingu hans til dauða. Þetta er allt gert af þeirri samkennd, inn- lifun og trúartilfinningu, að það hlýtur að hrifa okkur með sér. Og þetta tekur aðeins yfir fjögur stutt og samstæð er- indi. „Ég vil méð þér, Jesús, fæðast." Þetta er því sprottið af jólahugsun, en er undir eins risið út og upp yfir hana. Skáldið vill mega fylgja ferli frelsarans, lifa hjá honum. Gagnvart Jesú verða menn eins og börn, ekki sízt á jólum. Og í barns- legri auðmýkt vill skáldið fræðast með Jesú, — fræðast um sannleikann — það er sá aúður, sem hann vill safna. Hann vill fá að þroskast, dafna, með Jesú, að náð og vizku, striða með honum, bjarga, bæta, lækna, í andlegum efnum, — og þjást með honum, deyja með honum. En þá hrekkur hann við. Er hann þess megriugur og verðugur? Vissulega ekki. En þar verður ekki heldur neinum hrundið burt, og við komumst því lengra sem við setjum takmarkið hærra. 15a frelsarann nálgumst við ekki með of- forsi og þótta, heldur með bænabeygð- um knjám, bljúgir, í auðmýkt. „Þú ert ekki nær himninum, þó að þú færir upp á fjall. En stjörnurnar speglast í auð- mjúkum vötnunum," segir Jóhann Sigur- jónsson í Galdra-Lofti. Söm er afstaðan hér: Æ, ég vil mig bljúgur beygja, breysk og kalin vetrarrós. Með Jesú vill hann þreyja: bíða og þrá í þolinmæði. Og eins og sólarljósið er næring gróðri jarðar, jafnvel hinni minnstu jurt, er Jesús ljós- 00 lífgjafi, sáluhjálpargjafi, jafnvel hinum minnsta bróður: Ég er strá, en þú ert ljós. » Þannig lýkur sálminum f endanlegri gerð, og þá er hann einsteypt heild. Upphaflegt lokavers víkur hins vegar aftur að byrjuninni, fæðingu Krists, og er hátíðleg lofgerð, miklu hástemmdari en ljúflingsljóðið á undan. En þegar séra Matthías sneið lokaversið burt, var það listamaðurinn, sem beitti hörðu við trú- arsfcáldið — og hafði betur. Að lokum skulu hér rifjuð upp þessi ummæli Einars Benediktssonar, sem hann skrifaði fyrir hart nær sjötíu árum: „Séra Matthías yrkir eftir eðli sínu því betur, því æðri efni sem hann kveð- ur um. — GuS er allt, og séra Matthías yrkir bezt um guS." Hér yrkir hann um guðs son — manns- ins son — og um manninn gagnvart hon- um. „Ég" er hér ekki aðeins skáldið, séra Matthías, heldur sérhver sá, er með sálminn fer, hvert og eitt af okkur. HAGALAGAR Fyrir hundrað árum. Þann 3. júlí 1&64 andaðist öld- ungurinn Jón Jónsson faðir sr. Páls á Vollum í Svarfaðardal &lMs árs. Jón var merkismaður og mikilmennL Gáfur hans voru góðar, sem bezt sést af þvi að í æsku ag það á þeim árum sem hann átti bágast, lær'ði hann að lesa af sjólfum sér, því tilisögn var ekki að fá, og með þeim hætti varð hann manna bezt læs á hverskonar skrift og prent. Veíkmaður var hann svo mikill að fá dæmi eru til og sjómaður þótti hann hartnaer óviðjafnanlegur, eink- um stjórnari, og það var jafnan sagt, þegar lífsfaættu bar að hendi á sjó, að menn hafðu átt honum lífið aS þakka næs>t Guði . . . Seinasta dag- inn, sem hann lifði, sem var sunnu- dagur, las hann allan daginn í Vída- línspastillu unz kl. var 10 um kvöldið, söng svo andlátsvers, fékk að því búnu slag, hneig út af og dó. (Annáll 19. aldar) Hvernig fær landið þá staðizt? Annars kvörtuðu menn hér eins og annarsstaðar í Húnavatnssýslu yf- ir vinnumannsleysi og sögðu, að all- ur búrekstur biði af því stórtióii, enda væru ekki nema 4 vinnuimenn í sókninni. Orsökin sögðu þeir þá, að ungir menn vildu ekki ráðast í vinnu- mennsku hjá bændum, heldur sæktu þeir eftir að verða lausamenn og þyrptust þeir því vestur undir Jökul, þar sem þeir hefðu miklu hærra kaup en í vinnumennsku hjá bænd- um, einkum síðan fiskverðið hækk- aði eftir hihum nýja taxta. Þarna gætu þeir dvalið óáreittir fyrir ekk- ert gjald gegn því að greiða lítils- háttar gjald,* sem kallast lausa- mennskusikattur til sýslumanns á staðnum. En haldi þessu áfram og lausamönnum fjöLgi ár frá ári, hvar fá þá bændur vinnumenn að lokum, og hvernig fær landið þá staðizt? (Ólafur Olavíus.) 88. tbl. 1964 ¦ LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 35

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.