Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1964, Blaðsíða 16
UM TRU OG VÍSINDI nattúruna hætfa orð sfeáldsins „mitt eir að yrkja, ykkar að skilja". N, Eftir Asgeir Þorsteinsson, verkfræbing Til þess að ekki hallist á milli efnishyggjumanna og trú- manna á framhaldslífi, skal að lok- um greint stuttlega frá bók, er Bryn jólfur Bjarnason fyrrv. ráðherra skrifaði fyrir nokkrum áfum og gaf heitið „Gátan mikla". í formála segir höfundur: ,,Rauði þráðurinn í ritinu varðar „gátuna miklu", sem maðurinn hefur glímt vrið frá því hann tók að leiða hug- ann að stöðu sinni í tilverunni". Meira segir formálinin ekki um „Rauða þráðinn", en ritið sjálft hefst á þessujm orðuan: „Eins lengi og vér höfuim sögiux af hafa menn trúað á framhaidslíf í ,einhverri mynd eftir líkamsdauðann". Maður skyldi því ætla að hér væri „gátan mikia" á ferð iimi, framhaldslitf eftir líkaimsdauðann. -En höfunduir eyðir strax í' upphatfi rniklu máíá í að afsainna framhaldslíf Og beitir ölluim huigsanleguim skynseimi rökum og þar af leiðandi kennimgum, þar á meðal orsakaiögmálinu svo- nefnda, að alit sem gerist í heiminum eigi sína orsök. Orsök og afleiðimg séu því í órjúfeniegu samhengi, sálin sé afleiðing þess að líkaminn er lifandi; deyi hann rofni onsakatengsiin og sál- in hætti að vera til um leið. Enginn tvíklofningur á sér stað í dauðanum, að sálin fari aðra leið en libaminn Tvíhyggja er því fjarstæða og þá um leið framhaldsilíf eftir dauðann. M aður skyldi því ætla, að þar með væri hlutverki bókarinnar lokið, „Gát- an mikla" væri í rauninni engin giáta. En höfundur er eigi nógu gallharður til þess að" láta staðar numið: „Á núver- andi þekkinigarstigi hötfum vér enga möguileika tiil þess að sannreyna skil- yrðislaust og án fyrirvaira, að engin vit und geti átt sér stað, nema sem afleið- leiðinig ákveðins ferils í etfninu" (og þá væntad'-ega í líkamanuim). „En lík- urnar fyrir því erú svo yfirgnæfandi, að fáar vísindalegar staðhæfingar standa fastari fóbum á grundvelli reynslunnar." Og nú kemiur rúsínan. „Samfcvæmt leikreglum visindanina faöfu/m vér því fuilan rétt til að stað- hæfa með Karli Marx: „Eigi verður ekilið milli huigsunarinnar og þess efn- is, sem hugsar. Efnið er frumlag allrar breytingar*",. Það er athygiisvert, hverskonar rök- um höfiundur beitir, — að líkurnar séu svo yfirignæfandi fyrir því „að engin vitund geti átt sér stað, nema sem af- leiðing ákveðins ferils í efninu" (líkamanum). Hér bregzt höfundi bogaiistin, er hann vitnar til líkindaröksemdar uim aaimband sálar (vitundar) og líkaima (efnis). Hvaða „leikreglur vísindanna" frá tímum Karls Marx, eða síðar, skyldu einnig eiga við það samband. Það er að vísu mikill fróðleikur í þvi, sem höfundiur segir um framfarir í eðlisfræði og ný viðhorf eftir síðustu aldamót, en ekki sé ég að þau komi málinu mikið við, enda eru það heim- spekikenningar, sem höfundiur er fyrst og fremst að kryfja til mergjar. Aðalerindi bókarinnar er að kynna Marx-Leninikenningiuna, sem er köUuð hin díalektíska efrúshyggja. Díalektík er orðtæki með uppruna í forn-grískiu heimspekinni, sem oít tók á sig form samræðna (dialog). Margir heimspekr ingar og jafnvej giuðfræðingar koimia síðar við sögiu, en síðastjur þeirra er Hegel, er áður var nefndur. Margvísleg þróun í heimspeki er tengd við „dia- lektík", deilu milli amdstæðna, er hef- ur jafnvel baráttu í för með sér. Hegei notar formið um andstæðnadeiluir með söguilega og andlega þróun að árangri, en Marx- leggur áherzlu á þróua vegna félagslegrar baráttu, sem hafn- ar í efnishyggjunni. í höndum hans-og Engels og síðar Lenins, sem endurskoðar kenningar hinna fyrri, urðu svo tM Marx-Lenin-kenningar, sem í Sovét- ríkjimum njóta virðingar og valds, sem vísindaleg lögmáll. Lenin 4 að hafa sagt: „Kenninigar Marx eru aflimáttug- ar, vegna þess að þær eru sannar". í samræmi við iþað, var Marx-Iveninisima lýst sem „einiustu vísindalegu hekns- skoðuninni". En leit mun að óvísinda- leigri grundvelii. Jr essi atriði eru að miklu leyti tekin úr bók eftir danskan prófessor J. Witt-Hansein, „Grundvallaratriði Marx-Leninisma", Kbh. 1962. Um vís- indalega hlið kenninganna hemúr Witt Hansen eftir Marx: „að ekki megi, eíns og í eðlisfræðinni, beita sérstök- um athugunar- eða skoðunartækjum né fara eftir ákveðnum tilraunáfor- skriftum. En því meiri áherzlu ber að leggja á ýmsar aðrar aðferðir, eins og sögulega gagnrýnisrannsókn, hugmynd ir, tilgátamyndainir, hugtakarannsókn- ir og röksenidaályldjanir". Ennfremur segir prófessorinn (bls. 76): „Eins og ksmiur fram í uimmaa'ium mínum um söguþróuninia, er hinar díalektísku að- ferðir fyrst og fremst að finna á and- lega og söguilega sviðinu. En við þekkjum aðeins eitt einasta tilvik, þar sem má segja með nokkru öryggi, að díalektísk þróunarleið sé sönnuð með nákvaamri sögurainnsókn og hin svo nefndu díalektísku lögmál verði nokk- urnveginn skiljarJeg, ag er það í aðtai- riti Marx, „Fjármagninu" (Das Kapi- tai)". Manni virðist, við lestur bókar- innar, að vísindaheitið á kenningunni sé aðalTega fjöður í battinn til þess að afila henni lotningarfuillrar virðingar, sem óhagganlegu lögmáli, er hafi giidi í „öllum tilvikum náttúrunnar, allri mannkynssögunni og öljum mannfé- lagsformum". Eðlisfræðingar komust eins og fyrr segir í mikinn vanda, strax um alda- mótin, þegar ölduhátternið gat ekki lengur skýrt öll fyrirbæri ljóssins. í>ýzkur eðlisfræðingur, Planck, er tal- inn höfundur Ijosskammtakenningarinn- ar (1900). En sagan segir að Planck hafi verið manna leiðastur yfir að þurfa að yfirgefa hin gömlu sannindi um öldu- eðli Ijóssins, í vissum tilvikum. Hjá þessu varð þó ekki komist. En undrin hættu ekki að gerast hjá eðlisfræðing- unum, því brátt varð uppvíst um nýtt fyrirbæri, þar sem örsmáar efnisagnir, rafeindirnar, sýndu í vissum tilvikum á sér öldueðli. Þessa gátu leysti annar eðlisfræðingur á stærðfræðilegan hátt, de Broglie, og í báðum tilvikum hans og Einsteins, byggðist lausnin á skammta- kenningu Plancks. Öldueðli rafeinda í vissum tilvikum var síðan staðfest með Niels Bohr tilraun um sérfræðinga hjá Bell-síma- félaginu. /// HLUTI E i n með þyí voru ekki öli kurl komin til grafar. Ef farið er að elta ólar við einstakar eindir svo sem rafeindir, um úr eðlisfræði efnis og hluta, svo einstkair eindir svo sem rafeindir, lenda eðlisfræðingar enn í ógöngum. Þeir geta ekki beitt þekktum lögimái- um úr eðlisfræð efnis og hluita, svo sem orsakakenningunni, sem segir til um al'Ja hegðun eða feril hlutaniua. Ætli þeir að ákveða staðsetningu raf- eindar vel, lenda þeir í ógöngum með hraðann og öfugt. Þesu er lýst fræði lega í svonefndri „óvissukenningu" Heisenbergs prófessors. Hún segir, að ekki sé mögulegt að ákveða með ná- kvæmilegri meelingu stað og hraða öir eindar í senn. Orsakasaimhengi eins og á sér stað við kúluskot úr byssu, eða kúlnameðferð á ballborði, þegar hvorttveggja má ákveða í senn, stað hlutarins og hraða, er þannig rofið á atmómsiviðinu og ekki bara atf tækni- legum ástæðum, heí^dur er lausnin tal in rökviti skynseminnar ofviða, af all flestum eðlisfræðingum. óvissukenningin, ásamt skamm'akenn ingunni, hefur því ýtt orsakakenning- unni til hliðar, gagnvart atómfyrirbær- um, og iþetta raskar öryggi hins rökræna mannvits eða skynsemi, sem er undir- staða heimspekikenninga, en til þeirra virðist eftir áliti Witt-Hansens pró- fessors mega telja díalektíska efnis- hyggju. Brynjólfur Bjarnason kemst svo að orði (blaðsdða 12): „Ef við af- neitum orsakalögmálinu á einhverju sviði, getum vér alveg eins vel látið alila rannsókn og aila fhugsun í þeim efnum niður faila". Það er þó sitthvað að afneita kenningu og geta ekki borið hana fyrir sig í einhverju tilviki. Hún er mannanna verk, en um I óbel'isverðlaunahaf inn brezM, sir George Thomson, kemur inn á þetta efni í bók, „Atómið", Kbh. 1964 (þýtt): „Út frá heimspekisjónarmiði er at- hyglisverðasta einkennið á skammta- kenninigiunni, hvað hún fjarlægist or- sakakenningiuna (deternriinismann). Erá dögum Newtons var tahð sjálfsagt að sérhver ögn, í dauðu efni a.m.k-, hreyfðist eftir nákvæmium og ákveðn- um lögmáluni. Þekkti maður upphafs- stað og hraða hennar og hreyfinganlög málið, var hægt að ákveða stöðuna á hverjutm tkna. Öii hegðunin var ákveð in fyrirfriam. Nú er þetta ekki eins rig- bundið. Flest lögmái í eðlisfræði snúast um Ukindi, sem verður þó að vissu, (þegar um mikla mergð af sjálfstæð- um tilvikum er að ræða og hægt er að beita reglum hagfræðinnar (statis- tik). Ef við getum ekki sagt fyrir, hvort radiíumatóm klofnar í dag eða eft- ir þúsund ár, er það vegnia þess að við vifcum ekki nógu mikið um það, sem gerist í kjarna hins einstaka atóms. Okkur vantar bara hinar naiuðsynlegu upplýsingar — mundi eðlisifræðingur gamla tímans segja. Og hér er komið) að hinum raunveruiegu þáttaiskiiuim. Á meðan ekki voru nein fræðileg (teo- retisk) takmörk í huigum manna fyrir þeirri nákvæmni, sem mæia mátti byrjunarskilyrðin með, átti determinis minn rétt á sér. Maður gat ætíð vonazt til að komizt yrði lengra og lengra, eftir því sam nákvæninin ykist. En sam- kvæmt nýja viðhorfinu eru fræðileg tak mönk komin til skjaQanna fyrir hugs- anlegri raákvæmni í ákvörðun byrjunar skilyrða. Ef staður öragnar er ákveð- inn mjög nákvæmlega, þá er skriðhrað- inn mjög ónækvæmur og gagnkvæmt. Maður getur þannig ekki notazt við sjónarmið úr eðlisfræðinni til þess að aíneita frjálsum vilja, hvað sem heim- spekinni líður. Frjáls vilji manna gæti haft stjórn á nokkrum fáeinum lykil-atómium, sem síðan gætu stjórn- að framlhaldsþætti heillans og líkamans, Lifandi efni, méski heilinn þó sérstek lega, er vafalaust í mjög nákvæmlega stilltu jatfnvægi, þannig aS vel má hugsa sér að einstök áhrifarilk rafeind í örlaigaríku atómi gæti stjórnað við- burðarrás í heilanum og þaðan hegð- un likamans. Atvik, sem maður mundi álita „sjál'fisiögð" eða „óháð", geta hætt að vera það, og í stað þess að kvíslast á miLii lifandi efnis og dauðs og a.m.k. á milli ýmissa möguleika atf hendingu einni, geta þau verið fiokkuð á kerfis- bundinn hátt. Þessháttar sjónarmið gera vérulegan greinarmun milli lifa'ndi efnis og dauðs og a.m.k. Það er eftirtektarvert dæimi uim sam- bandið milli vísindagreina, að vísindi, sem virðiast svo fjarlæg mannlegum tiifinningtuim, einis og atómfræðin, skuili hafa svo mikið til brunns að bera gagnvart einu mikilvæigiasta viðfangs- efninu, sálinni". E, l ðlisfræðingar skiptust þó brátt í tvo hópa gagnvart óvissuikenningunni. Einstein var henni andvigur, en Niela Bohr féllst á hana. Þessi tvö stór- imenni aidarinnar í eðHiisifræði hittjuist á alþjóðlegri ráðstefnu í Brussed 1930. Einstein brá upp einum af sínum róm uðu og snildarlegu Ihugardiæmum, til þess að kveða óvissukenninguna niður, og það leit sannarlegia efcki vel út fyr- ir henni, þegar menn tofcu á sig náðir um kvöldið. En næsta morgun kvaddi Bohr sér hljóðs, eftir andivökunótt, og gereyddi daemi Einsteins — með því aðJ beita afstæðiskenningu Einsteins sjálifs. Einstein viðurkenndi þá vissuléega a3 óvissukenningin fæii ekki í sér mót- sögn, en hann atfneitaði henni samt til dauðadags, af því að hann trúði því atf náttúran hegðaði sér í stóru seim smáu eftir sama eðlislogmálinu. 48 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS- 38. tbl. 1964

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.