Morgunblaðið - 29.04.2001, Page 31

SKOÐUN
34 SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Viðskiptavinir
athugið!
Ég hef hafið störf á
Hárgreiðslustofunni Greifanum
og vil bjóða alla gamla og
nýja viðskiptavini velkomna
Hildur Sæmundsdóttir.
UPPI á sameigin-
legu borði Evrópu-
þjóða hafa á undan-
förnum áratugum
verið ýmis málefni
sem tengjast listum
og menningu, allt frá
þýðingu lista fyrir
samfélagið í heild til
nýrrar tækni, miðlun-
ar og markaðsþróun-
ar. Á síðari árum hafa
höfundarréttarmál
auk þess verið ofar-
lega í umræðunni.
Það má rekja sam-
eiginlegan áhuga Evr-
ópuþjóða á að miðla
reynslu sín í milli um
stöðu menningarmála allt aftur til
ársins 1976, þegar Evrópuráðið lét
í fyrsta sinn safna upplýsingum
frá aðildarþjóðunum fyrir fund
mennta- og menningarmálaráð-
herra Evrópu í Osló sama ár.
Á alþjóðagrundvelli var í fyrsta
sinn gerð tilraun til að kortleggja
stöðu listamannsins á heimsvísu
uppúr 1980 og því síðan fylgt eftir
með Mondiacult-ráðstefnu
UNESCO í Mexíkó árið 1982, þar
sem menning heimsins var til um-
fjöllunar.
Menningarmálin hafa síðan þá
stöðugt orðið meira áberandi í allri
opinberri umræðu.
Þannig var í byrjun síðasta ára-
tugar stofnað sérstakt alþjóðlegt
ráð, WCCD, að tilstuðlan Samein-
uðu þjóðanna, til að gera úttekt á
menningu og þróun í heiminum og
leggja til í beinu framhaldi aðgerð-
ir til úrbóta. Afrakstur þeirrar
vinnu var bókin „Our Creative
Diversity“ sem kom út árið 1995.
Það rit markaði kaflaskil að
margra mati, enda tímabært að
takast á við menningarmálin í al-
þjóðlegu samhengi. Bókin byggist
á þeirri staðreynd að til að takast
á við sameiginlega framtíð í
„heimsþorpinu“ sé mikilvægt að
viðurkenna og virða þær menning-
arrætur sem hin ólíku samfélög
byggja á og þær aðferðir sem við-
hafðar eru við menningarstjórnun
á hverjum stað, meðan það sé jafn-
framt mikilvægt og á sameigin-
legri ábyrgð okkar allra að stuðla
að því að hin lifandi menning
heimsins fái þrifist og dafnað.
Sömu niðurstöðu skilaði sérfræði-
nefnd á vegum Evrópuráðsins,
sem vann að bókinni „In from the
Margins“ sem kom út í bókarformi
árið 1997, en þar var gerð tilraun
til að skoða og skilgreina menn-
ingu og listir á Evrópugrundvelli
og tilgreina helstu áhættuþætti og
vankanta í menningarstjórnun og
benda á leiðir til úrlausnar.
Endanlega var það síðan stóra
menningarráðstefna UNESCO í
Stokkhólmi árið 1998, „The Power
of Culture“ sem setti menningar-
málin í forgrunn, og
þá fyrst og fremst út
frá þeirri auðlind sem
felst í hinni jákvæðu
og skapandi orku sem
öflugt listalíf skilar til
samfélagsins – og
samfélags þjóðanna.
Niðurstaða ráðstefn-
unnar var í stuttu
máli að listirnar væru
öflugt tæki til að
hjálpa manninum að
öðlast huglægan og
siðferðislegan skilning
á þeim fjölmörgu
sammannlegu þáttum
sem gera okkur öll að
bræðrum og systrum.
Þannig eru listirnar eitt öflugasta
tækið til að efla siðferðisþroska
mannsins og þar með friðarferlið í
heiminum.
Menn og þjóðir hafa með öðrum
orðum sammælst um að skapandi
hugsun sé einn mikilvægasti og
verðmætasti eiginleiki mannkyns-
ins og hana beri þeim, sem treyst
er til að fara með forræði og
stjórnun á hverjum stað og tíma,
að rækta og næra með öllum til-
tækum ráðum. Þar með er ekki að-
eins átt við mikilvægi þess að
virkja hugi og athafnaþrá barna og
unglinga á jákvæðan hátt með
aukinni listmenntun, heldur er
skapandi hugsun viðurkennd sem
grunnþáttur í allri efnahags- og
samfélagsþróuninni í heild – og
þar með er mikilvægi listalífsins
staðfest.
Út frá þessari sýn og í raun
nýju gildismati hefur forgangsröð-
un og hinar pólistísku áherslur
smám saman verið að breytast og
mörg ríki hafa mótað sér skilvirka
menningarstefnu sem vegvísi til
framtíðar.
Svíar fara með formennsku í
ráðherraráði ESB um þessar
mundir og hefur sænski menning-
armálaráðherrann, Marita Ulv-
skog, sett fram í fjórum liðum
áherslur Svía í menningarmálum
af þessu tilefni og skipulagt fundi
og ráðstefnur til að koma þeim
málum í brennidepil. Eitt af þess-
um áhersluatriðum er aðstæður
skapandi listamanna í Evrópu og í
tilefni af því stóð sænska menning-
armálaráðuneytið fyrir ráðstefnu í
Visby á Gotlandi í lok marsmán-
aðar á þessu ári.
Þar voru þær margvíslegu og
sérstöku aðstæður sem listamenn
Evrópu búa við til umræðu og
dæmi tekin af aðkomu og skilningi
eða skilningsleysi opinberra aðila,
en sérstök áhersla var á vinnuað-
stæður einyrkja í hinum skapandi
geira, svo sem tónskálda, rithöf-
unda og myndlistarmanna.
Auk fulltrúa ESB-landanna var
fulltrúum þeirra landa sem sótt
hafa um inngöngu í bandalagið
boðin þátttaka auk fulltrúa frá
EFTA-löndunum og var erindinu
vísað til Bandalags íslenskra lista-
manna hér heima, að tilhlutan
menntamálaráðuneytisins og til-
nefndi bandalagið tvo fulltrúa á
ráðstefnuna og var undirrituð ann-
ar þeirra, auk þess sem fulltrúi
ráðuneytisins var í sendinefndinni.
Ráðstefnugögn voru ítarleg,
meðal annars yfirlit yfir menning-
arpólitík í sautján Evrópulöndum,
þ.e. núverandi og væntanlegum
ESB-löndum.
Ráðstefnan tók þrjá daga og
hófst með ávarpi Maritu Ulvskog,
menningarmálaráðherra Svíþjóð-
ar. Hún talaði um mikilvægi lifandi
lista, ekki síður en menningararfs-
ins, fyrir sjálfsvitund Evrópubúa.
Hún sagði mikilvægt að hvetja
stjórnvöld til að leggja sitt af
mörkum til að bæta aðstæður og
vinnuumhverfi skapandi lista-
manna, en ráðstefnan væri hugsuð
til að gefa listamönnum, fulltrúum
þeirra og embættismönnum í
menningargeiranum tækifæri til
að bera saman bækur sínar og
miðla reynslu sín í milli. Hún sagð-
ist telja að viðurkenning á mik-
ilvægi listalífsins og undirstöðu
þess, sem væri hinn skapandi
listamaður, ætti að vera í miðju
allrar stefnumótunar í menningar-
málum og þess vegna væri mik-
ilvægt að hafa listamennina sjálfa
með í ráðum. Hún lagði auk þess
áherslu á að Svíar litu svo á að öfl-
ugur opinber stuðningur við lista-
lífið og einstaka listamenn væri
grundvallaratriði.
Á eftir ræðu ráðherrans fylgdu
erindi listamanna og embættis-
manna í menningargeiranum, auk
þess sem ráðstefnugestir unnu í
vinnuhópum út frá grunnlistgrein-
unum þrem, tónlist, ritlist og
myndlist.
„Norræna módelið“ í opinberum
stuðningi við listirnar hlaut sér-
staka athygli, en það einkennist af
öflugu opinberu stuðnings- og
styrktarkerfi og eru starfslaun
listamanna á Íslandi, eða lista-
mannalaun, þar talandi dæmi um
vel heppnað og skilvirkt kerfi, sem
ástæða er til að efla enn frekar.
Það var álit margra að það kerfi
sem tíðkað hefur verið á Norð-
urlöndum og hefur verið að þróast
á undanförnum tuttugu árum, sem
og menningarstefna Hollendinga,
væri um margt til fyrirmyndar
fyrir önnur Evrópulönd, en þessar
þjóðir hafa öðrum fremur reynt að
takast á við breyttar aðstæður og
verðmætamat. Afstaðan byggist á
þeirri hugsun að fjármagn til lista-
lífsins sé ekki opinber ölmusa,
heldur arðbær fjárfesting, sem
skilaði sér margfalt til samfélags-
ins aftur, bæði á beinan og óbein-
an hátt.
Eftir því sem farið er sunnar í
álfuna minnkar ríkisforsjá, en að
sama skapi treystir menningarlífið
meira á markaðinn, sem og sér-
staka sjóði og styrktarstofnanir,
auk þess sem happdrætti er víða
öflug fjármögnunarleið.
Yfirleitt var það nokkuð ljóst að
Á Norðurlöndum er
rekin kröftug menning-
arpólitík, segir Tinna
Gunnlaugsdóttir, sem
aðrar Evrópuþjóðir líta
til sem fyrirmyndar.
Tinna
Gunnlaugsdóttir
AF MENNINGAR-
RÁÐSTEFNU Í
VISBY Á GOTLANDI
H
vað skyldi fólki
finnast um það ef
ríkið beitti sér fyr-
ir því að draga úr
þátttöku hluta
þjóðarinnar í stjórnmálum? Setj-
um sem svo að ríkið teldi hlut
þeirra sem hefðu próf úr til-
teknum skóla eða tiltekinni
námsgrein of mikinn í íslenskum
stjórnmálum. Það vildi ná fram
breytingu og hæfi baráttu gegn
því að þeir sem hefðu þessa
menntun næðu kjörnum emb-
ættum, til dæmis með því að
auglýsa gegn þeim fyrir prófkjör
flokka þeirra. Rökin væru ekki
þau að þessir menn hefðu gert
eitthvað af sér, heldur einungis
þau að jafna bæri hlut fólks í
stjórnmálum eftir menntun. Nú
væru þeir sem hefðu þessa
menntun orðnir of áhrifamiklir í
stjórnmálunum og auka þyrfti
jafnrétti með
því að minnka
hlut þeirra.
Hvað skyldi
fólki finnast ef
ríkið beitti sér
með þessum
hætti í stjórn-
málum? Um þetta þarf svo sem
varla að spyrja, því svarið liggur
þegar fyrir. Reynslan sýnir að
fólki þætti slík framganga rík-
isins ekkert til að gera veður út
af. Sumum þætti hún meira að
segja til fyrirmyndar og til þess
fallin að stuðla að auknu jafnrétti
milli þeirra sem hina óæskilegu
menntun hefðu og hinna sem
hana hefðu ekki. Þetta væri auk-
ið jafnrétti þrátt fyrir að réttur
beggja hópa til framboðs væri
þegar jafn. Ýmsir mundu telja
þetta jafnréttisbaráttu þótt eng-
inn hefði verið beittur misrétti
áður en þessi barátta ríkisins
hófst.
Reynslan sýnir að baráttu rík-
isins gegn fólki með tiltekna
menntun yrði yfirleitt vel tekið,
eða að minnsta kosti af hlutleysi.
Sú reynsla sem um ræðir er vit-
anlega barátta ríkisins gegn fólki
af tilteknu kyni, það er að segja
karlmönnum. Ríkið er í dag
þeirrar skoðunar að hlutur karl-
manna í stjórnmálum verði að
minnka og hefur varið skattfé –
þar með talið skattfé frá karl-
mönnum – til að berjast fyrir
þessari skoðun. Baráttan fer að
vísu fram á þeim forsendum að
verið sé að auka hlut kvenna í
stjórnmálum, en það mun auðvit-
að ekki gerast nema hlutur karla
minnki að sama skapi. Hið fyrr-
nefnda hljómar hins vegar betur
og þess vegna er málið kynnt
með þeim hætti.
Nú er vissulega ekkert að því
að kjósendur auki hlut kvenna og
minnki þar með hlut karla í
stjórnmálum ef þeir álíta það
heppilegt. Og staðreyndin er
raunar sú að hlutföllin hafa
breyst nokkuð hratt milli kjör-
tímabila. Hins vegar er að-
finnsluvert að ríkið grípi inn í
kosningar sem eiga að end-
urspegla vilja almennings.
Annað sem finna má að við
ríkið þegar kemur að jafnrétt-
ismálum varðar ráðningar í stöð-
ur. Málum hefur verið komið fyr-
ir með þeim hætti að stundum
eru ráðningar karlmanna í störf
fordæmdar án þess að nokkrum
detti í hug að karlinn hafi verið
óhæfur til starfans. Það sem haft
er gegn þeim einstaklingi sem
ráðinn hefur verið er þá aðeins
að í sambærilegum störfum og
þeim sem hann sótti um séu
fleiri karlar en konur. Þeim sem
hugsa í hópum en þykir ein-
staklingarnir skipta minna máli
kann að þykja þetta réttlátt og
sanngjarnt. En ef til vill skipta
jafnvel þeir um skoðun ef litið er
ögn nánar á málið og tekið dæmi
úr starfsgrein sem hefur iðulega
komið upp í þessu sambandi.
Alkunna er að lögfræðingar
eru þeir einu sem koma til
greina í stöður dómara á Íslandi,
aðrir verða að láta sér nægja
hlutverk hinna dæmdu. Annað
sem liggur fyrir um stöður dóm-
ara er að karlar gegna meiri
hluta þeirra. Þetta á sérstaklega
við þegar litið er til hæstaréttar
landsins, en þar eru nú sjö karl-
ar og tvær konur. Kynjaskipting
dómsins hefur jafnvel orðið til
þess að ráðning karla að dómn-
um hefur valdið nokkurri geðs-
hræringu. Flestum dómurum við
réttinn má einnig lýsa með því
að þeir séu komnir nokkuð til
vits og ára, og í þessu sambandi
er lögð sérstök áhersla á árin.
Dómararnir eru sem sagt al-
mennt engin unglömb. Þetta má
líka orða þannig að nokkuð sé
um liðið frá því þeir luku laga-
prófi.
Ef litið er á tölur yfir útskrif-
aða íslenska lögfræðinga má
finna skýringu á hlutföllum
kynjanna í hæstarétti. Til og með
árinu 1970 höfðu 10 íslenskar
konur lokið lagaprófi en 792
karlar. Haldi menn svo að illa
hafi verið farið með þessar tíu
konur má geta þess að þrjár
þeirra settust á Alþingi og þar af
urðu tvær ráðherrar. Tvær aðrar
starfa nú sem dómarar, þar af
önnur í hæstarétti. Eftir 1970
hefur hlutfallið breyst hratt og á
áttunda áratugnum voru 16,8%
útskrifaðra lögfræðinga kven-
menn. Árið 1980 höfðu því 57
konur lokið lagaprófi en 1.025
karlar. Konur voru því 5,5% út-
skrifaðra frá upphafi.
Tvær konur af níu dómurum
þýðir að hlutur kvenna í dómnum
er 22%, sem bendir ekki til að
konur hafi farið halloka við ráðn-
ingar í störf hæstaréttardómara.
Dómurinn virðist einfaldlega
endurspegla þann veruleika að
langflestir þeir lögfræðingar sem
koma til álita hafa hingað til ver-
ið karlar. Reglur sem nú eru í
gildi og segja að frekar skuli
ráða einstakling af því kyni sem
er í minnihluta í viðkomandi
starfsstétt hafa þær afleiðingar
fyrir karlkyns lögfræðinga sem
útskrifast hafa á undanförnum
árum, þegar konur og karlar eru
með svipað hlutfall útskrifaðra
lögfræðinga, að þeir eiga minni
möguleika á dómarastöðum en
konur. Er sanngjarnt eða réttlátt
að karlkyns lögfræðingar í dag
gjaldi fyrir að færri konur en
karlar nýttu sér lagadeild Há-
skóla Íslands fyrir tuttugu til
fjörutíu árum? Þessari spurningu
er óhætt að svara neitandi. Sann-
girni og réttlæti – og líka jafn-
rétti – felst í því að hver ein-
staklingur njóti eigin verðleika.
Það er óréttlátt að mismuna fólki
vegna ákvarðana sem aðrir tóku
fyrir nokkrum áratugum.
Óréttur er
settur
Ýmsir mundu telja þetta jafnréttisbar-
áttu þótt enginn hefði verið beittur mis-
rétti áður en þessi barátta ríkisins hófst.
VIÐHORF
Eftir Harald
Johannessen
haraldurj@
mbl.is