Morgunblaðið - 29.04.2001, Qupperneq 32

þar sem markaðsöflin eru ráðandi
er menningin einsleitari og við-
kvæmari fyrir utanaðkomandi
áhrifum, enda á frumsköpun þá
nánast alltaf undir högg að sækja,
þar sem hún er bæði tímafrek og
áhættusöm. Menn veðja frekar á
gefnar stærðir eins og kom fram í
máli margra á ráðstefnunni. Þann-
ig sagði ítalska tónskáldið Claudio
Ambrosini um ástandið á Ítalíu að
þar væri ástandið alvarlegt, enda
hefur opinber stuðningur dregist
saman á undanförnum árum. Óp-
eruhús vildu aðeins sýna gefnar
stærðir og teldu sig ekki vera í
þeirri aðstöðu að geta tekið
áhættu hvað varðar frumsköpun.
Fjármagn til hljómsveita og kóra
hefur verið að dragast verulega
saman og opinberir aðilar fría sig
frá beinum stuðningi með því að
vísa ábyrgðinni á stofnanir og
sjóði. Verkefnaráðningar væru auk
þess að verða svo til óþekkt fyr-
irbæri í seinni tíð. Ástandið væri
því þannig að flest nútímatónskáld
væru í þeirri vonlausu aðstöðu að
skrifa fyrir skúffuna og ættu þess
sjaldnast kost að heyra verk sín
flutt, sem er þó grundvallaratriði.
Hann tók dæmi af Bach sem skrif-
aði sína tónlist meira og minna eft-
ir pöntunum, en það hefði að hans
mati ekki síst verið grunnurinn að
snilld hans, að fá tækifæri til að
þroska sig í gegnum það að heyra
verkin sín flutt reglulega í messu á
sunnudögum.
Í fyrrverandi austantjaldslönd-
unum er í raun búið að kippa fót-
unum undan starfi margra lista-
manna með breyttum þjóð-
félagsháttum. Í Ungverjalandi var
flestöllum tónlistarmönnum til
dæmis tryggð fastráðning og
öruggar tekjur af hálfu þess op-
inbera allt fram á níunda áratug
síðustu aldar. Nú er aftur á móti
tilfinnanlega minni fjármunum
varið til listalífsins og afleiðingin
er sú að stærstur hluti listamanna
hefur lífsviðurværi sitt af öðrum
störfum í dag.
Um alla Evrópu er sífellt varið
minni útsendingartíma útvarps-
stöðva til að spila nútímatónlist og
áhugi fjölmiðla á innlendri tón-
sköpun hefur minnkað stórlega.
Útgáfufyrirtæki eru svo til alger-
lega hætt að gefa út skrifaða tón-
list í handritum, auk þess sem
risafyrirtæki í tónlistarútgáfu
stýra í raun markaðinum og ráða
því hvað er gefið út og hvað ekki
og þar eru markaðssjónarmiðin
orðin allsráðandi.
Tilmælin voru að hvetja stjórn-
völd til að tryggja innlendri list-
sköpun það vægi sem henni ber í
fjölmiðlum í almenningseign, með
reglugerðum eða beinum lagasetn-
ingum. Sjónvarpið sem slíkt væri í
raun orðið miðja menntunar eða
menntunarskorts Evrópubúans.
Sjónvarpsefni væri alltaf að þynn-
ast út og verða meira „amerík-
aniserað“ þar sem ódýrar sápur og
„reality shows“ taka stöðugt meira
rými í dagskránni á kostnað inn-
lendrar dagskrárgerðar og list-
rænnar framleiðslu.
Menn lögðu ríka áherslu á að
minni samfélög verða sérstaklega
að vera á verði gagnvart þessari
þróun, þar sem menning smáþjóða
á sérstaklega undir högg að sækja.
Listaafurðir væru miklu viðkvæm-
ari en svo að um þær gætu gilt
sömu reglur og aðrar afurðir og
þetta yrðu samfélög, samtök og
stofnanir að viðurkenna í auknum
mæli. Forgangur innlendrar
menningar í ljósvakamiðlum væri
lykilatriði til að byggja upp menn-
ingarlega sjálfsvitund þjóða og þar
væri grundvallaratriði að standa
vörð um gæði.
Mörgum varð tíðrætt um vald
fjölmiðla almennt. Jerzy Jarnie-
wicz, ljóðskáld frá Póllandi, talaði
um að þar í landi færi opinber
stuðningur í bókmenntageiranum
fyrst og fremst til útgefenda.
Valdið væri þeirra og fjölmiðlanna,
þeir byggju til metsöluhöfunda
með auglýsingamennsku. Mark-
aðssetning á höfundinum sjálfum
væri þungamiðjan. Það skipti
minna máli að skrifa góða bók en
að vera fjölmiðlavænn. Hann líkti
stöðu listamannsins við þann sem
þarf í raun að selja sig djöflinum
til að ná athygli.
Jane Simpson, myndlistarkona
frá Englandi, minnti á þá stað-
reynd að listamenn verða að geta
fríað sig frá markaðsöflunum ef
sköpun þeirra á að ná að vera
óháð, einlæg og persónuleg. Að
hennar mati væru það styrkir án
skilyrða sem þjónuðu þessu hlut-
verki best. Vitnað var til ummæla
írska nóbelsverðlaunaskáldsins
Seamus Heaney, en hann sagði
snemma á ferli sínum meðan hann
var enn að basla við að yrkja sam-
fara launavinnu, að skáld ættu
ekki að þurfa að einbeita sér um of
að annarri vinnu, „þá lokast mót-
tökustöðvarnar og sköpunarandinn
deyr“.
Menn veltu fyrir sér hvort þörf
væri á sameiginlegri Evrópustefnu
í menningarmálum, en margir
drógu það í efa, þar sem aðstæður
eru svo ólíkar og fjölbreytnin í
sjálfu sér eftirsóknarverð. Þó væri
ástæða til að hvetja stjórnvöld til
að nýta sér jákvæða reynslu ann-
arra þjóða og samræma í auknum
mæli þær aðstæður sem listamenn
búa við, hvað varðar til dæmis at-
vinnuleysisbætur, almannatrygg-
ingar og skattaumhverfi. Almennt
væru listamenn réttlitlir sam-
félagsþegnar og sérstaða þeirra og
framlegð ekki virt sem skyldi,
enda orðaði einhver það svo að
samfélag listamanna væri í raun
stærsta láglaunastétt í Evrópu í
dag.
Hvað varðar skattaumhverfi er
staða einyrkjans víðast hvar hvað
erfiðust. Á Íslandi verða einstakir
listamenn í raun að stofna um sig
fyrirtæki ef þeir ætla að njóta ein-
hverra hlunninda eða fá afslátt
vegna atvinnutækja og umfangs
síns eigin listræna starfs, að öðr-
um kosti er meira og minna allur
kostnaður hártogaður af skattayf-
irvöldum.
Aðstæður hvað varðar listrænar
afurðir og kostnað við að koma
þeim á markað eru líka mismun-
andi. Álagning virðisauka á bækur
innan Evrópu er til dæmis mjög
mismunandi, þannig er skatthlut-
fallið allt frá því að vera 0% og
upp í það að vera 25%. Á Íslandi
er það 14%. Sama má segja um
virðisauka af vinnu í listiðnaði og
skattaumhverfi fyrirtækja gagn-
vart stuðningi við listir og vísindi.
Hvatinn er mismikill, víða eru sér-
stakar skattaívilnanir til að örva
fyrirtæki til slíkra fjárfestinga. Á
Íslandi er slík ívilnun bundin við
0,5% af tekjum og er sú upphæð
þá frádráttarbær til skatts.
Jákvæðar fyrirmyndir í sumum
aðildarlöndunum voru nefndar,
þannig eru skapandi listamenn
undanþegnir tekjuskatti á Írlandi
og hefur það skapað listalífinu þar
eftirtektarverða sérstöðu – og skil-
að samfélaginu ekki bara aukinni
grósku heldur auknum tekjum
líka. Stella Geoffrey sem er í for-
svari fyrir írska listamenn lagði
áherslu á að skattaívilnanir, ekki
síður en styrkir, gætu verið áhrifa-
rík leið til að tryggja listamönnum
lágmarksvinnuaðstæður.
Tekið var dæmi af Hollandi, en
þar hefur verið komið upp sér-
stöku kerfi til að auðvelda almenn-
ingi að eignast myndlistarverk.
Ráðuneyti menningarmála og síðar
Mondriaan-sjóðurinn tóku að sér
að greiða vexti af afborgunum
vegna listaverkakaupa almennings
í galleríum. Þessu kerfi var komið
á árið 1997 og hefur það hleypt
miklu lífi í myndlistarmarkaðinn á
undanförnum árum.
Helena Vaz de Silva frá Portú-
gal, sem er í forystu í menningar-
málum á Evrópugrundvelli og sit-
ur í mörgum ráðum og nefndum,
auk þess sem hún er forseti Menn-
ingarmálastofnunar Portúgal, taldi
að Evrópusambandið gæti orðið
mun öflugra sem stýritæki í menn-
ingarmálum án þess að skaða hin
einstöku ríki og þar væri mik-
ilvægast að standa sameiginlegan
vörð um höfundarrétt.
Evrópustofnanir sem og alþjóða-
stofnanir hafa beitt sér í auknum
mæli á þeim vettvangi að undirlagi
listamanna og samtaka þeirra.
Greiðslur fyrir afnot höfundar-
verka eru enda mikið hita- og
hagsmunamál fyrir listamenn, þar
sem miðlun á menningarefni, ekki
síst á veraldarvefnum, bæði á lög-
legan og ólöglegan hátt, hefur
aldrei verið meiri og margvíslegri
en í dag og færist stöðugt í vöxt.
Veraldarvefurinn er í raun orð-
inn alþjóðlegur markaður fyrir
bókmenntir, tónlist, myndlist og
fleira og býður upp á óþrjótandi
möguleika á miðlun menningarefn-
is. Ísland er aðili að ýmsum alþjóð-
legum höfundarréttarsáttmálum
svo sem Bernarsáttmálanum og
Rómarsáttmálanum, auk þess er
Ísland aðili að flestum þeim samn-
ingum sem „WIPO“ eða Alþjóða-
höfundarréttarstofnunin hefur um-
sjón með og hefur á undanförnum
árum staðfest marga þeirra, m.a.
vegna skuldbindinga í EES-samn-
ingnum. Aftur á móti er Ísland
ekki aðili að mikilvægum sáttmál-
um er varða til dæmis vernd hljóð-
ritaframleiðenda gagnvart ólög-
mætri endurgerð hljóðrita, eða
sáttmálum sem beinlínis taka til
veraldarvefjarins, svo sem höfund-
arréttarsáttmála og grannrétt-
indasáttmála WIPO frá 1996.
Listamenn sjá fyrir að samn-
ingar og sáttmálar muni í framtíð-
inni taka á sífellt fleiri þáttum er
varða höfundarrétt og þeir verði
aðlagaðir einstökum ríkjum með
lagasetningum og reglugerðum,
hitt telja menn sig líka sjá fyrir, að
slíkir samningar tryggi rétt þeirra
sem framleiða og dreifa listrænu
efni á vefnum, en ekki endilega
rétt einstakra listamanna. Til þess
þarf aukna áherslu á atriði svo
sem tæknilega vernd og öruggt
greiðslukerfi. Línur eru hvergi
nærri nógu skýrar hvað varðar
rétt höfunda annars vegar og rétt
framleiðenda hins vegar. Tilhneig-
ingin virðist enn sem komið er
vera að vanvirða allan rétt lista-
manna. Menn á ráðstefnunni vörp-
uðu fram þeirri spurningu hvort
ameríska leiðin, eða það að verða
sér úti um einkarétt á hugmynd-
um, væri ekki í raun eina leiðin til
að tryggja frumsköpunarréttinn.
Það er mikilvægt fyrir okkur Ís-
lendinga að fá tækifæri til að fylgj-
ast með menningarumræðunni á
Evrópusambandsgrunni, þótt við
séum þar ekki í innsta kjarna. Við
njótum góðs af EES-samningnum
hvað varðar aðgang að styrkjum,
enn sem komið er að minnsta
kosti, þótt ástæða sé til að ætla að
viðhorfið sé að breytast gagnvart
þeim ríkjum sem kjósa að standa
utan ESB. Það er líka ljóst að við
tökum ekki þátt í þeirri rannsókn-
ar- og stefnumótunarvinnu í menn-
ingarmálum sem fram fer á vegum
sambandsins og er það miður að
mínu mati.
Eftir þessa daga í Visby er ég
sannfærð um að við eigum að
halda áfram að leita okkur fyr-
irmynda á Norðurlöndum. Þar er
rekin kröftug menningarpólitík
sem aðrar Evrópuþjóðir líta til
sem fyrirmyndar.
Sjálf höfum búið við ótrúlega
grósku í menningarmálum undan-
farna áratugi – og þar hefur hin
stórhuga sjálfstæðishugsun og
ósérhlífið brautryðjendastarf
margra einstaklinga fleytt okkur
langt. Hitt er annað mál, að sam-
félagið er stöðugt að breytast og
við verðum öll að stuðla að því í
sameiningu að þær breytingar séu
til batnaðar.
Við þurfum að halda áfram að
byggja upp fólk með óbilandi trú á
sjálfu sér. Til þess þurfum við að
efla alla listmenntun og sköpunar-
anda í börnum og ungu fólki, halda
áfram að efla opinbera styrki sem
og lista- og menningarstofnanir og
vinna að lagasetningum sem bæta
umhverfi og vinnuaðstæður skap-
andi listamanna.
Aukin upplýsing og aukin vissa
um það hvað við megnum á okkar
eigin forsendum og hverju við höf-
um að miðla er grundvallaratriði,
þá getum við endalaust tekið við
erlendum áhrifum og nýtt okkur
þau á besta veg.
Höfundur er forseti Bandalags
íslenskra listamanna.
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 35
Ertu
meðvitaður
um gæði
Sjáðu merkið
Opið öldungamót
Arneyjarmótið verður haldið 1. maí
á Vallarhúsavelli, Sandgerði
Rástímar 9-11 og 13.20-15
Flokkar 50-54 ára og 55 og eldri
Konur 50 ára og eldri
Skráning í símum 422 7144 og 866 0144



  


 
  

   
     
  



 
  


    
  !
 



 
 



" #
$


%


  

  &
 
'




   
 (  ) # *  
 +)  +, # +- . / 0