Tíminn Sunnudagsblað - 05.05.1963, Blaðsíða 14

Tíminn Sunnudagsblað - 05.05.1963, Blaðsíða 14
Orðalagið er næsta- vel valið um ! Alexander í sögu hans, en hins vegar gat íslenzkur goði á öndverðri þjóð- veldisöld naumast þröngvað mönnum til þingmanna undir sig með ofbeldi. En Brandi hefur einnig -verið hugsað til samtímans, er höfðingjar kinokuðu sér ekki við að beita hervaldi til að ná ríki yfir héruðum. Þegar lýst hef- ur verið meðferð Hrafnkels á Jökul- dælum, sem þó eru taldir þingmenn hans, er Hrafnkatli lýst með orðum, sem minna glögglega á ráffleggingar Aristótilesar vi?j Alexander: Hann var Knr ok blíðr við sína menn en stríðr og stirðlyndr við sína óvini. (Hrafnkels saga). Þat ræð ek þér ... . at þú sért mjúkr ok linr lítillátum . . en harðr ok óeirinn drambsömum. (Alexanders saga, 5, 12—15). Þegar orð Aristötilesar í Alexand- ers sögu eru höfð í hu.ga, verður auð- veldara að gera sér grein fyrir að- stöðu Hrafnkels og viðhorfum manna til hans. Sveitungar hans í Hrafn- kelsdal eiga að vera lítillátir. er Jök- uldælir Hafa hins vegar verið dramb- samir. Eftir víg Einars ræður Sámur Þorbirni. að þeir fari lítillátliga að við Hrafnkel og vita, hvort hann vflji halda sömu boð og áður, því að hon- Ufflffluni nokkurn veg vel fara. Sámur túlkar hér því sams konar viðhorf til yfirmanns o.g birtist í ræðu Aristótil- esar og notar í rauninni svipafj orð og hann. Hrafnkell skapar sér sjálfur völd. Hann gefur mönnum land í Hrafn- kelsdal, vill vera yfirmaöur þeirra og tekur goðorð yfir þeim. Hann hefur jþá Frey að hakhjarli og óttast eng- an. Uppreisn Sáms gegn valdi Hrafn- kels er knúin fram af áeggjan Þor- bjarnar, metnaði Sáms sjálfs og - ihinni óvæntu ag skörulegu hjálp Þjóstarssona. En eftir ósigurinn á alþingi og Aðalbóli hefði pólítískum •',. ferli Hrafnkels átt að vera lokið. ef 'J allt hefffi verið með felldu. Hrafnkell 'V flyzt örsnauður og valdalaus að litlum .-, bæ í Fljótsdal, og er þvi hægt að ,-' skilja það, hve óhultur Sámur er um -'; sig. Uppgangur Hrafnkels i Fljóts- ¦ 'y dal er allur næsta ósennilegur, enda V hefur SJgurður Nordal sýnt rækiléga "V fram á, hve sú frásögn er með mikl- './' um ólíkindum. Höfundur sogunnar ,-'\ hefur eflaust þekkt landnámssögu .' Fljótsdals fullvel, en þó skirrist hann .¦'', ekki við að hnika henni til, svo að sy rúm verði fyrir Hrafnkel þar og nýja ¦y landnámsmenn um daga hans. En hér y/ eins og víðar er óþarft að velta vöng- '/, um yfir sögulegum f orsendum Hrafn- V/ kels sögu. Viðreisn Hrafnkels í Fljóts -'•-/' dal er að verulegu leyti endurtekning yf. & valdasköpun hans í Hrafnkelsdal. ''/, Menn nema land í báðum dölum í skjóli Hrafnkels og verða honum háð- ir. Um Hrafnkel í hinu nýja ríki aust- an Fljótsdalsheiðar farast sö.gunni orð á þessa lund: Engi na'ði me'ð frjálsn at sitja nema fírafnkel bæði orlofs; þá ur®u ok allir honum at heita sínu liSfiinni. — Hann hét ok sí»u trausti. LagSi hann undir sik alt fyrir austan Lagarfljót. Þessi þinghá varð brátt miklu meiiri ok fjölmennari en sií er hann hafði áðr haft; hon gaSfi upn í Skrið'udal ok alt upp með Lagarfljóti. Var nú skiþ- an komin á land hans. Vald Hrafnkels er undarlega víð- tækt, en þó virðist merkileg breyting hafa gerzt á vi'ðhorfi hans til sveit- unga sinni, frá því sem áður hafffi verifi í Hrafnkelsdal. Nú er umgagn- kvæman samning að ræða milli goða og þingmanna. Þeir vcita honum lið- sinni í staðinn fyrir vernd þá, er hann gefur þeim, og er slíkt í meira samræmi við hlutverk goðans á önd- verðri þjóðveldisöld en lýsingin á því. hve hann þröngdi Jökuldalsmönn um undir sig til þingmanna. Vottar hér fyrir hinu forna sambandi goða og þingmanna. Að öðru leyti er frá- söenin af himi nýja valdi Hrafnkels næsta hæpin. Hér virðist auðsæilega vera gert ráð fyrir því, að goðorð séu staðbundin. enda mun Brandur á- bóti hafa haft tiltekið mannaforráð í huga, er hann samdi söguna og lét Hrafnkel eignast goðorð í Fljótsdal. Ýmsir útgefendur sögunnar hafa mis- skilið þennan kafla svo hrapallega, að þeir hafa breytt orðinu ,Jand" í síð- BS**i setningunni í ,.lund", þvert of- an í vitnisburð varðveittra handrita En hér er enn verið að lýsa hinu nýja ríki Hrafnkels. og með þessari setn- ingu lýkur greinargerðinni fyrir hinu bráðþroska mannaforræði hans í Fliótsdal. Hrafnkell hefur komið skinan á land sitt og ríki. Hann er aftur orðinn fastur í sessi. jafn vold- ugur eða voldugri en hann hafðí áð- ur verið í goðorð'i sínu vestan heiðar. þar sem Sámur. valdræningi hans sit- ur Hið nvia riki Hrafnkels er einni.g stp'-kara en vald Sáms. Hrafnkell er viðbúinn að jafna leikinn við Sám. Orðið „land" í þessu sambandi er eink ar vel til fundið. því að tengsl eru með þvi og setningunni „lagði hann undir sik alt fyrir austan Lagarfljót", sem á undan er gengin. Fyrst leggur Hrafnkell hið nýja land undir sig, og síðan verður hann að temja þegnana undir vald sitt. Hér er beitt orðtæki, sem kemur þó undarlega fyrir sjónir. Þag var jafnfráleitt að láta goða við upphaf þ.ióðveldisaldar leggia undir sig heil héruð og að telja Hrafnkel hafa þröngt undir sig Jökuldælum til þingmanna. En þetta verður allt skilj- anlegra, þegar haft er í huga, hver höfundur er og hverjar fyrirmyndir hann þá úr atburðum samtíðar sinnar. Brandur ábóti er svo háður samtíma isánum, að þjóðféiagslýsjingar hans minna engu síður á þrettándu öld en hina tíundu, og á hinn bóginn hefur hann ósiálfrátt beitt svipuðum orðum. og hugmyndum og hann hafði áður notað í þýðingu sinni á Alexanders sögu. Orðtækið að leggja undir sig (land, þjóðir) kemur fyrir á milli þrjátíu og fjörutíu sinnum í Alexand- ers- sögu ög alloft í Gyðinga sögu, enda á það að sjálfsögSu ágætlega heima í slíkum frásögnum. En í Hrafn kels sögu stingur það mjög í stúf við eðli og gerð íslenzka þjóðfélagsins snemma á tíundu öld. Alexander mikli þurfti að temja þjóðir við vald sitt og koma skipan á unnin lönd, en vandamálum íslenzkra goða í heiðni væri betur lýst með öðrum orðum. Þegar Eyvindur Bjarnason ríður fyrir neðan garð á Hrafnkelsstöðúm, segir frá því, að Hrafnkell var ekki upp staðinn ag nokkrir vildarmenn hans lágu í skálanum, en verkmenn voru farnir til starfa. Hér er brugðið upp mynd. sem kemur allundarlega fyrir. Um sjálfar heyannir liggur bóndi í rúmi sínu langt fram yfir rismál. Höfundi sögunnar er auðsæilega mik- ið í mun að sýna sem skvrast fram- gang Hrafnkels frá örbirgðarárum hans eftir tap Aðalbóls. Þá varð Hrafn kell að ganga mjög að verkum sjálfur, en nú getur hann sofig fram eftir um hásláttinn. Hitt er þó enn merkilegra, að Hrafnkell hefur nú nokkra vildar- menn á vegum sínum, sem eru morg- unsvæfir um sláttinn eins og hann. Orðið vildarmaður var einkum notað um skjólstæðing og stuðningsmíinn konungs. Vildarmaður pr r>æginaur, sem nýtur forréttinda af höfðingjum. Á 13. öld kemur fyrir, að íslenzkir höfðingjar hafi með sér sveit fylgd- armanna. og nægir í því samband' að minna á gestasveit Þórðar kakala. — Hrafnkell hefur eins konar vísi að hirð, og á slíkt næsta illa við aðstæð ur íslenzkra bænda á tíundu öld. I þvðingu sinni á Alexanders sögu not- ar Brandur ábóti orðið vildarmaðr og vtldarliíV. enda er slíkt vel til fund ið um gæðinga þeirra konunganna Daríusar og Alexanders. Það kemur einnig undarlega heiœ vifs islenzka þjóðfélagshætti á tíundu öld. að Eyvindur Bjarnason er látinn hafa skósvein sér til fylgdar. Nú er Eyvindur látinn hafa framazt austur í Miklagarði, og hefur slíkt valdið ein hverju um glæsibraginn á háttum hans. En öll þessi frávik frá fornum \ íslenzkum aðstæðum sýna glögglega, hve ósýnt höfundi er um, að Hrafn- kels saga verði sannfræðilegt verk í strangasta skilningi. Og hitt má einnig þykja sennilegt, að sum frávik- in að minnsta kosti séu með vilja gerð og í því skyni, að menn ættu hægar með að átta sig á, að" sagan var rit- •m T í M l N N — SUNNUDAGSBLAB

x

Tíminn Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/301

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.