Tíminn Sunnudagsblað - 05.05.1963, Blaðsíða 15

Tíminn Sunnudagsblað - 05.05.1963, Blaðsíða 15
uð um samtímaatburði að verulegu leyti. Hins vegar er líklegt, að orða- lagplíkándin' við Alexanders sögu séu einfaldléga sprottin af því, að þá hefur verið skammt um liðið frá þýð- ingu hennar, og.Bpandur hefur ekki gætt-þess, að orðmyndir þaðan sóttu á penna hans. Af dæmum þeim, er hér hafa verið tilfærð, má einsætt þykja, ag Brandi hefur verjð mikið í mun að lýsa ein- ráðum höfðingja, erætti meira skylt við' valdsmenn þrettándu aldar en goða í heiðnum sið, þótt sagan sé látin gerast á tíundu öld og aðalhetja hennar hafi verið goði í þann mund. Annars staðar í þessari bók er vikið að fyrirmyndum, sem Brandur virð- ist hafa haft ag Hrafnkatli Freysgoða og teknar voru úr samtíð Brands sjálfs. En eins og lesendum Hrafn- kels sögu hlýtur að verða hugstætt, er hitt einnig umtalsvert, hve margar minjar Hrafnkels saga, ber um áhrif frá fyrra verki Brands, þýðingu hans á Alexanders sögu. Þannig-blandast í Hrafnkels sögu reynsla Brands af' samtíð'inni og bókmenntaiðja han» önnur. Þegar Þorbjörn gamli leitar til Bjarna bróður síns um liðsmni- við sonarhefnd, fær hann; afdráttarlausa ireitun. Bjarni er maður, sem sættír sig við vald Hrafnkels og viH ekki jhætta auði sínum tié stöðu til að rétta hlut bróður sins. SvaT Bjarna við málaleitun Þorbjarnar ver'ður enn magnaðra, þegar ummæli Daríusar konungs um Alexander ungan eru höfð í huga: En þó at "vér stýrim penningum nofckurum, þá megum vér eklki deila af kappi við Hrafnkel . . . Hefir hann þá margá málaferlum vafit er meira bein hafa i hendi haft en vér. (Hrafnkels saga). Mikil skömm at fáir þrælar ok fátæk- ir, þeir er ekki bein hafa í hendi, sikulu þora rísa móti höfðingjum, þeim er fyrir eigu at ráða mestum hluta gulls þess er í hemvinum er. (Alexanders saga, 30, 17—20). Orðtækið a? hafa bein í hendi kemur 'hvergi fyrir í fornum ritum nema á þessum stöðum í Alexanders sögu og Hrafnkels sögu, að því er ég bezt veit. í báðum sögunum er sambandið að ýmsu leyti hl'iðstætt. Orðtækið er notað í sambandi við auð af mönnum, sem eru ríkir sjálfir, og í bæði skiptin eru þau notuð um ungan höfðingja. Munurinn er eink- um fólginn í því, að Bjarni gerir sér fulla' grein fyrir veldi Hrafnkels og forðast því öll, átök við haian, en Dar- íus konungur vanmetur mátt Alex- anders, og slíkt vexður honum, a3 falli. Af Hrafnkels sögu. má .ráða, að Bjarni ihefur ikomizt Hrafnk&tli ed'nna næst' um auð og áhrif af önum date- búum, og því leitar Þorbjörn þangað fyrst um hjálp, auk þess sem Bjawii var bróðir hans. í Hrafnkels sögu og Alexanders sögu kemur fyrir annað orðtak, sem einnig, er ókunnugt afí öðrum ritum fornum. Orðtak þetta er lagt í munn Hrafnkatli, er hann kemur að Aðal- bóli og setur Sámi afarkosti. í níundu bók Alexanders sögu er það notað um tvo unga menn, sem kunnu sér ekki hóf: Ek læt mér líka at þú sitir á Leik- skálum, ok mun þat duga ef þú ofsar þér eigi til vansa. (Hrafnkels saga). En þat varð þeim,. sem gjarnt verðr æskunni, at opt verðr ofsat til vansa. (Alexanders saga, 132, 7—8). Hér er um næsta sérkennilegt mál- far að ræða, þótt merking þess sé augljós. Hrafnkell er að vara Sám við að ganga svo langt, að óhóf haiis verði honum sjálfum til tjóns eða minnkunar. Meg þessu er Hrafnkell ef til vill að minna Sám á, að hrösun þeirra beggja stafaði einmitt af því, að þeir höfðu ekki kunmað sér hóf. Hins vegar mátti Hrafnkell naumast búast við því, að Sámi yrði slíkt á i annað sinn. Þó reynir Sámur enn að fara á stúfana og telja Þjóstars- sonu á að veita ho-num liðsinni. Og í rauminni aná Segja, að vesturför PI'IÍV:* IIÍIÍII:- - . .,." . ¦ .... ... . . Sáms hafi orðið honum til vansa. f stað þess að bregðast vel við liðsbón haas bjóða Þjóstarssynir henum að fíytjast vestur til þeirra með skulda- lið siitt. Þeir virðast þannig gefa ótví- rætt í skyn, að Sámur sé ekki ein- ungis illa fallrnn til höfðingja, held- ur einnig, að hann sé naumast fær um að sjá fjölskyldu sinni farborða. Orðtakið að ofsa sér til vansa er svo sérstætt, að þaS eitt gæti bent til þess, að hér væri á fecðinni einn og sami höfundur, þótt fá rök ella yrðu því til stuðnings. Hér virðist vera um að ræða tilbrigði á orðtaki, sem kemur fyrir í norsku lagamáli: hiinum bótum er þeir ofsa eðr vausa er í .dómum sitja. í. norsku lög- unum eru tvær sagnir andstæðrar merkingar, að ofsa og vansa (þje. að gera of eða van), og slíkt mun vera upphaflegra orðtak en hitt, sem kem- ur fyrir í verkum Brands ábóta. í máli Brands er komiið nafnorS í stað síðari sagnarinnar, og merking orð- taksins hefur gerbreyízt. Hér hefur skapandi höfundur verið að verki. Pornu orðtaki er by-lt við og nýju lífi blásið í það. í stað hinn&r einföldu og afdráttarlausu andstæSu í norsku gerðinni er kominn ögrandi orðaieik- ur. Dramb Hrafnkels og- ofsi veldur því, að hann neitar að láta leggja mál þeirra Þorbjarnar í gerð, þótt Framhald á 404. síðu. Hrafnkelsstaðir í. Fljótsdal. (Ljósmynd: Þorsteinn, Jósepsson) TIMIN'N-^ SUNNUDAGSBLAD 399

x

Tíminn Sunnudagsblað

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/301

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.