Morgunblaðið - 17.08.2004, Qupperneq 8

FRÉTTIR
8 ÞRIÐJUDAGUR 17. ÁGÚST 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Guði sé lof, ég ætlaði nú bara að segja hvort þú færir bara sí sona og ég ekki búinn að læra á
apparatið, karlinn minn.
Sérstök ákvæði gildaum veðsetingu ogskuldaskil vegna óð-
alsjarða. Eins og fram kom
í Morgunblaðinu í gær hef-
ur Sýslumaðurinn í
Reykjavík stöðvað upp-
boðsferli vegna gjaldþrots
Svínabúsins Brautarholti
ehf., en þar er um að ræða
tvær spildur, samtals 8
hektara, sem tilheyra
Brautarholti 2 sem er ætt-
aróðal.
Ættaróðul munu í fram-
tíðinni heyra sögunni til.
Þann 1. júlí tóku gildi ný
jarðalög þar sem lagt er bann við
stofnun nýrra ættaróðala og kveð-
ið á um að ættaróðul skuli falla úr
óðalsböndum við fráfall bóndans
og erfast í samræmi við ákvæði
erfðalaga.
Undir áhrifum norskra laga
Fyrstu ákvæði um óðalsjarðir á
Íslandi eru frá árinu 1833, en
fyrsta heildstæða löggjöfin um óð-
alsrétt er frá árinu 1936. Löggjöfin
mun hafa verið undir áhrifum frá
norskum lögum, en þar höfðu
ákvæði um óðalsjarðir gilt í aldir.
Fyrstu landnámsmenn Íslands
voru einmitt flestir Norðmenn sem
ekki höfðu tilkall til lands og þurftu
því að leita á önnur mið.
Í grein um ættaróðul, sem birt-
ist í Morgunblaðinu árið 1999,
sagði Jón Ásgeir Sigurvinsson
blaðamaður að sú hugmynd að
gera einum erfingja hærra undir
höfði en öðrum, með því að hann
taki við ættaróðalinu, virðist ekki
hafa fengið samhljóm í íslenskum
hugsunarhætti og réttlætiskennd,
enda hafi aldrei verið veruleg
ásókn í að breyta jörðum í ættar-
óðul. Þá munu allmörg dæmi hafa
verið um að bændur hafi fengið
jarðir sínar leystar undan ákvæð-
um óðalslaga.
Grundvallarsjónarmið með
setningu laga um óðalsjarðir var
að tryggja að jörð héldist innan
ættar, með því að gera hana form-
lega að eign ættarinnar, og auð-
velda flutning hennar á milli kyn-
slóða. Jarðalög frá árinu 1967
kváðu á um að foreldrar yrðu að
koma sér saman um hver skyldi
erfa óðalið og varð að tilkynna þá
ákvörðun fyrir sextugsafmæli óð-
alsbóndans. Hefði engin ákvörðun
verið tekin átti skiptafundur að
ákveða viðtakanda og sat það barn
fyrir sem hafði að staðaldri unnið
með foreldrum sínum á jörðinni og
var líklegast til að stunda þar bú-
skap. Í ákveðnum tilfellum var
heimilt að skipta jörðinni á milli
erfingja.
Aðrir afkomendur en óðalserf-
inginn voru þó ekki sviptir öllum
rétti til arfs. Í lögunum var ákvæði
um að fjárhæð, sem samsvaraði
hálfu fasteignamati jarðarinnar, að
frádregnum veðskuldum, skyldi
greidd fráfaranda eða búi hans. Sá
hængur var þó á að fasteignamat
var yfirleitt langt undir raunvirði
eignarinnar. Aðrir erfingjar fengu
því aðeins lítinn hluta þess sem
þeir hefðu fengið hefði óðalið kom-
ið jafnt til skiptanna. Erfðafjár-
skattur var ekki greiddur af ætt-
aróðali, eða fylgifé þess.
Sérhverjum jarðeiganda var,
samkvæmt lögunum, heimilt að
gera jörð sína að ættaróðali ef
jörðin væri svo stór eða gæðarík að
hún gæti a.m.k. framfært meðal-
fjölskyldu að mati Bændasamtaka
Íslands og viðkomandi jarðanefnd-
ar. Þá þurftu börn jarðeiganda, 16
ára og eldri, að hafa samþykkt að
jörðin yrði gerð að ættaróðali og
ekki máttu aðrar veðskuldir hvíla á
jörðinni en þær sem kynnu að hafa
verið teknar í Stofnlánadeild Bún-
aðarbanka Íslands, Orkusjóði eða
Lífeyrissjóði bænda.
Þá var ábúendum ríkisjarða,
sem keyptu jarðirnar, skylt að
gera þær að óðalsjörðum.
Þannig var komið í veg fyrir að
ábúendur sem keyptu ríkisjarðir,
yfirleitt á afar hagstæðum kjörum,
gætu selt jörðina aftur á frjálsum
markaði á mun hærra verði og
þannig hagnast verulega.
Ættaróðul um 90 talsins í dag
Í framtíðinni munu ættaróðul þó
heyra sögunni til. Árið 1999 voru
þau 102 talsins, nú, fimm árum síð-
ar, eru þau um 90. Þeim mun
fækka enn frekar, eins og fyrr seg-
ir, því samkvæmt lögum sem Al-
þingi samþykkti í vor og tóku gildi
þann 1. júlí í sumar, er nú óheimilt
að stofna ný ættaróðul og skulu
ættaróðul falla úr óðalsböndum við
fráfall óðalsbónda.
Ný jarðalögin leystu lögin frá
1976 af hólmi, en tilgangur þeirra
var að færa löggjöf um jarðir í nú-
tímalegra horf. Í lögunum er einn-
ig kveðið á um að ekki megi aðrar
veðskuldir en þær sem kunna að
hafa verið teknar í þeim þremur
sjóðum sem áður voru nefndir,
hvíla á óðalinu. Um ráðstafanir
sýslumanns ef krafist er aðfarar
segir að geti óðalseigandi ekki full-
nægt kröfu skuldheimtumanns
skuli kvatt til fundar með þeim
sem áttu rétt til óðalsins. „Á fund-
inum skal sýslumaður hlutast til
um að ákveðið sé hver taki við óðal-
inu og taki að sér aðkallandi
greiðslur. Nú vill enginn þeirra
sem rétt áttu til óðalsins taka við
jörðinni og skal þá sýslumaður
selja hana með tilheyrandi fylgifé,“
segir í 49. grein laganna sem sam-
þykkt voru í vor.
Fréttaskýring | Óðalsjarðir frábrugðnar
venjulegum bújörðum
Óðul feðranna
á undanhaldi
Ættaróðul falla úr óðalsböndum við frá-
fall óðalsbóndans og ekki má stofna ný
Ættaróðul áttu að tryggja búsetu.
Um 90 jarðir á Íslandi
teljast til óðalsjarða

Ákvæðum um ættaróðul var á
sínum tíma ætlað að tryggja að
bújarðir héldust í eigu ættar-
innar og að börn gætu þannig
haldið áfram að rækta jörð feðr-
anna. Um ættaróðul giltu sér-
stakar reglur, en í lögum sem Al-
þingi setti í vor er ættaróðulum í
raun útrýmt. Bannað er að
stofna ný og skulu ættaróðul
falla úr óðalsböndum og erfast í
samræmi við ákvæði erfðalaga
við fráfall óðalsbónda.
nina@mbl.is
MUN alþjóðavæðingin grafa und-
an velferðarkerfum Norður-
landanna? er efni opins fundar á
vegum framtíðarnefndar Samfylk-
ingarinnar sem haldinn verður í
Iðnó í Reykjavík í kvöld, þriðju-
dag, kl. 20. Jón Baldvin Hannibals-
son, sendiherra og fyrrverandi for-
maður Alþýðuflokksins, mun
ásamt Ingibjörgu Sólrúnu Gísla-
dóttur, formanni framtíðarnefnd-
arinnar, hafa framsögu um ofan-
greint málefni.
„Tilefnið er mjög áhugaverð
grein eftir Jón Baldvin sem birtist
í Morgunblaðinu hinn 7. ágúst sl.
þar sem hann ber saman „amer-
ísku leiðina“ og „norrænu leiðina“
og færir rök fyrir því að öflugt vel-
ferðarkerfi Norðurlandanna auki
aðlögunarhæfni samfélagsins,
stuðli að samkeppnishæfni ríkj-
anna og sé lykillinn að efnahags-
legum framförum,“ segir m.a. í
fréttatilkynningu um fundinn.
Þar segir einnig að Jón Baldvin
muni horfa til framtíðar og velta
fyrir sér þeim spurningum hvort
blikur séu á lofti varðandi framtíð
norrænu velferðarríkjanna, hvort
þau muni ráða við sívaxandi út-
gjöld til heilbrigðis- og mennta-
mála og hverjir séu óvinir velferð-
arkerfisins.
Þá segir að Ingibjörg Sólrún
muni tengja þessar spurningar ís-
lenskum veruleika og fjalla um
þær ögranir sem íslenskt samfélag
standi frammi fyrir.
Fundurinn er öllum opinn og
verða umræður að loknum fram-
söguerindunum. Fundarstjóri
verður Margrét S. Björnsdóttir,
annar formaður starfshóps fram-
tíðarnefndarinnar um hlutverk
hins opinbera í almannaþjónustu.
Ræða velferðar-
kerfið og alþjóð-
lega samkeppni
SÉRA Bolli Pétur Bollason er eini
umsækjandinn um embætti prests í
Seljakirkju í Reykjavíkurprófasts-
dæmi eystra sem auglýst var laust
frá 1. september næstkomandi.
Umsóknarfrestur rann út 11. ágúst
sl. Biskup Íslands skipar í embættið
til fimm ára að fenginni umsögn
valnefndar prestakallsins. Í val-
nefnd sitja fimm fulltrúar úr
prestakallinu, auk vígslubiskups í
Skálholti. Sóknarprestur í Selja-
kirkju er sr. Valgeir Ástráðsson.
Einn sækir um
embætti prests
í Seljakirkju
ÁRLEG minningarathöfn vegna
fósturláta verður haldin í Bænahúsi
við Fossvogskirkju í Reykjavík á
morgun, miðvikudaginn 18. ágúst,
kl. 16. Sjúkrahúsprestar Landspít-
ala – háskólasjúkrahúss sjá um
framkvæmd athafnarinnar í sam-
vinnu við starfsfólk Kirkjugarða
Reykjavíkurprófastsdæma. Athöfn-
in er öllum opin. Eftir athöfnina í
Bænahúsi verður gengið að minn-
isvarða um líf og fósturreit.
Minningarathöfn
vegna fósturláta